Muốn làm sống dậy quá khứ của lịch sử, mỗi bài dạy ở trên lớp ngoài việc cung cấp đầy đủ những kiến thức cơ bản cần phải sử dụng một cách hợp lý, khéo léo các phương tiện và đồ dùng dạy
Trang 1SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
“SỬ DỤNG CÁC PHƯƠNG TIỆN VÀ ĐỒ DÙNG DẠY HỌC NHẰM NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC MÔN LỊCH SỬ
đó có nhiều yếu tố quan hệ chặt chẽ với nhau Dạy như thế nào? Học như thế nào để đạt được hiệu quả học tập tốt nhất là điều mong muốn của tất cả thầy cô giáo Muốn thế phải đổi mới phương pháp, biện pháp dạy và học
Trong việc dạy học, dù là phương pháp truyền thống, cải cách hay đổi mới thì việc sử dụng các phương tiện và đồ dùng dạy học là một vấn đề cần thiết, dù là môn khoa học tự nhiên hay môn khoa học xã hội có sử dụng đồ dùng dạy học đều mang lại hiệu quả cao
Phân môn Lịch sử là một bộ môn khoa học xã hội rất quan trọng trong nhà trường Nó giúp cho thế hệ trẻ hiểu được cội nguồn dân tộc, biết được quá khứ của tổ tiên Từ những hiện vật cụ thể, những sự kiện lịch sử, học sinh tự hào về truyền thống dân tộc, tiếp theo, biết kế thừa và phát huy những tinh hoa của tổ tiên trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc ngày nay Muốn làm sống dậy quá khứ của lịch sử, mỗi bài dạy ở trên lớp ngoài việc cung cấp đầy
đủ những kiến thức cơ bản cần phải sử dụng một cách hợp lý, khéo léo các phương tiện và đồ dùng dạy học mới tái hiện được sự việc đã qua
Để góp phần vào việc đổi mới phương pháp dạy học nói chung, dạy học
lịch sử nói riêng, tôi xin trình bày một số vấn đề về “Sử dụng các phương tiện
và đồ dùng dạy học nhằm nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử lớp 6 và lớp 7”.
Với việc nghiên cứu đề tài này, tôi mong muốn sẽ góp phần giúp giáo viên tiến hành một giờ dạy đạt hiệu quả cao hơn, học sinh tích cực hơn trong việc tiếp thu, lĩnh hội kiến thức của bài học
II NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
Để thực hiện tốt đề tài nghiên cứu bản thân phải thực hiện các nhiệm vụ:
- Nghiên cứu các tài liệu về “ Phương pháp dạy học lịch sử”
- Thao giảng, dự giờ đồng nghiệp, trao đổi rút kinh nghiệm qua từng tiết dạy
Trang 2- Nghiên cứu tài liệu gây hứng thú về dạy học lịch sử.
- Nghiên cứu tài liệu về phương pháp sử dụng các phương tiện và đồ dùng dạy học
- Nghiên cứu kĩ sách giáo khoa, sách giáo viên Lịch sử lớp 6, lớp 7
- Kiểm tra đánh giá bài làm và kết quả của học sinh để từ đó có điều chỉnh và bổ sung hợp lý
III PHẠM VI, ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
Đề tài tập trung vào việc nghiên cứu giảng dạy và học tập với “Sử dụng các phương tiện và đồ dùng dạy học nhằm nâng cao chất lượng môn Lịch sử lớp 6 và lớp 7”.
Đối tượng nghiên cứu mà tôi áp dụng cho đề tài này là lớp 6D, 6E và 7A, 7C của trường Trung học cơ sở Hồng Thủy
B PHẦN NỘI DUNG
I CƠ SỞ KHOA HỌC
Như chúng ta đã biết, dạy học là một quá trình hoạt động nhận thức, con
đường nhận thức ngắn nhất thường đi theo con đường “từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng, và từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn” (Lê nin) Hay như
Tô Xuân Giáp từng nói: Trong các giác quan của con người thì:
Nếm: Lưu lại trong trí nhớ con người 0,1%
Sờ: Lưu lại trong trí nhớ con người 1,5%
Nghe: Lưu lại trong trí nhớ con người 11%
Nhìn: Lưu lại trong trí nhớ con người 83%
Theo số liệu khoa học của UNESCO: “Khi nghe, học sinh chỉ nhớ 15%
thông tin, khi nhìn không ai nói gì học sinh chỉ nhớ 25%, khi nghe và nhìn học sinh sẽ nhớ 65% thông tin”
Đồ dùng dạy học nếu được sử dụng tốt sẽ huy động được sự tham gia của nhiều giác quan, sẽ kết hợp chặt chẽ được hai hệ thống tín hiệu với nhau, tai nghe mắt thấy tạo điều kiện cho học sinh dễ hiểu, nhớ lâu, gây được những mối liên hệ thần kinh tạm thời khá phong phú, phát triển ở học sinh năng lực chú ý, quan sát, hứng thú Ngược lại, nếu sử dụng không đúng mức và bị lạm dụng thì
dễ làm cho học sinh phân tán sự chú ý, không tập trung vào các dấu hiệu cơ bản, chủ yếu và thậm chí hạn chế phát triển năng lực tư duy trừu tượng
Hoạt động nhận thức chủ động, tích cực của học sinh nhằm hình thành biểu tượng lịch sử thông qua quá trình hoạt động dạy học Có thể minh họa ở
sơ đồ sau của Trần Viết Lưu trong Luận án Tiến sĩ tâm lý sư phạm (năm1999)
Trang 3Giáo viên
Tổ chức nhận thức nhằm làm nảy sinh Nhu cầu nhận thức lịch sử
Học sinh Chủ thể nhận thức
Tư liệu do giáo viên Tư liệu trong sách giáo khoa Tư liệu học sinhtrình bày Kênh chữ, kênh hình sưu tầm
Hình ảnh khái quát về sự kiện lịch sử,
Nhìn vào sơ đồ trên, chúng ta thấy rằng chủ thể của quá trình tạo biểu tượng chính là học sinh, còn giáo viên là người tổ chức hoạt động nhận thức lịch sử của người học Điều đó bước đầu đáp ứng yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học, đáp ứng được yêu cầu: “Dạy lịch sử cũng như dạy bất cứ cái gì đòi hỏi người thầy phải khêu gợi cái thông minh chứ không phải bắt buộc cái trí nhớ làm việc, bắt nó ghi chép rồi tả lại”
Đặc biệt, trong hướng dạy học mới hiện nay, “hướng tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh”, yêu cầu người giáo viên phải biết tạo điều kiện cho học sinh tự tìm tòi, khai thác kiến thức, biết điều khiển hoạt động nhận thức của mình bằng các “phương tiện và đồ dùng dạy học” Chính vì thế mà “đồ dùng dạy học” đã trở thành một nhân tố khá quan trọng trong hoạt động dạy học vì
nó vừa là phương tiện giúp học sinh khai thác kiến thức, vừa là nguồn tri thức
Trang 4tấm bản đồ, những hình ảnh, những tư liệu ở sách giáo khoa, đồng thời ít được giải thích kĩ nội dung, và cũng ít hấp dẫn Như chúng ta biết, do lịch sử là hiện thực quá khứ nên học sinh không được trực tiếp tiếp xúc với các sự kiện, hiện tượng, nhân vật, quá trình lịch sử Mặt khác, do lịch sử là quá khứ gần hoặc xa
và nội dung của những thời đại xa xưa ấy lại có nhiều điều khác với thời đại hiện nay, nên học sinh không dễ gì hình dung và cắt nghĩa được những gì đã từng xảy ra trước kia Để giúp học sinh chủ động, sáng tạo trong việc lĩnh hội kiến thức đồng thời nâng cao chất lượng giáo dục, người giáo viên cần phải đổi mới phương pháp dạy học cho phù hợp với hướng dạy học “lấy học sinh làm trung tâm” Một trong những phương pháp đặc trưng của bộ môn Lịch sử là phương pháp sử dụng phương tiện và đồ dùng dạy học trong giảng dạy
Từ thực tế cho thấy chuẩn bị đồ dùng dạy học, làm dụng cụ trực quan, phương tiện thiết bị dạy học là công tác rất khó khăn, rất công phu và rất tốn kém nhưng:
- Sử dụng đồ dùng dạy học như thế nào để đảm bảo tính trực quan
- Sử dụng đồ dùng dạy học như thế nào để đạt hiệu quả cao trong giảng dạy lịch sử lại là một vấn đề càng khó khăn hơn Bởi vì, trong 10 chuẩn đánh giá của Bộ giáo dục và đào tạo thì chuẩn thứ 6 “Sử dụng và kết hợp tốt các phương tiện thiết bị dạy học phù hợp với nội dung kiểu bài lên lớp” được coi như bốn chuẩn bắt buộc mà người giáo viên cần phải có để đạt một tiết dạy tốt Đó cũng chính là vấn đề mà mỗi người giáo viên nói chung và giáo viên lịch sử nói riêng đã và đang quan tâm hiện nay
2 Thực trạng dạy học môn Lịch sử ở trường trung học cơ sở Hồng thủy 2.1 Về phía giáo viên
2.1.1 Ưu điểm
- Trong quá trình giảng dạy nhiều giáo viên đã kết hợp nhuần nhuyễn các
đồ dùng dạy học, khai thác một cách triệt để các đồ dùng và phương tiện dạy học như: hình ảnh, bản đồ, phim đèn chiếu Đồng thời sử dụng các phương tiện khá tinh tế, khéo léo và từng bước ứng dụng công nghệ thông tin phù hợp trong dạy học lịch sử giúp học sinh khắc sâu, nhớ kĩ, tái hiện những kiến thức
ra từ tư liệu lịch sử gốc Vì vậy, giáo viên và học sinh đã dựa vào đó khai thác
dễ dàng hơn… Đồng thời khi dạy giáo viên đã phóng to hình ở sách giáo khoa hay tự làm thêm đồ dùng dạy học phục vụ cho bài giảng của mình
Trang 5- Một số giáo viên tích cực tìm kiếm đồ dùng dạy học như lấy tài liệu, hình ảnh cụ thể, sinh động ở trên mạng Internet về để đưa vào bài dạy góp phần nâng cao chất lượng giờ dạy.
2.1.2 Hạn chế
- Vẫn còn một số ít giáo viên chưa mạnh dạn thay đổi phương pháp dạy học cho phù hợp với từng tiết dạy nên chưa tích cực hóa hoạt động của học sinh nhằm giúp các em suy nghĩ chiếm lĩnh và nắm vững kiến thức Một bộ phận giáo viên vẫn còn sử dụng phương pháp dạy học “thầy nói trò nghe, thầy đọc trò chép”
- Một số giáo viên khi dạy giáo án điện tử chưa đưa được nhiều hình ảnh sinh động có liên quan trong mỗi bài học vào tiết dạy do chưa tích cực khai thác các tư liệu, dữ liệu, hình ảnh từ phương tiện công nghệ thông tinđể gây hứng thú cho học sinh
- Một số giáo viên có sử dụng đồ dùng dạy học nhưng chưa khéo léo, chưa khai thác triệt để Giáo viên chưa hướng dẫn cho học sinh có phương hướng tiếp cận tranh, ảnh lịch sử đạt hiệu quả cao, chưa chú ý rèn luyện cho học sinh các kĩ năng lịch sử quan trọng như: Đọc, chỉ bản đồ, trình bày diễn biến trên lược đồ, phân tích các sự kiện và so sánh đánh giá các sự kiện lịch sử
Trong một số bài dạy có vài hình ảnh minh họa thêm, giáo viên hướng dẫn học sinh quan sát nhưng chưa nêu câu hỏi gợi mở để học sinh nhận xét, khai thác kênh hình dễ dàng hơn
- Khi sử dụng đồ dùng dạy học một số giáo viên chưa chú ý đúng mức đến việc phát triển tư duy, rèn luyện ngôn ngữ cho học sinh Khi sử dụng đồ dùng, giáo viên chỉ nêu ra câu hỏi nhưng không hướng dẫn học sinh trả lời câu hỏi đó như thế nào vì không có câu hỏi gợi mở vấn đề, hoặc một số tiết học giáo viên chỉ nêu vài ba câu hỏi và huy động học sinh khá, giỏi trả lời, chưa có câu hỏi dành cho học sinh yếu, kém Đồng thời, giáo viên chưa tạo điều kiện cho các em tự quan sát, miêu tả và trình bày nội dung lịch sử thể hiện qua tranh ảnh, lược đồ, thông qua đó mà ngôn ngữ sử học phát triển hơn Từ những hạn chế trên nên đối tượng học sinh yếu kém ít được chú ý và không được tham gia hoạt động, điều này làm cho học sinh dễ tự ti vào năng lực của mình và các em
sẽ cảm thấy chán nản về môn học
- Các tư liệu thiết bị dạy học như một số tranh ảnh chưa được ghi rõ xuất
xứ, không chú thích nội dung nên khi sử dụng một số giáo viên gặp khó khăn khi khai thác Đồng thời, các loại bản đồ, lược đồ ở nhà trường còn ít, một số bài không có lược đồ để hỗ trợ phục vụ cho bài dạy đạt hiệu quả cao như mong muốn
- Các phương tiện và đồ dùng dạy học chưa đảm bảo tính thẩm mỹ, tính giáo dục nhưng giáo viên vẫn sử dụng Một số giáo viên chưa tham khảo, sưu tầm nhiều tranh ảnh, tư liệu lịch sử có liên quan đến tiết dạy để minh họa trên lớp Hoặc tài liệu nghiên cứu, phương tiện và đồ dùng dạy học ở trường chưa
Trang 6nhiều, hiện vật khó sưu tầm, đồng thời khả năng về vẽ còn hạn chế Do vậy, giáo viên chưa phát huy được tính tích cực, chủ động của học sinh trong việc lĩnh hội kiến thức.
- Một số giáo viên thỉnh thoảng vẫn không khai thác triệt để phương tiện dạy học Nếu bài dạy nào có đồ dùng (lược đồ, bảng phụ…) ở trường thì sử dụng còn không thì “dạy chay” Giáo viên không tự tìm kiếm, làm thêm để phục vụ cho bài dạy Hoặc các nguồn tri thức từ dụng cụ trực quan chưa thực sự hấp dẫn đối với các em Do đó không gây hứng thú học tập, không có khả năng phát triển tư duy hay các kỹ năng khác như kỹ năng đọc, chỉ bản đồ, phân tích các sự kiện…
2.2 Về phía học sinh
2.2.1 Ưu điểm
- Đa số học sinh đều có những kĩ năng cơ bản trong việc khai thác các nguồn tư liệu ở sách giáo khoa như: Hình ảnh, tư liệu (phần chữ nhỏ) và một vài tư liệu ở sách bài tập, sưu tầm sách báo, những tranh ảnh liên quan đến bài học mà các em đã đọc trước
- Phần lớn học sinh biết quan sát hình ảnh, hình vẽ để rút ra kiến thức cần nắm, biết tự mình rút ra nhận xét, đánh giá hay trình bày diễn biến khá trọn vẹn
- Hầu hết học sinh đều tích cực thảo luận nhóm, trao đổi và bổ sung kiến thức cho nhau nên đã đưa lại hiệu quả cao trong quá trình lĩnh hội kiến thức
Các em được giao những công việc cụ thể, đa số hoàn thành tốt và học tập một cách độc lập, sáng tạo
- Một số học sinh yếu kém cũng đã và đang cố gắng nắm bắt các kiến thức trọng tâm cơ bản thông qua các hoạt động học như: thảo luận nhóm, vấn đáp, học sách giáo khoa, trình bày tóm tắt diễn biến, đọc và chỉ bản đồ Các em
đã mạnh dạn khi trả lời các câu hỏi hoặc ghi nhớ các sự kiện, nhân vật lịch sử
- Ở nhà nhiều học sinh cố gắng tự học theo nội dung mà giáo viên đã giao cho các em; đồng thời các em cũng tích cực sưu tầm tài liệu, tranh ảnh có liên quan đến bài học
2.2.2 Hạn chế
- Một số học sinh chưa có ý thức học, chưa có sự đam mê môn học, một
số bộ phận học sinh không chuẩn bị bài mới ở nhà, không học bài củ, không làm bài tập đầy đủ, trên lớp các em thiếu tập trung suy nghĩ Cho nên, việc ghi nhớ các sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử… còn yếu
- Phần lớn học sinh chỉ được tiếp cận với những tấm bản đồ, những hình ảnh, những tư liệu ở sách giáo khoa, còn những tư liệu lịch sử khác học sinh rất
ít tiếp xúc và cũng không hề tìm kiếm để khai thác nó Một số học sinh ngoài việc làm bài tập và học ở nhà, các em không sưu tầm thêm sách báo, những tranh ảnh, tài liệu liên quan đến bài học
Trang 7- Học sinh chưa có khả năng rèn luyện kĩ năng quan sát và vận dụng phương pháp mô tả, nhận xét, tường thuật, phân tích, đánh giá, so sánh sau khi quan sát tranh ảnh, biểu đồ, bản đồ, mô hình… Một số kỹ năng như sử dụng bản đồ, sử dụng tranh vẽ, lược đồ, kỹ năng thu thập số liệu qua sách tham khảo
ở một số học sinh còn hạn chế
* Điều tra cụ thể:
Bản thân tôi đảm nhận giảng dạy môn lịch sử lớp 6D, lớp 6E, lớp 7A và lớp 7B Trong quá trình giảng dạy, với ý thức vừa nghiên cứu đặc điểm tình hình học tập bộ môn của học sinh vừa tiến hành rút kinh nghiệm qua mỗi tiết dạy Kết quả điều tra cụ thể:
Trang 8+ Khi dạy chương trình Lịch sử lớp 7, Tiết 25- Bài 14 (Tiết 3) Cuộc kháng chiến lần thứ 3 chống quân xâm lược Nguyên (1287- 1288) Chúng ta phải sử dụng lược đồ cuộc kháng chiến lần thứ ba chống quân xâm lược Mông Nguyên (1287- 1288) Đồng thời phải sử dụng “Lược đồ chiến thắng Bạch Đằng” nếu không có bản đồ câm, buộc giáo viên phải vẽ để phục vụ cho tiết dạy.
- Hiệu quả của việc sử dụng đồ dùng trong việc dạy học lịch sử do nhiều yếu tố quyết định, như chất lượng của bài học, tranh ảnh lịch sử, phương pháp
sử dụng, kĩ năng và năng lực sư phạm của giáo viên Chính vì vậy, người giáo viên dạy lịch sử cần phải biết phân loại đồ dùng, phương tiện dạy học và có phương pháp sử dụng thích hợp trong giờ lên lớp
2 Các loại đồ dùng, phương tiện dạy học và phương pháp sử dụng
2.1 Các loại đồ dùng dạy học 2.1 1 Loại đồ dùng là vật có thật
2.1.1.1 Loại đồ dùng này rất hiếm, nên các hiện vật có niên đại lịch sử càng xa thì sự sưu tầm hiện vật này càng khó khăn Đó là các mẫu vật về thời
kỳ đồ đá: Rìu đá, dao đá, lưỡi cuốc đá …và những đồ trang sức bằng đá Các loại hiện vật bằng đồng như: Dao, lưỡi cày, lưỡi cuốc, mũi tên đồng và một số
đồ dùng sinh hoạt bằng đồng Các hiện vật này ít khi giáo viên có thể sưu tầm được Tuy nhiên trong các bài lịch sử hiện đại cũng có thể sưu tầm được mặc dù không phải là nhiều
2.1.2 Loại đồ dùng là mẫu vật được mô phỏng lại
2.1.2.1 Do các hiện vật không được tự ý đem khỏi các viện bảo tàng lịch
sử hoặc một số hiện vật đã bị hư hỏng không thể di chuyển nên người ta đã tạo
Trang 9ra các mô hình để thay thế các hiện vật đó Loại mô hình này thường được chế tạo bằng các chất liệu như: Gỗ, nhựa, đồ gốm rồi quét các loại sơn lên bề mặt cho giống hiện vật thật.
2 1.2.2 Phương pháp sử dụng:
- Khi dạy loại đồ dùng này, giáo viên cần cho học sinh biết rõ là những hiện vật thật (qua tranh vẽ) em thấy hiện vật này có gì giống và khác nhau?
- Học sinh sẽ rút ra kết luận sau khi quan sát và thảo luận
Ví dụ: Khi dạy chương trình Lịch sử lớp 7, bài 15 “ Sự phát triển kinh tế
và văn hóa thời Trần” Khi dạy mục I, ý 1- Tình hình kinh tế sau chiến tranh
Giáo viên cho học sinh quan sát kĩ bức ảnh hình 35 sách giáo khoa “ Thạp gốm hoa nâu” (thế kỉ XIII- XIV) và miêu tả hình dáng, hoa văn, giá trị sử dụng của thạp Sau đó giáo viên gợi ý cho học sinh nhận xét, đánh giá về trình độ sản xuất và nghệ thuật làm đồ gốm của người xưa Cuối cùng giáo viên kết luận:
Bức ảnh trong sách giáo khoa chụp lại chiếc thạp gốm hoa nâu (thế kỉ XIII- XIV) được lưu giữ tại Bảo tàng hiện vật Việt Nam Thạp gốm sản xuất ra chủ yếu phục vụ nhân dân trong nước chứ không bán ra nước ngoài Nó không chỉ
có giá trị sử dụng mà về nghệ thuật cũng rất độc đáo, tạo nên một phong cách rất Việt Nam và mang đậm nét nghệ thuật dân gian
2.1 3 Loại đồ dùng bằng tranh ảnh.
2.3.1.1.Tranh ảnh được sử dụng trong giờ giảng dạy lịch sử được coi là
kiểu đồ dùng minh họa về hiện vật và các di tích lịch sử văn hóa có nội dung phù hợp với bài dạy được lưu lại Thông thường trong sách giáo khoa mỗi lớp được in sẵn, nên loại đồ vật này được coi là những hình có sẵn thông thường, người giáo viên lịch sử phóng to hình này lên để phân tích cho học sinh dễ nhận biết hơn Loại đồ dùng này thường phóng to các mẫu vật tranh ảnh đơn giản
Ngoài ra còn có một số tranh minh họa các di tích, di sản văn hóa được các công ty thiết bị trường học phóng to bằng ảnh màu hoặc đen trắng
2.3.1.2 Phương pháp sử dụng:
- Bản thân tranh ảnh không thể gây được sự quan sát tích cực của học sinh nếu như nó không được quan sát trong những tình huống có vấn đề, trong những nhu cầu cần thiết phải trả lời một vấn đề cụ thể Như vậy, tư duy học sinh sẽ dần phát triển Mặt khác thông qua quan sát, miêu tả tranh ảnh lịch sử, giáo viên luyện cho các em thói quen quan sát và khả năng quan sát các vật thể một cách khoa học, có phân tích, giải thích để đi đến khái quát rút ra những kết luận lịch sử Chính vì vậy, dùng ngôn ngữ để phân tích, mô tả và đánh giá các kênh hình này rất cần thiết đối với người giáo viên, có thể dùng câu hỏi gợi ý hướng dẫn học sinh tự rút ra nhận xét, kết luận Khi quan sát tranh ảnh yêu cầu học sinh :
+ Đọc tên bức tranh, xác định xem bức tranh đó thể hiện gì? Ở đâu? Nói lên điều gì?
Trang 10+ Tường thuật lại diễn biến của sự kiện lịch sử.
+ Rút ra được nguyên nhân, ý nghĩa và bài học lịch sử
Ví dụ: Khi dạy Lịch sử lớp 7- Bài 22- Tiết 46: Sự suy yếu của nhà nước phong kiến tập quyền ( thế kỉ XVI- XVIII) Khi dạy mục I, ý 2- phong trào khởi nghĩa của nông dân ở đầu thế kỉ XVI cần phải sử dụng lược đồ “Phong trào nông dân khởi nghĩa ở đầu thế kỉ XVI’’ Khi sử dụng, giáo viên giới thiệu khái quát lược đồ, giải thích các kí hiệu; tiếp đó, hướng dẫn học sinh quan sát lược
đồ, kết hợp với sách giáo khoa để trao đổi một số câu hỏi:
Dựa vào lược đồ, em hãy chỉ rõ địa bàn nổ ra các cuộc khởi nghĩa của nông dân Cuộc khởi nghĩa của Trần Tuân và Trần Cảo nổ ra ở đâu, địa bàn hoạt động chủ yếu ở vùng nào? Em có nhận xét gì về các cuộc khởi nghĩa của nông dân thế kỉ XVI?
Sau khi học sinh trao đổi, giáo viên kết luận về phong trào khởi nghĩa của nông dân đầu thế kỉ XVI, trong đó tập trung tường thuật hai cuộc khởi nghĩa tiêu biểu của Trần Tuân và Trần Cảo
- Khi hướng dẫn học sinh khai thác tư liệu, hình ảnh thì trước hết hướng dẫn học sinh tìm hiểu:
+ Thứ nhất, nguồn gốc và thời điểm xuất hiện tài liệu
+ Thứ hai, gợi ý cho học sinh nội dung và cách thể hiện những nội dung
đó của tác giả trên tranh ảnh, chẳng hạn: Những nhân vật chính có mặt trong tranh ảnh, họ là những ai? Thuộc từng lớp xã hội hoặc tổ chức chính trị xã hội nào?; Cách thể hiện các nhân vật lịch sử của tác giả như thế nào?
+ Thứ ba, đưa ra những câu hỏi gợi ý giúp học sinh đi sâu hơn vào nội dung tranh ảnh: Từng nhân vật, trước hết là những nhân vật chính được thể hiện
ở tư thế như thế nào? Trong khung cảnh nào? Vào thời điểm lịch sử nào? Trang phục của các nhân vật chính phản ánh điều gì?
- Để mở rộng phạm vi hiểu biết cũng là nhằm tăng cường rèn luyện khả năng quan sát, kỹ năng nhận biết và mô tả cho học sinh chúng ta có thể nêu thêm những gợi ý như : Ngoài những nhân vật tiêu biểu trong tranh ảnh còn có những con người nào? Những con vật hay đồ vật gì nữa chúng làm cho bức tranh ảnh có thêm ý nghĩa gì? Nếu là bức biếm họa hãy chỉ ra những nét vẽ có tính biếm họa và ý nghĩa châm biếm
+ Cuối cùng chúng ta nên có một câu hỏi phụ nhưng có ý nghĩa lớn là phải tự xác định một thái độ trước sự kiện, hiện tượng, quá trình lịch sử Câu hỏi có thể là: Cảm tưởng của học sinh khi quan sát bức tranh, ảnh?
Nhờ những việc làm thường xuyên như vậy mà các thao tác tư duy được rèn luyện, khả năng phát huy trí thông minh sáng tạo của học sinh ngày càng được nâng lên, tạo hứng thú học tập cho các em
Ví dụ: Khi dạy Lịch sử lớp 6, Bài 3- Xã hội nguyên thủy, mục 1- Con người đã xuất hiện như thế nào? Giáo viên cần phải sử dụng hai bức tranh
Trang 11“Cuộc sống của người nguyên thủy’’ và “Săn ngựa rừng” ở sách giáo khoa Để khai thác hiệu quả nội dung hai kênh hình này, trước hết giáo viên yêu cầu học sinh quan sát hai bức tranh kết hợp với đọc phần kênh chữ trong sách giáo khoa Sau đó đặt câu hỏi gợi mở, định hướng để học sinh trả lời:
+ Con người thời nguyên thủy thường sống ở đâu? Vì sao họ lại phải sống trong những điều như vậy?
+ Họ đã có quần áo để mặc chưa?
+ Cảnh săn ngựa rừng nói lên điều gì?( về phương tiện săn bắn, số lượng người đi săn và hiệu quả của việc săn ngựa…)
+ Qua hai bức tranh trên, các em hãy nêu nhận xét của mình về đời sống của người nguyên thủy?
Sau khi học sinh trả lời và nêu nhận xét, giáo viên tiến hành miêu tả kết hợp với phân tích khái quát, ngắn gọn để làm rõ cuộc sống bấp bênh của người nguyên thủy
2 1.4 Loại đồ dùng là các bản đồ, sơ đồ, lược đồ
2.1.4.1 Các sơ đồ, bản đồ, lược đồ trong sách giáo khoa dùng để minh
họa, tường thuật diễn biến các cuộc khởi nghĩa, kháng chiến, các trận đánh lớn
Nếu trong tiết dạy lịch sử giáo viên hướng dẫn cho học sinh tìm hiểu diễn biến các trận đánh ấy ngay trong sách giáo khoa thì sẽ gặp một số trở ngại.Trước hết
là không tập trung được sự chú ý của cả lớp đối với việc tường thuật của giáo viên Bởi lẽ mỗi học sinh vừa lắng nghe giáo viên tường thuật vừa phải dò tìm các chi tiết diễn ra qua bản đồ, lược đồ Một vấn đề nữa là, học sinh vừa không thể nghe giảng vừa tự tường thuật, vừa phải ghi bài Chính vì vậy, việc sử dụng loại đồ dùng dạy học phóng to các lược đồ, biểu đồ giúp học sinh tập trung hơn
về bài giảng sau khi nghiên cứu bài học Quá trình theo dõi việc tường thuật trên sơ đồ phóng to dễ nhận biết hơn về các địa điểm, khu vực diễn ra các trận đánh Thông qua việc sử dụng bản đồ lịch sử góp phần phát triển khả năng quan sát, trí tưởng tượng, tư duy và ngôn ngữ, đặc biệt là kĩ năng đọc bản đồ, củng cố thêm về kiến thức địa lý…
- Đối với các loại bản đồ treo tường in sẵn: Loại đồ dùng này thường được cơ quan thiết bị trường học cấp sẵn về cho nhà trường Khi lên lớp giáo viên đưa ra sử dụng cần giới thiệu cụ thể các ký hiệu ghi trên bản đồ để học sinh phân biệt rồi từ đó có thể tường thuật diễn biến Đồng thời, tập cho các em quan sát, đọc bản đồ, biết các chú giải, ký hiệu, vị trí, phương hướng của các
