SÁNG KIẾN NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG HỌC SINH Ở BỘ MÔN SINH HỌC 11 THÔNG QUA VIỆC DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ –TÍCH HỢP

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO QUẢNG NGÃI TRƯỜNG THPT NGUYỄN CÔNG PHƯƠNG SÁNG KIẾN NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG HỌC SINH Ở BỘ MÔN SINH HỌC 11 THÔNG QUA VIỆC DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ –TÍCH HỢP Môn Sinh Học Tên.

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO QUẢNG NGÃI

TRƯỜNG THPT NGUYỄN CÔNG PHƯƠNG

SÁNG KIẾNNÂNG CAO CHẤT LƯỢNG HỌC SINH Ở BỘ MÔN SINH HỌC 11 THÔNG QUA VIỆC DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ –TÍCH HỢP

Môn: Sinh Học

Tên tác giả: NGUYỄN NGÔ CƯƠNG

Giáo viên môn: Sinh học

NĂM HỌC 2017-2018

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO QUẢNG NGÃI

TRƯỜNG THPT NGUYỄN CÔNG PHƯƠNG

SÁNG KIẾN

NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG HỌC SINH Ở BỘ MÔN SINH HỌC 11 THÔNG QUA VIỆC DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ –TÍCH HỢP

Môn: Sinh Học

Tên tác giả: NGUYỄN NGÔ CƯƠNG

Giáo viên môn: Sinh học

NĂM HỌC 2017-2018

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Đối tượng áp dụng 2

3 Mục đích 2

CHƯƠNG I NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 4

1.1 Thời gian thực hiện 4

1.2 Đánh giá thực trạng 4

1.2.1 Kết quả đạt được từ thực trạng 5

1.2.2 Những mặt còn hạn chế 5

CHƯƠNG II GIẢI PHÁP THỰC HIỆN 8

2.1.Cơ sở lý luận 8

2.2 Nội dung và cách thức thực hiện 10

2.2.1 Một số chủ đề - tích hợp trong chương trình sinh học 11 10

2.2.2 Phương pháp 14

2.2.3 Giải pháp thực hiện 17

CHƯƠNG III KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT 20

3.1.Kết quả đạt được 20

3.1.1 Lý luận 20

3.1.2 Kết quả học tập năm học 2016- 2017 21

3.2 Kiến nghị và đề xuất 21

TÀI LIỆU THAM KHẢO 23

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài.

Những năm trở lại đây, các Nghị quyết của Trung ương Đảng và cácvăn kiện của nhà nước, của Bộ giáo dục & Đào tạo đều nhấn mạnh sự cầnthiết phải đổi mới phương pháp dạy và học Trọng tâm của đổi mới phươngpháp dạy học là thay đổi lối dạy truyền thụ một chiều (chủ yếu là bắt ngườihọc ghi nhớ kiến thức) sang lối dạy tích cực có sự hướng dẫn giúp đỡ củangười dạy nhằm phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo, rèn luyệnthói quen và khả năng tự học, tinh thần hợp tác, có niềm vui và hứng thútrong học tập (lấy học sinh làm trung tâm lớp học – giáo viên chỉ là ngườihướng dẫn) Chuyển từ hình thức đồng loạt cả lớp sang tổ chức dạy học theocác hình thức tương tác: Học cá nhân, học theo nhóm, bồi dưỡng năng lực độclập suy nghĩ vận dụng sáng tạo kiến thức đã học tránh thiên về ghi nhớ máymóc, không nắm được bản chất vấn đề

Dạy học theo chủ đề tích hợp có ý nghĩa quan trọng trong việc giáodục, rèn luyện và phát triển kĩ năng tư duy, phân tích tổng hợp, khái quát hóa,trừu tượng hóa cho người học Sự phát triển nhanh chóng của khoa học kĩthuật trong giai đoạn hiện nay đang đòi hỏi sự thay đổi căn bản và toàn diện

về nội dung và phương pháp giáo dục Quan điểm dạy học tích hợp là mộtđịnh hướng trong đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục, là một bước chuyển

từ cách tiếp cận nội dung giáo dục sang tiếp cận năng lực nhằm đào tạo conngười có tri thức mới, năng động, sáng tạo khi giải quyết các vấn đề trongthực tiễn cuộc sống

Việc vận dụng tốt phương pháp dạy học theo chủ đề tích hợp trongmôn Sinh Học 11 ở trường THPT có vai trò quan trọng góp phần bổ sung kiếnthức các môn học khác, giúp học sinh hứng thú, say mê học tập, góp phầnnâng cao hiệu quả bài học, thực hiện tốt định hướng đổi mới phương pháp dạyhọc ở trường THPT hiện nay

Đối với môn Sinh học là môn học nghiên cứu các kiến thức liên quanđến cả tự nhiên và kinh tế xã hội nên trong quá trình học tập đòi hỏi học sinhphải vận dụng kiến thức tổng hợp, liên quan đến nhiều môn học Vì vậy, dạyhọc cần phải tăng cường theo hướng tích hợp, liên môn Dạy học theo chủ đề

- tích hợp có nghĩa là đưa những nội dung giáo dục có liên quan vào quá trìnhdạy học các môn học như: tích hợp giáo dục đạo đức, lối sống; giáo dục phápluật; giáo dục chủ quyền quốc gia về biên giới, biển, đảo; giáo dục sử dụngnăng lượng tiết kiệm và hiệu quả, bảo vệ môi trường, an toàn giao thông vàotrong môn học nhằm giúp các em nắm kiến thức sâu hơn, rèn luyện các em về

ý thức, kỹ năng, thái độ đúng đắn Xuất phát từ lý do trên tôi chọn đề tài

“NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG HỌC SINH Ở BỘ MÔN SINH HỌC 11 THÔNG QUA VIỆC DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ –TÍCH HỢP”

2 Đối tượng áp dụng.

- Học sinh khối 11 bậc THPT

- Giáo viên dạy Sinh Học bậc THPT

3 Mục đích.

- Tăng khả năng tự học, tự nghiên cứu đối với mỗi học sinh Biết kếthợp được việc học lý thuyết với thực hành, thể hiện phương châm “học đi đôivới hành”

- Giúp học sinh vận dụng kiến thức của nhiều môn học, nhiều vấn đềkhác nhau để giải quyết một vấn đề nào đó trong bài học, góp phần nâng caokiến thức, tạo ra nhiều phương pháp để học sinh say mê môn học hơn, tạođược kết quả cao trong học tập

- Tạo điều kiện thuận lợi cho những học sinh có năng lực, có niềm đam

mê, có sáng tạo trong học tập bộ môn

- Khuyến kích người học học một cách toàn diện hơn Không chỉ làkiến thức chuyên môn mà còn học năng lực từ ứng dụng các kiến thức đó

- Qua việc vận dụng dạy học theo chủ đề tích hợp trong môn Sinh học

11 sẽ giúp các em tư duy tốt hơn, khả năng học tập linh hoạt hơn, hiểu được

mối quan hệ mật thiết giữa các kiến thức từ các môn học khác nhau từ đó các

em sẽ học tốt hơn môn Sinh Học cũng như các môn học khác

CHƯƠNG I NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM1.1 Thời gian thực hiện.

- Thời gian thực hiện và áp dụng sáng kiến từ ngày 30/08/201630/05/2017

1.2 Đánh giá thực trạng.

- Thuận lợi

Trường THPT NGUYỄN CÔNG PHƯƠNG đã được hơn 20 tuổi,

trường đang phấn đấu để được công nhận là trường chuẩn Quốc gia, trường

đã có nhiều thành tích nổi bật trong một số năm vừa qua Học sinh của trường

đã có ý thức thực sự trong việc học tập Có nhiều em ngoan, chú ý nghe giảng

và ghi chép bài đầy đủ

Cơ sở vật chất của lớp học tương đối đầy đủ bước đầu đã góp phầnnâng cao chất lượng giảng dạy Phần lớn các em học sinh đã có ý thức trongviệc thực hiện các nề nếp nội quy của nhà trường

Ban giám hiệu nhà trường quan tâm sát sao đến chất lượng dạy và họcđồng thời cũng luôn chú ý đến việc đầu tư cơ sở vật chất cho việc dạy và học

Việc dạy học theo chủ đề tích hợp trong dạy học Sinh học 11 trongmột số năm gần đây đã được áp dụng và đạt được những kết quả nhất định

- Khó khăn

Năm học 2016- 2017 là năm học thứ sáu trường chuyển sang trườngcông lập Cơ sở vật chất của trường chưa ổn định, công trình xây dựng liêntục diễn ra nên gặp khó khăn trong việc giảng dạy theo chủ đề tích hợp ở bộmôn Sinh học

Chất lượng đầu vào của học sinh của trường còn thấp nên việc tiếp thukiến thức còn hạn chế ở một số học sinh yếu kém

Khi thực hiện dạy học theo chủ đề tích hợp cũng gặp phải những khókhăn như:phương pháp còn mới đối với nhà trường, với giáo viên, với

phương diện quản lý, tâm lý học sinh và phụ huynh học sinh cũng như cácnhà khoa học của mỗi bộ môn; Các chuyên gia, các nhà sư phạm đào tạo giáoviên trong các trường sư phạm, các chuyên viên phụ trách môn học, họ khó cóthể chuyển đổi từ chuyên môn sang lĩnh vực mới cần sự kết hợp với chuyênnghành khác mà họ đã gắn bó Mặt khác giáo viên và các cán bộ thanh tra, chỉđạo thường gắn theo môn học, không dễ gì có thể yêu cầu họ thực hiệnchương trình tích hợp các môn học; Phụ huynh học sinh và những người lớnkhó có thể ủng hộ những chương trình khác với chương trình mà họ có đãđược học.

Nhiều em học sinh xem môn Sinh Học là môn học thuộc nhiều nên cònsao nhãng trong việc học tập

Một số ít giáo viên chưa xác định rõ trọng tâm kiến thức, chưa có kinhnghiệm lồng ghép các môn học trong tiết dạy để làm cho tiết dạy hứng thúhơn Lượng kiến thức trong một bài dạy nhiều song thời gian cho mỗi tiết họcthì ít, đời sống giáo viên còn thấp

Thiết bị thí nghiệm thực hành của khối 11 còn thiếu nhiều, học sinhkhông có điều kiện học các bài thực hành liên quan đến quá trình dạy họctheo chủ đề tích hợp

1.2.1 Kết quả đạt được từ thực trạng.

Bước đầu đã dạy học theo chủ đề tích hợp trong nhà trường thông quacác tiết thao giảng dự giờ

Học sinh lĩnh hội được kiến thức lý thuyết sách giáo khoa

Dạy học theo quan điểm tích hợp đã góp phần xóa bỏ được lối dạy họckhép kín tách biệt nhà trường với thế giới bên ngoài, cô lập kiến thức, kỹnăng vốn có liên hệ với nhau, bổ sung cho nhau Những tiết học dạy theo chủ

đề tích hợp đã mang lại cho học sinh hứng thú, phát huy được tính tích cực,sáng tạo giúp các em gắn kết kiến thức lý thuyết với thực hành

1.2.2 Những mặt còn hạn chế.

Nguyên nhân cơ bản của tình trạng này là do nhiều người chưa nhậnthức đúng, đầy đủ vai trò vị trí của bộ môn Sinh học Sự lạc hậu về phươngpháp dạy học, sự lười biếng suy nghĩ tìm tòi, vận dụng, sáng tạo của không ítgiáo viên và học sinh.

Nhiều giáo viên chưa quán triệt vận dụng linh hoạt các nguyên tắcphương pháp dạy học, thiếu đầu tư tâm sức thời gian cho tìm hiểu tư liệu, cậpnhật thông tin, không trú trọng phát huy tính tích cực, chủ động của học sinhgây hứng thú ham mê tìm tòi vận dụng trong học tập của học sinh, soạn giảngqua loa đại khái để rồi lên lớp “Thầy đọc giáo án – trò ngán vô cùng!” Trongthực tế không ít giáo viên còn quá rập khuôn trong bài giảng nên dẫn đến sựkhô khan và thiếu sinh động Mặt khác, việc tích cực chủ động và tìm tòi tàiliệu ở học sinh còn hạn chế, các em chưa nắm bắt kịp thời các thay đổi vềkinh tế xã hội của đất nước

Trong các bài giảng quá nặng về phân tích lý thuyết, không định hướngthực tiễn và hành động Thiếu và yếu trong phát triển kỹ năng, lý thuyết và thực hành tách rời nhau ít có mối quan hệ

1.2.3 Nguyên nhân đạt được và nguyên nhân hạn chế.

1.2.3.1 Nguyên nhân đạt được.

- Giáo viên bộ môn Sinh học tình với công việc giảng dạy

- Cơ sở vật chất của lớp học tương đối đầy đủ bước đầu đã góp phầnnâng cao chất lượng giảng dạy Phần lớn các em học sinh đã có ý thức trongviệc thực hiện các nền nếp nội quy của nhà trường

Ban giám hiệu nhà trường quan tâm sát sao đến chất lượng dạy và họcđồng thời cũng luôn chú ý đến việc đầu tư cơ sở vật chất cho việc dạy và học

và cũng rất quan tâm đến vấn đề tích hợp giáo dục học sinh trong các mônhọc nói chung và Sinh Học 11 nói riêng

- Học sinh đi học chép bài học bài đầy đủ, tiếp thu kiến thức, chăm học

1.2.3.2 Nguyên nhân hạn chế.

- Giáo viên chưa thực hiện đồng bộ dạy học theo chủ đề tích hợp, chỉdạy đơn thuần từng bài riêng lẻ, chưa có sự tích hợp trong dạy học môn sinhhọc.

- Các hoạt động giáo dục trong nhà trường còn tương đối ít, chỉ mang tính chất hình thức

- Học sinh chưa tự ý thức tham gia các hoạt động giáo dục do nhà trường tổ chức như các cuộc thi liên môn giải quyết các tình huống thực tế

- Trong những năm gần đây được sự quan tâm của các cấp lãnh đạo đốivới công tác giáo dục nên trường lớp ngày càng khang trang, trang thiết bịdạy học ngày càng phong phú hơn đã tạo điều kiện thuận lợi cho giáo viên khilên lớp, nhưng ở không ít trường đồ dùng dạy học, tài liệu tham khảo vẫnkhông đáp ứng đủ nhu cầu cho dạy và học của giáo viên và học sinh

CHƯƠNG II GIẢI PHÁP THỰC HIỆN2.1.Cơ sở lý luận.

Dạy học Theo chủ đề - tích hợp là một trong những nguyên tắc quantrọng trong dạy học nói chung và dạy học Sinh Học nói riêng, đây được coi làmột quan điểm dạy học hiện đại nhằm phát huy tính tích cực của học sinh,đồng thời nâng cao chất lượng giáo dục Dạy học tích hợp giúp học sinh thấyđược mối liên hệ hữu cơ giữa các lĩnh vực của đời sống xã hội, khắc phục tínhtản mạn, rời rạc trong kiến thức

Phương pháp dạy học theo chủ đề tích hợp không phải là mới, nhưngnếu biết vận dụng hợp lý thì sẽ làm cho bài giảng thêm sinh động, có tính hấpdẫn với học sinh Qua thực tế quá trình dạy học chúng tôi thấy rằng nếu vậndụng các kiến thức khác tích hợp vào trong bài dạy của mình là việc làm hếtsức cần thiết Điều đó đòi hỏi người giáo viên bộ môn không chỉ nắm chắcmôn mình dạy mà còn phải không ngừng trau dồi kiến thức các môn học khác

để tổ chức, hướng dẫn các em giải quyết các tình huống, các vấn đề đặt ratrong môn học một cách nhanh nhất, hiệu quả nhất

Dạy học theo chủ đề tích hợp giúp giờ học trở nên sinh động hơn, vìkhông chỉ có giáo viên là người trình bày mà học sinh cũng tham gia vào quátrình tiếp nhận kiến thức, từ đó phát huy tính cực cực, chủ động sáng tạo củahọc sinh Dạy học tích hợp cũng góp phần phát triển tư duy liên hệ, liên tưởng

ở học sinh, tạo cho học sinh một thói quen trong tư duy, lập luận từ đó mới cóthể nhận thức vấn đề một cách thấu đáo

Theo từ điển Tiếng Việt: “Tích hợp là sự kết hợp những hoạt động,

chương trình hoặc các thành phần khác nhau thành một khối chức năng Tích

hợp có nghĩa là sự thống nhất, sự hòa hợp, sự kết hợp”.

Theo từ điển Giáo dục học: “Tích hợp là hành động liên kết các đối

tượng nghiên cứu, giảng dạy, học tập của cùng một lĩnh vực hoặc vài lĩnh vực

khác nhau trong cùng một kế hoạch dạy học”

Trong tiếng Anh: Tích hợp có nghĩa là sự phối hợp các hoạt động khác

nhau, các thành phần khác nhau của một hệ thống để bảo đảm sự hài hòa chứcnăng và mục tiêu hoạt động của hệ thống ấy

Dạy học theo chủ đề tích hợp trong môn Sinh Học là rất quan trọng vìSinh họclà môn học nghiên cứu cả kiến thức tự nhiên và thực tế cuộc sốnghàng ngày Nhờ tích hợp kiến thức của các môn học khác, của các vấn đềnóng trong xã hội sẽ giúp các em hứng thú học tập hơn Trau dồi thêm kiếnthức cho bản thân, làm quen với quá trình hoạt động nhóm, kết hợp được

“học đi đôi với hành”

Để thực hiện thành công một tiết dạy thì sự chuẩn bị của giáo viên làrất cần thiết, Giáo viên ngoài việc xác định mục đích, yêu cầu, đồ dùng dạy

học liên quan…thì việc chuẩn bị giáo án là vô cùng quan trọng: Giáo án dạy

học tích hợp không phải là một bản đề cương kiến thức để giáo viên lên lớpgiảng giải, truyền thụ áp đặt cho học sinh, mà là một bản thiết kế các hoạtđộng, thao tác nhằm tổ chức cho HS thực hiện trong giờ lên lớp để lĩnh hội trithức, phát triển năng lực và nhân cách theo mục đích giáo dục và giáo dưỡngcủa bộ môn Đó là bản thiết kế gồm hai phần hợp thành hữu cơ: Một là, hệthống các tình huống dạy học được đặt ra từ nội dung khách quan của bài dạy,phù hợp với tính chất và trình độ tiếp nhận của học sinh Hai là, một hệ thốngcác hoạt động, thao tác tương ứng với các tình huống trên do giáo viên sắpxếp, tổ chức hợp lí nhằm hướng dẫn HS từng bước tiếp cận, chiếm lĩnh bàihọc một cách tích cực và sáng tạo Thiết kế giáo án giờ học theo chủ đề tíchhợp phải bám chặt vào những kiến thức các bộ môn có liên quan, phải bảođảm nội dung và cấu trúc đặc thù nhưng không gò ép vào một khuôn mẫucứng nhắc mà cần tạo ra những chân trời mở cho sự tìm tòi sáng tạo trong cácphương án tiếp nhận của học sinh, trên cơ sở bảo đảm được chủ đích, yêu cầuchung của giờ học

Nội dung dạy học của thiết kế giáo án giờ học phải chú trọng nội dungtích hợp giữa tri thức bộ môn mình dạy với các quan điểm tích hợp phải chú

trọng thiết kế các tình huống tích hợp và tương ứng là các hoạt động phức hợp

để học sinh vận dụng phối hợp các tri thức và kĩ năng của các phân môn vào

xử lí các tình huống đặt ra, qua đó chẳng những lĩnh hội được những tri thức

và kĩ năng riêng rẽ của từng phân môn mà còn chiếm lĩnh tri thức và pháttriển năng lực tích hợp

Để dạy học theo chủ đề tích hợp đạt hiệu quả cũng cần có sự phối hợpcủa học sinh, vì thế giáo viên giao cho các em về nhà tìm hiểu, nghiên cứutrước bài học, các nội dung kiến thức cần tích hợp

Đối với các bài có yêu cầu tích hợp thì giáo viên phải xác định nộidung cần tích hợp cho phù hợp hợp, cách tích hợp như thế nào? Giáo viênphải biết chọn lọc kiến thức để thực hiện tích hợp trong bài dạy nhằm giúpcác em nắm chắc, hiểu sâu hơn kiến thức môn học sinh học 11 và các mônhọc liên quan

Trong dạy học tích hợp, học sinh được đặt vào những tình huống củađời sống thực tế, các em phải trực tiếp quan sát, thảo luận, làm bài tập, giảiquyết nhiệm vụ đặt ra theo cách nghĩ của mình, tự lực tìm kiếm nhằm khámphá những điều mình chưa rõ chứ không phải thụ động tiếp thu những tri thức

đã được giáo viên sắp xếp Học sinh cần phải tiếp nhận đối tượng qua cácphương tiện nghe, nhìn, và phân tích đối tượng nhằm làm bộc lộ và pháthiện ra các mối quan hệ bản chất, tất yếu của sự vật, hiện tượng Từ đó, các

em vừa nắm được kiến thức vừa nắm được phương pháp thực hành Như vậy,giáo viên không chỉ đơn thuần truyền đạt kiến thức mà còn hướng dẫn cácthao tác thực hành

Hoạt động nào cũng cần có kiểm soát, trong dạy học cũng vậy, giáoviên cũng cần có sự kiểm soát, củng cố những nhận thức đúng, uốn nắnnhững nhận thức chưa đúng Việc kiểm soát sự thực hiện qua thông tin, tựđánh giá, điều chỉnh

2.2 Nội dung và cách thức thực hiện

2.2.1 Một số chủ đề - tích hợp trong chương trình sinh học 11.

TT Chủ đề Nội dung chủ đề Nội dung tích

3 Vận chuyển nước và muối khoáng trong cây

4 Quang hợp ảnh hưởng đến năng suất cây trồng

5 Hô hấp ở thực vật

6 Tưới tiêu và bón phân hợp lýcho cây trồng

7 Thực hành Trồng cây trong dung dịch

Bảo vệ môi trường, kỹ năng sống…

2 Tiêu hóa ở động

vật

1 Khái niệm chung về tiêu hóa

2 Tiêu hóa ở các nhóm động vật

a Động vật chưa có cơ quan tiêu hóa

b Động vật có túi tiêu hóa

c Động vật có ống tiêu hóa

c 1 Đặc điểm chung

c 2 Tiêu hóa ở lớp thú

Tiêu hóa ở thú ăn thịt

Tiêu hóa ở thú ăn thực vật

Bảo vệ sức khỏe

hệ tiêu hóa, kĩ năng sống