(SKKN HAY NHẤT) phát triển tư duy học sinh qua việc sử dụng phiếu học tập trong kĩ thuật dạy học mảnh ghép dạy bài 15 tiêu hóa ở động vật

Hiện nay trong các nhà trường tình trạng học sinh học tập thụ động, chưa có thói quen làm việc tích cực và chủ động lĩnh hội kiến thức nên việc giáo viên chuẩn bị các phiếu học tập và áp

PHẦN I: ĐẶT VẤN ĐỀ

Các nhà khoa học, nhà sư phạm đều nhận định rằng: tài liệu học tập có sâu sắc về

nội dung khoa học và bổ ích về mặt khách quan bao nhiêu thì nó vẫn không có tác

dụng phát triển trí tuệ học sinh nếu các em không tự suy nghĩ, không lĩnh hội được

chúng thì không thể biến nó thành của riêng mình

Hiện nay trong các nhà trường tình trạng học sinh học tập thụ động, chưa có thói

quen làm việc tích cực và chủ động lĩnh hội kiến thức nên việc giáo viên chuẩn bị các

phiếu học tập và áp dụng các kĩ thuật dạy học hiện đại vào giảng dạy sẽ kích thích tư

duy tự học, sáng tạo của học sinh khi tiếp cận kiến thức

Kỹ thuật dạy học mảnh ghép là kĩ thuật dạy học mang tính hợp tác, kết hợp giữa cá

nhân, nhóm và liên kết giữa các nhóm nhằm giải quyết một nhiệm vụ phức hợp, kích

thích sự tham gia tích cực cũng như nâng cao vai trò của cá nhân trong quá trình hợp

tác

Ngoài ra, giáo viên sử dụng kĩ thuật dạy học hiện đại kết hợp xây dựng phiếu học tập sẽ tạo ra các cuộc tranh luận trong học tập, nó rèn luyện cho học

sinh cách nhận xét có lí lẽ, có chứng cứ rõ ràng, dẫn chứng ấy sẽ làm cho trí óc

của các em có “kỉ luật” về việc học của mình và phát biểu một cách mạch lạc

Với thời gian sau ba năm dạy thử và rút kinh nghiệm, tôi đã tiếp tục chọn đề tài:

“Phát triển tư duy học sinh qua việc sử dụng phiếu học tập trong kĩ thuật dạy học

mảnh ghép dạy bài 15: Tiêu hóa ở động vật”

Trường THPT Khoái Châu có nhiều điều kiện thuật lợi về cơ sở vật chất để

chúng tôi áp dụng các kĩ thuật dạy học hiện đại nhằm mục đích xây dựng tính tự học ở

học sinh, tạo cho học sinh những kĩ năng tự mình tìm kiếm tri thức mới vừa với sức của

mình Đề tài này được áp dụng tại lớp 11A8, lớp đối chứng là 11A9, đây là hai lớp có tỉ lệ

học sinh thụ động học tập cao nhất trong khối 11 của trường

PHẦN II: NỘI DUNG

A Kĩ thuật dạy học sử dụng:

Ngay khi được phân công dạy ở khối 11, trong quá trình dạy tôi đã phát tài liệu,

trao đổi hướng dẫn các em làm quen với phương pháp dạy của giáo viên, điều đó vừa

thuận lợi cho học sinh tiếp cận bài học, vừa giúp tôi truyền tải kiến thức cho học sinh

có hiệu quả nhất

Để dạy học theo kĩ thuật mảnh ghép, Giáo viên sẽ qui định việc chia nhóm học

tập (được tiến hành trước giờ học) Lớp học được chia thành 3 nhóm học tập để thảo

luận nội dung bài học ở 2 vòng học tập Giáo viên giao nhiệm vụ cho từng nhóm học

tập tại mỗi vòng, cử 2 học sinh( nhóm trưởng và thư kí) ở mỗi nhóm tại vòng 1 là sứ

giả Nhóm trưởng có khả năng điều hành hoạt động của nhóm và có khả năng thuyết

trình tốt; thư kí có khả năng quan sát tốt và chữ viết rõ ràng

Thời gian nghiên cứu, sản phẩm cần nghiên cứu của mỗi nhóm được thể hiện ở

các phiếu học tập qua mỗi vòng

Vòng 1:

- Nhóm 1 hoàn thành phiếu học tập số 1

- Nhóm 2 hoàn thành phiếu học tập số 2

- Nhóm 3 hoàn thành phiếu học tập số 3

Hết thời gian thảo luận ở vòng 1 học sinh nhanh chóng chuyển sang vòng 2: Sứ

giả nhóm 1 chuyển sang nhóm 2, nhóm 1 chuyển sang nhóm 3; nhóm 2 chuyển sang

nhóm 1, nhóm 2 chuyển sang nhóm 3; nhóm 3 chuyển sang nhóm 1; nhóm 3 chuyển

sang nhóm 2 tạo 3 nhóm học tập mới

Vòng 2:

Sứ giả và thành viên trong nhóm có nhiệm vụ giảng cho nhau nghe nội dung

nghiên cứu ở vòng 1 (đã được giáo viên chỉnh sửa tại mỗi nhóm ở vòng 1) Sau đó các

nhóm mới cùng thảo luận phiếu học tập số 4

Nội dung nghiên cứu ở mỗi vòng được học sinh trình bày trên giấy A0 hoặc bảng

fooc của nhóm Khi hết thời gian 2 vòng thảo luận, giáo viên sẽ cử 1 đại diện thông

báo kết quả thảo luận ở 2 vòng

B Soạn giảng bài theo kĩ thuật mảnh ghép:

I Mục tiêu:

1 Kiến thức

- Phân biệt được trao đổi chất và năng lượng giữa cơ thể với môi trường với chuyển hoá vật chất và năng lượng trong tế bào

- Trình bày được mối quan hệ giữa quá trình trao đổi chất và quá trình chuyển hoá nội bào

- Nêu những đặc điểm thích nghi trong cấu tạo và chức năng của các cơ quan tiêu hoá ở các nhóm động vật khác nhau trong những điều kiện sống khác nhau

2 Kĩ năng

- Quan sát tranh hình và sơ đồ để thu nhận kiến thức

- Phát triển kĩ năng liên hệ thực tế

3 Thái độ

Giáo dục ý thức bảo vệ động vật, thực vật và môi trường sống của chúng, đặc biệt động vật hoang dã quí hiếm, bảo tồn đa dạng sinh học

II Chuẩn bị:

- Giáo viên: Máy chiếu, phiếu học tập, bài giảng điện tử có sử dụng hình

15.1, 15.2 15.3, 15.4, 15.5, 15.6 SGK và một số hình ảnh sưu tầm liên quan bài

2 Kiểm tra bài cũ : Không

3 Bài mới (36 phút):

Hoạt động của thày và

GV nêu vai trò giữa trao

đổi chất giữa cơ thể và môi

trường và chuyển hoá nội

Giáo viên chiếu slide câu

hỏi trắc nghiệm trong SGK

Quá trình chuyển hoá nội bào tạo

ra năng lượng cung cấp cho các hoạt động sống của tế bào và cơ thể (trong

đó có hoạt động trao đổi chất), tổng hợp các chất cần thiết xây dựng nên tế bào, cơ thể…

Các sản phẩm không cần thiết hoặc thừa được đào thải ra ngoài thông qua hệ bài tiết, hô hấp…

I Tiêu hóa là gì?

- Khái niệm Tiêu hóa là quá trình biến đổi các chất dinh dưỡng trong thức ăn thành những chất đơn giản mà cơ thể hấp thụ được

Mục II, III, IV giáo viên

dạy học theo kĩ thuật mảnh

ghép

Vòng 1:

Nhóm 1 hoàn thành phiếu

học tập số 1: Tiêu hóa ở

động vật chưa có cơ quan

tiêu hóa Cùng thời gian

giáo viên chiếu trên slide

để thảo luận trong nhóm

Giáo viên đi kiểm tra nội

dung thảo luận ở các nhóm

để chỉnh sửa kịp thời

Hết thời gian thảo luận

giáo viên gọi đại diện 2

học sinh nhóm có làm tốt

ở vòng 1 dán kết quả đã

thảo luận được tại phiếu

học tập 1, 2 và 3;

Học sinh tập trung nghe

đại diện báo cáo

II Tiêu hóa ở động vật chưa có cơ quan tiêu hóa

Đại diện: Động vật đơn bào Quá trình tiêu hóa:

Thức ăn không bào tiêu hoá Chất dinh dưỡng đơn giản đi vào tế bào chất, chất thải ra ngoài (xuất bào)

Kết luận: Tiêu hoá chủ yếu là nội bào

Thức ăn được thực bào và bị phân huỷ nhờ enzim thuỷ phân chứa trong lizôxôm

III Tiêu hóa ở động vật có túi tiêu hóa

- Đại diện: Ruột khoang, giun dẹp

- Túi tiêu hoá được hình thành từ nhiều

tế bào, tạo thành hình túi có 1 lỗ thông duy nhất ra bên ngoài (miệng = hậu

Giáo viên chốt kiến thức

của mục I, II, III học sinh

đã nghiên cứu ở vòng 1

GV lưu ý: Đặc điểm quá

trình tiêu hoá thức ăn trong

ống tiêu hoá:

+ Thức ăn đi theo 1

chiều trong ống tiêu hoá

(từ miệng  hậu môn) nên

không bị trộn lẫn với chất

thải như trong túi tiêu hoá

+ Dịch tiêu hoá không

bị hoà loãng với nước

+ Thức ăn được đi theo

1 chiều, ống tiêu hoá hình

môn) Trên thành túi tiêu hoá có nhiều

TB tuyến có chức năng tiết enzim vào lòng túi tiêu hoá

- Quá trình tiêu hoá thức ăn:

Thức ăn được tiêu hóa ngoại bào nhờ các tế bào trên thành túi tiết ra enzim tiêu hóa tạo thành thức ăn được tiêu hóa

dở dang, sau đó thức ăn này tiếp tục được tiêu hóa nội bào thành các chất đơn giản

III Tiêu hóa ở động vật có ống tiêu hóa

- Đại diện: Động vật có xương sống và nhiều loài động vật không xương sống

- Cấu tạo ống tiêu hóa:

Ống tiêu hoá là 1 ống dài, có 2 lỗ thông

ra bên ngoài (miệng, hậu môn), cấu tạo gồm nhiều bộ phận có chức năng khác nhau

- Quá trình tiêu hóa:

Tiêu hóa ngoại bào (diễn ra trong ống tiêu hóa, nhờ enzim thủy phân tiết ra từ các tế bào tuyến tiêu hóa) Thức ăn đi qua ống tiêu hóa sẽ được biến đổi cơ học và hóa học thành những chất dinh dưỡng đơn giản và được hấp thụ vào máu

GV thông báo sứ giả các

nhóm di chuyển tạo 3

nhóm mới

Hoạt động 2: Tìm hiểu

chiều hướng tiến hóa

chung của hệ tiêu hóa

động vật

Vòng 2:

3 nhóm thảo luận để hoàn

thành phiếu học tập số 4

Giáo viên chốt kiến thức

học sinh đã nghiên cứu ở

vòng 2,

Chiều hướng tiến hóa chung của hệ tiêu hóa động vật

+ Cấu tạo ngày càng phức tạp: từ không

có cơ quan tiêu hoá (thức ăn được tiêu hoá trong không bào tiêu hoá) đến có cơ quan tiêu hoá, từ túi tiêu hoá đến ống tiêu hoá

+ Từ tiêu hoá nội bào đến tiêu hoá ngoại bào, nhờ tiêu hoá ngoại bào mà động vật

có thể ăn được các thức ăn có kích thước lớn

+ Sự chuyên hoá về chức năng ngày càng rõ rệt: Sự chuyên hoá cao của các

bộ phận ống tiêu hoá làm tăng hiệu quả tiêu hoá thức ăn

4 Củng cố (5 phút):

Giáo viên nhấn mạnh nội dung trọng tâm (mục I, II, III)

5 Hướng dẫn (2 phút): Lưu giữ nội dung phiếu học tập đã thảo luận về nhà tự làm lại vào vở, trả lời các câu hỏi trong SGK/66, xem trước bài 16 “Tiêu hóa ở động

vật (tiếp theo)”

PHẦN III: KẾT QUẢ

Từ thực tế giảng dạy tôi thấy: Để giúp học sinh tham gia vào học tập một cách tích cực, tránh thụ động, ỷ lại thì phương pháp dạy học trong nhà trường có một vai trò

to lớn Theo tôi, dạy học sử dụng các kĩ thuật dạy học hiện đại kết hợp xây dựng phiếu

học tập, cùng với việc ứng dụng công nghệ thông tin trong giảng dạy đang là một

trong những phương pháp tích cực nhằm hướng tới mục tiêu trên Với phương pháp

này, học sinh được làm việc cùng nhau trong các nhóm nhỏ và mỗi thành viên trong

nhóm đều có cơ hội tham gia vào nhiệm vụ đã được phân công sẵn Học sinh thực thi

nhiệm vụ một cách chủ động, tích cực dưới sự định hướng của giáo viên Hơn nữa,

trong quá trình hợp tác thảo luận giữa các thành viên trong nhóm học tập sẽ là cơ hội

để các em gần gũi nhau hơn trong học tập, giúp các em rèn luyện được nhiều kĩ năng

sống: lí luận, nghe, tập trung, toàn tâm toàn ý khi làm việc

Kết quả của lớp 11A8 (36 học sinh) trước khi áp dụng các kĩ thuật dạy học tích cực là:

11A8

11A9

Biểu đồ so sánh tỉ lệ các loại học sinh của lớp 11A8 trước khi thực nghiệm và sau quá

trình thực nghiệm được thể hiện như sau:

Biểu đồ so sánh tỉ lệ các loại học sinh của lớp 11A8 sau quá trình thực nghiệm và lớp

đối chứng 11A9 được thể hiện như sau:

PHẦN IV: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

Sau quá trình thử nghiệm dạy học bằng kĩ thuật mảnh ghép tôi ở một số bài tôi

đã nghiên cứu mở rộng thêm các bài dạy bằng kĩ thuật dạy học này kết hợp với các

phiếu học tập Sau quá trình áp dụng tôi và các đồng nghiệp rút ra một số điểm cần lưu

ý khi tổ chức dạy học theo kĩ thuật mảnh ghép:

- Các sứ giả ở vòng 1 có thể có trình độ khác nhau, bởi vậy cần xác định yếu tố

hỗ trợ kịp thời để tất cả sứ giả có thể hoàn thành nhiệm vụ ở vòng 1, chuẩn bị cho

cần xác định rõ những yếu tố cần thiết về kĩ năng, kiến thức cũng như các yếu tố hỗ

trợ cần thiết để giúp học sinh giải quyết nhiệm vụ phức hợp này

Với mục đích dạy học để nâng cao khả năng tự học, chủ động lĩnh hội kiến thức của học sinh, trong quá trình giảng dạy giáo viên phải năng động hơn và biết kết hợp

nhiều phương pháp giảng dạy Trước khi lên lớp, giáo viên phải giới thiệu trước cho

học sinh xem trước nội dung bài học và tự xây dựng một số câu hỏi cho bài học đẻ có

thể tự giải quyết vấn đề giáo viên đặt ra

Tôi nhận thấy nên phối hợp các phương tiện dạy học khác nhau trong một tiết

học, phối hợp nhịp nhàng giữa thuyết giảng với các kĩ thuật dạy học hiện đại giúp học

sinh tăng cường tính tự lập, chủ động trong học tập Do vậy, việc đổi mới phương

pháp dạy học, thiết kế các bài dạy theo các kĩ thuật dạy học hiện đại đã trở nên dễ

dàng, thuận lợi hơn và được nhiều giáo viên tâm huyết với nghề quan tâm hơn

Tuy nhiên, trong quá trình tiếp tục thực hiện đề tài, tôi thấy vẫn có một số vấn đề

khó khăn nảy sinh đó là:

- Một số học sinh khả năng tập trung chưa được cao nên chỉ được khoảng 20

phút đầu là các em có thể làm việc tích cực được, thời gian còn lại hiệu quả học tập

giảm nhiều

- Khi các sứ giả di chuyển để tạo nhóm mới tác phong một vài em còn chậm gây

mất thời gian cho bài học

- Một số học sinh còn chưa tự giác, giáo viên phải thường xuyên nhắc nhở học

sinh lưu giữ nội dung các phiếu học tập đã thảo luận để về tự hoàn thành vào vở để

học

Theo tôi khi học sinh rèn luyện được phương pháp tự học tốt các em có thể lĩnh

hội được nhiều tri thức từ kiến thức học trong nhà trường cũng như kĩ năng xử lí tốt

các tình huống trong đời sống Đó chính là mục đích để tôi thực hiện đề tài “Phát triển

tư duy học sinh qua việc sử dụng phiếu học tập trong kĩ thuật dạy học mảnh ghép

dạy bài 15: Tiêu hóa ở động vật”

Khoái Châu, ngày 20/04/2014

Người thực hiện

Vũ Thị Thoàn

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Sách giáo khoa Sinh học 11 - Nhà xuất bản giáo dục

2 Sinh học 11- Sách giáo viên - Nhà xuất bản giáo dục

3 Hướng dẫn thực hiện chuẩn kiến thức, kĩ năng môn Sinh học lớp 11 - Nhà xuất

bản giáo dục, năm 2009

4 Chỉnh sửa tài liệu “hướng dẫn thực hiện chuẩn kiến thức, kĩ năng Sinh học”, Bộ

giáo dục và Đào tạo, năm 2010

5 Hướng dẫn thực hiện điều chỉnh nội dung dạy học môn Sinh học, cấp THPT

(Kèm theo Công văn số 5842/BGDĐT-VP ngày 01 tháng 9 năm 2011 của Bộ

Giáo dục và Đào tạo)

6 http:www.google.com.vn

7 Tài liệu tập huấn các kĩ thuật dạy học mới - Bộ giáo dục và Đào tạo, năm 2010

(dự án Việt - Bỉ)

8 Bài tập chọn lọc Sinh học 11 - Nhà xuất bản giáo dục, năm 2008

9 Rèn luyện kĩ năng Sinh học 11 - Nhà xuất bản giáo dục Việt Nam, năm 2009

PHẦN PHỤ LỤC

- Một số hình ảnh học sinh thảo luận trong nhóm học tập:

- Các hình ảnh và phiếu học tập sử dụng trong bài dạy:

Hình ảnh 1:

Tiêu hóa nội bào ở trùng giày

Hình ảnh 2:

Tiêu hóa thức ăn trong túi tiêu hóa của thủy tức

Hình ảnh 3: Ống tiêu hóa ở một số động vật

Ống tiêu hóa ở người

Họ tên:

Lớp:

Phiếu học tập số 1 (8 phút): Tiêu hóa ở động vật chưa có cơ quan tiêu hóa Đại diện:

Quá trình tiêu hóa thức ăn:

Họ tên:

Lớp:

Phiếu học tập số 2 (8 phút): Tiêu hóa ở động vật có túi tiêu hóa Đại diện:

Cấu tạo túi tiêu hóa:

Quá trình tiêu hóa thức ăn:

Họ tên:

Lớp:

Phiếu học tập số 3 (8 phút): Tiêu hóa ở động vật có ống tiêu hóa Đại diện:

Cấu tạo ống tiêu hóa:

Quá trình tiêu hóa thức ăn:

Họ tên:

Lớp:

Phiếu học tập số 4 (5 phút): Nêu chiều hướng tiến hóa chung của hệ tiêu hóa?