Abstract The paper interprets Nature as a metaphor in some works of Taiwanese writer Wu Ming-Yi and Vietnamese writer Nguy n Ng c Tư.. Using ecocriticism as a frame of reference, the pap
Trang 2PH C TH O M T V I N D THIÊN NHIÊN TRONG
QUA GÓC NHÌN PHÊ BÌNH SINH TH I
TR NH THÙY TRANG(*)
T m t t Bài vi t t m hi u, th o lu n và ki n gi i nh ng n d c a t nhi n qua h nh nh nh n v t loài v t, th c v sinh m nh và n d c a nư c trong m t s sáng tác ti u bi u c a nhà v n ài Loan
Ng Minh ch và nhà v n Vi t Nam Nguy n Ng c Tư t tr n tr c quy chi u c a th c sinh thái và
c trưng c a ph b nh sinh thái nói chung, chúng t i tr nh di n nh ng ti ng nói ng c m v c ng m t
v n gi a hai tác gi thu c hai n n v n hóa, hai n n v n h c Nh ng khác bi t v ng n ng , gi ng
i u, cách th hi n dư ng như kh ng th ng n tr nh ng ng i u trong tư tư ng v sinh m nh c a
t nhi n và m i quan h gi a t nhi n v i con ngư i
Từ kh a Ng Minh ch, Nguy n Ng c Tư, ph b nh sinh thái, n d , thi n nhi n.
Abstract The paper interprets Nature as a metaphor in some works of Taiwanese writer Wu Ming-Yi and Vietnamese writer Nguy n Ng c Tư Using ecocriticism as a frame of reference, the paper picks up sympathetic voices about ecological consciousness in writers from di erent cultures and literatures Regardless the di erences in language expression and voices, Nguy n Ng c Tư and
Wu Ming-Yi have similar views on mission of nature and on connections between humans and nature.
words Wu Ming-Yi, Nguy n Ng c Tư, ecocriticism, metaphor, nature.
D n nh 1
Ph b nh sinh thái xu t hi n vào gi a
nh ng n m 1970 c a th k XX Trong
vi n c nh toàn c u hoá hi n nay, ph b nh
sinh thái càng óng vai trò quan tr ng i
v i nghi n c u li n ngành, li n khu v c
Trong l i gi i thi u cho Tuy n t p Ph
b nh sinh thái: Các m c quan tr ng trong
sinh thái h c v n h c (The Ecocriticism
Reader: Lanmarks in Literary Ecology)
Cheryll Glotfelty và Harold Fromm
ch rõ: “Ph b nh sinh thái là s nghi n
c u quan h gi a v n h c và m i trư ng
v t lí Gi ng như ph b nh ch ngh a n
quy n t góc th c gi i tính kh o sát
ng n ng và v n h c, ph b nh ch ngh a
Marx em phương th c s n xu t và giai
c p kinh t vào c v n b n, ph b nh sinh
ài Loan.
thái v n d ng phương pháp l y a c u làm trung t m nghi n c u v n h c” 1, tr.xviii Cheryll Glotfelty sau ó còn c p t i
nh ng nghi v n n t các nhà sinh thái
h c và các nhà lí thuy t h c như sau: “Làm
th nào nh ng n d c a chúng ta v l c
a này nh hư ng t i cách mà chúng ta
i x v i nó?” hay “B ng cách nào mà khái ni m v s hoang d l i thay i theo
th i gian?”, Nh ng th c m c này nh m
ch ra, nghi n c u lí thuy t ph b nh sinh thái c n hư ng t i s li n k t gi a nghi n
c u v n h c và khoa h c khám phá m i trư ng, th m chí còn li n quan t i c l ch
s , nh n h c, ngh thu t và t c ngư i
Cu i nh ng n m 1960, hòn o Formosa2 khi v a thoát kh i th i k Nh t
tr (1895-1945) chưa bao l u và ang
ngư i phương T y g i là Formosa (ti ng B ào Nha Ilha Formosa có ngh a “Hòn o xinh p”).
Trang 3ng trư c nh ng thay i l n do c ng
cu c c ng nghi p hoá mang l i thúc
y dòng V n h c m i trư ng ài Loan
manh nha xu t hi n, nh m thi t th c ph n
ánh s c ng k nh c a kh u hi u “V n h c
ph n ánh hi n th c” trư c kia 2, tr.232
n gi a nh ng n m 1970, m t th lo i
v n Phóng s 導 (ghi chép v m i
trư ng t nhi n) phát tri n và n r tr n
báo àn ài Loan như Báo Li n h p (
), Ph san Th i báo ài Loan (
), Báo D n sinh ( ), T p chí
Hán thanh ( ), Nh n gian ( ),
Tuần san Th i báo ( ), T p chí
Hoàng quán ( ), Nguy t san T ng
h p ( ), y c ng chính là ti n
h nh thành n n l i vi t t nhi n (Natural
Writing) vào u th p ni n 80 Các t n tu i
th i k u ph i k n như: Li u H ng
Cơ ( ) v i nh ng sáng tác v bi n
và i s ng ngư d n, Lưu Kh c Tương (
) nhà v n c a các loài chim mu ng,
M D C ng ( ) c ng Hàn Hàn (
) là hai nhà v n n v i tác ph m Chúng
ta ch có m t Trái t (我
) xu t b n n m 1983, T Nh n Tu (
) vi t v thám hi m t nhi n, Vương
Gia Tư ng ( ) v i nh ng tác ph m
vi t v l ch s t nhi n, Nh ng tác gi
này v i cách vi t v a t th c v t nhi n
v a mang phong cách kí s còn ch u nhi u
nh hư ng c a b i c nh n n c ng nghi p
hóa ài Loan ang tr n à phát tri n m nh
k t sau n m 1970 c bi t, sau S ki n
Formosa1 n m 1979 v phong trào òi
1979 t i Cao H ng do T p chí Formosa (
) phát ng “ i h i di n thuy t k ni m
ngày Nh n quy n th gi i”, hư ng th c nh n
d n ài Loan vào vi c òi quy n d n ch chính
tr , quy n b o v m i trư ng, n quy n và v n
ng n ng d n.
quy n d n ch và v n ng b o v m i trư ng làm th c t nh m t lo t các nhà
v n t m huy t ương th i như Lưu Kh c Tương, T ng Tr ch Lai ( ), L m
V n Ngh a ( ), Hoàng Th C n ( ), T ng Qu H i ( ), H c m
nh n ư c r ng s ki n y chính là m u
ch t kh i u cho m t th i i m i “ch sau m t m, chúng ta t nhi n thay i,
bi n thành m t con ngư i khác” 3, tr.40
Ng Minh ch ( ) thu c th
h nhà v n tr hơn và ang là m t trong
nh ng tác gi có s c nh hư ng l n nh n
ư c nhi u s quan t m c ài Loan và
th gi i Các sáng tác c a ng v a có ti ng nói ph b nh gay g t trư c m i trư ng
t nhi n ang d n b phá ho i l i y p
nh ng l p lang l ch s tr n o Ng c ng
v a là m t nhà thám hi m t nhi n, c
bi t trong l nh v c quan sát m i trư ng
s ng c a bươm bư m còn v a là m t nhà
v n “ph i vi t” tho n i gi i bày nh ng
ch t ch a chưa t ng ư c nói ra t th i
ni n thi u
Nh ng trang vi t v t nhi n c a Ng Minh ch t trong tương quan so sánh, d
g i d n n sáng tác c a Nguy n Ng c Tư,
b i s g n bó máu th t v i nơi ch n mà hai nhà v n sinh s ng c Ng Minh ch hay Nguy n Ng c Tư, ngư i c u c m
nh n ư c hơi th c a qu hương x s
m t cách t nhi n Nguy n Ng c Tư vi t nhi u v h nh nh ngư i n ng d n Nam
B g n li n cu c s ng v i ng ru ng và
s ng h , nh ng ng v t g n g i v i ngư i
n ng d n như b y v t, àn d , chim, cá,
r n, T u chung l i là s tr n tr nh m
“ ưa ra ánh sáng” nh ng g mà con ngư i
hi n i ang làm v i m i trư ng s ng và
v i hoàn c nh t nhi n v ng ng b ng
s ng C u Long
Trang 4103 Phác thảo m t vài n d
t sáng tác c a Ng Minh ch và
Nguy n Ng c Tư t góc nh n tham chi u
c a ph b nh sinh thái, bài vi t t m hi u
và ki n gi i nh ng n d c a t nhi n như
bi u tư ng c a nư c, v n hoá t c ngư i,
s g n k t gi a loài v t và con ngư i g n
v i tư duy m h c và truy n th ng v n hóa
c a t ng c ng ng ngư i ài Loan và
Vi t Nam
1 T s ng ra bi n - S tư ng
tư ng kh ng gi i h n c a thi n nhi n
Cha c a v n h c sinh thái ài Loan
Lưu Kh c Tương g i cách vi t c a Ng
Minh ch là: “ ài Loan c h u ch ng”
( , phong cách c bi t c a
ài Loan) trong L i t a ng vi t nh n
d p Ng Minh ch xu t b n tác ph m M
i p chí (Ghi chép v ni m say m
bươm bư m) n m 2000 t i ài B c M t
cách g i hi m có, l l ng dành cho m t l i
vi t v t nhi n t u nh ng n m 1970
cho n nay trong l nh v c v n h c sinh
thái ài Loan
Ng Minh ch kh ng h n là nhà v n
u ti n t m hi u và vi t v t nhi n nhưng
trong m i tác ph m c a ng lu n có m t s
trau chu t k lư ng v i u mà ng s vi t
Ng t ng gi i bày, trong con m t c a b n
bè nư c ngoài, ài B c có th lu n là
th phát tri n c ng nh ng toà nhà cao c,
tuy nhi n v i ng, ài B c ch ơn gi n
là h nh nh Khu kinh doanh Trung Hoa
- m t khu bu n bán g m 3 t ng l u v i
8 toà nhà n i ti p nhau nh ng n m 1950
-1960 và cu c s ng nh n nh p tuy có ph n
nghèo nàn, ch t v t quanh y c ng v i
các lo i ngư i di cư t Trung Qu c i
l c sang, ngư i Khách Gia, ngư i Nh t và
nguy n trú d n b n a ài Loan Chính
nh ng nh hư ng ó, c ng v i nhi u th
ng n ng khác nhau trong m i trư ng s ng
t nh và h nh nh ngư i cha l nh l ng, ít nói c a ng th i thúc Ng t m hi u và
vi t n n ti u thuy t Chi c xe p m t c p ( , 2015)1 M t c u chuy n hư
c u, tư ng tư ng nhưng y n và mang ngh a s u xa v m t th i k l ch s ài Loan mà ít ai chú n, trong ó t p trung vào nh ng chi c xe p g n v i s ph n
c a nhi u con ngư i trong x h i ài Loan
c ng m i quan h gi a nh ng loài ng
v t trong vư n thú ài B c v i cu c chi n tranh Thái B nh Dương t i Myanmar Hay k thú hơn là c u chuy n tư ng
tư ng v b bi n mi n ng c a o ài Loan v a huy n o v a ch n th t như t n
g i trong Ng i m t kép ( , 2011)2
Vi c x lí rác th i trong m i trư ng c ng
s ki n x y d ng c ng tr nh ư ng h m Tuy t Sơn t i ài Loan là m t trong
nh ng tư li u chính h nh thành n n ti u thuy t này Mư n h nh nh chuy n bi n
gi a ngư i và v t như Ng i Nh n (1962),
Ng i Ru i (1986), Ng i m t kép
kh ng c n ph i hoá thành si u nh n mà
v n có th nh n cu c s ng t nhi u góc khác nhau 4
Nh ng sáng tác c a Ng Minh ch cho
d là ti u thuy t hay t n v n, lu n ng p tràn h nh nh thi n nhi n, c bi t là t nh
y u v i bi n c và núi r ng S th hi n
h nh nh thi n nhi n trong n i dung tác
ph m qua t ng c u ch v a l n lao như
m tr n hòn o ài Loan nh bé, c ng
y ph c t p như cu c s ng c a ngư i d n
o nơi y
(Nguy n Tú Uy n d ch), Nxb H i Nhà v n, Hà
N i, 2020.
Phúc An d ch), Nxb, H i Nhà v n, Hà N i, 2021.
Trang 5M t i m chung trong các sáng tác c a
Ng Minh ch và Nguy n Ng c Tư, ó là
s ph n ánh ch n th t và au áu v i cái
m nh vi t Ch t li u mà hai tác gi s d ng,
trư c h t v n s ng và nh ng tr i nghi m
có th c trong cu c s ng Nguy n vi t v
nh ng g m nh th y tr n qu hương m nh,
Ng tái hi n l i c u chuy n c a nhi u ngư i
d n ài Loan b ng s t m hi u t m và kinh
nghi m cá nh n (h u h t các tác ph m c a
Ng u l y hoàn c nh s ng và thi n nhi n
t i nơi ng t ng sinh s ng và làm vi c như
ài B c, m Thu , Hoa Li n) Nguy n
Ng c Tư v n d là m t ngư i thu c v
mi n qu Còn Ng Minh ch th m chí t
m nh sưu t m xe p và có lu n m t xư ng
xe p t i nhà, t m nh thám hi m t p tính
và “ ư ng bay” c a bươm bư m ài Loan,
t m nh làm ru ng tr ng c y t m hi u v
các loài c n tr ng dư i t, c bi t, s
li n quan gi a n c và th gi i thi n nhi n
qua s th hi n b ng ng n ng v n h c
c a Nguy n Ng c Tư và Ng Minh ch
k t n i nhóm c gi th (c Vi t Nam
và ài Loan) v n b m t i nh ng c m
th c v t nhi n ph n tư và làm quen l i
t u
Nh ng n d tương ng v t nhi n,
v con ngư i và l i s ng g n v i thi n
nhi n trong sáng tác c a Ng Minh ch
và Nguy n Ng c Tư mang l i cho c
gi nh ng s tư ng tư ng kh ng gi i h n
và u cho th y nh ng nguy cơ sinh thái,
nh ng n i n c trư c t nh c nh thi n
nhi n b tàn phá v n ang tr thành th c
tr ng ph bi n c ài Loan và Vi t Nam
2 Nh ng n d c a t nhi n
2.1 S k t nối gi a nh n v t loài v t
và con ngư i
Trong quan i m sáng tác v t
nhi n, Ng Minh ch tuy có lúc ph phán
ch ngh a l y con ngư i làm trung t m (anthropocentrism) tuy nhi n, ng c ng
t nh n m nh kh ng ph i là m t ngư i theo ch ngh a ph n i l y con ngư i làm trung t m ng nói: “T i kh ng ph i là
m t k n d t T i n c a hàng ti n l i,
i chơi ch m, u ng nư c thi n nhi n qua kh c c a nhà máy nư c, c ch p
nh Như v y xem ra, t i là m t ngư i
th i n h nh” 5, tr.277 Cái g i là
“m t ngư i th i n h nh” ương nhi n
s s ng theo m t l i s ng v n minh th
i n h nh Trái l i, trong tư tư ng hay quan
ni m v sinh thái h c, ch ngh a ph n i
l y con ngư i làm trung t m cho r ng con ngư i chính là tác nh n g y h i cho
m i trư ng t nhi n, c c oan hơn là ch trương k u g i con ngư i h y ng can thi p vào t nhi n Có i u, ch trương này m u thu n ch nó kh ng h tách r i hai y u t con ngư i và t nhi n mà v n
li t k song song th o lu n Nh n lo i là
m t ph n c a T nhi n Chúng ta kh ng
có cách nào tách r i hay o n tuy t m i quan h ó Chính v v y, Ng Minh ch cho r ng: “B n th n con ngư i c ng là
m t thành vi n c a t nhi n Th gi i mà chúng ta mu n thay i kh ng c n thi t là
s t m v duy nh t v i hoang d Nhưng ít
nh t, trư c khi có b t c hành vi ti n hành cải t o nào v i t nhi n, c ng h y xem xét
n các sinh m nh khác” 5, tr.49
B i c ng là m t nhà ho t ng m i trư ng n n Ng Minh ch lu n th hi n r t
rõ ni m vi t v t nhi n và h sinh thái
ài Loan ng kh ng ng n ng i t th c hay khéo léo d ng nh ng n d m t
i u m nh mu n nói v i c gi Chúng
ta c n nh n nh n s v t b ng b n ch t c a chính nó b i l , ngay c loài bươm bư m hay nh ng sinh v t khác c ng u có th
gi i ri ng và v n hoá ri ng c a chúng Nói
Trang 6105 Phác thảo m t vài n d
cách khác, con ngư i và t nhi n c n có s
i tho i như th nào t o n n m t ng
h hài hoà mà kh ng làm t n h i n nhau,
m c d : “H c cách làm sao i di n v i
sinh m nh khác b ng tư th c a m t con
ng i, e r ng là m t bài h c ph c t p và
c p bách” 6, tr.170
Kh ng t ra nh ng ch trương hay
b c l quan i m m nh m quy t li t như
Ng Minh ch, Nguy n Ng c Tư vi t v
t nhi n b ng c m quan n tính g n v i
nh ng ch t li u m nh nh n th y thư ng
ngày D nh n th y, v n Nguy n Ng c
Tư lu n tràn ng p s l ng nghe t thi n
nhi n, c s g n g i gi a con ngư i v i
thi n nhi n Nh ng nh n v t loài v t trong
truy n c a Nguy n Ng c Tư u có t m
h n và suy ngh c a ri ng nó Nương và
i n lang thang tr n kh p cánh ng,
kh ng có ngư i th n hay b n bè, ch tr
ngư i cha l nh l ng và b y v t còm, chim
mu ng, nương t a vào nhau mà s ng Con
v t m tinh t là con v t duy nh t trong b y
nghe ư c ti ng lòng c a c : “M t con v t
ui kh t m i, cư i, “Nó ch ai, gi ng có
khác, nhưng rõ ràng là ti ng trái tim nó
Quen l m Ch p ch n, thút thít, òng ưa
như s p r ng ” 7, tr.196 Hai ch em
“h c cách y u thương àn v t” 7, tr.195
ch kh ng ph i coi àn v t như m t ngu n
th c ph m s n có Hay vi c i n “d ng
tai” l n coi m y con v t nói cái g L i vi t
t s c a Nguy n Ng c Tư lu n cho th y
s b nh ng gi a con ngư i và loài v t
trong c ng m i trư ng t nhi n i u này,
m t cách v th c, dư ng như l i ki n t o
n n m t m nh ph n bi n quan i m
c a Lori Gruen: “Trong x h i gia trư ng,
‘ph n và ‘ ng v t ư c x p c ng lo i
có c ng ch c n ng bi u tư ng Vi c x y
d ng s chi m ưu th hơn và ph c t ng ‘k
khác trong di n ng n l thuy t (d là ch
ích hay ám ch ) v n ư c duy tr b i
s th ng tr /s chi m ưu th c a nam gi i”
8, tr.61 Con ngư i, c th là Nương và
i n c ng ph i h c cách mà y u thương
và l ng nghe loài v t M c cho s b rơi
c a ngư i m và s v t m, l nh nh t c a ngư i cha, Nương và i n ch còn cách
d a vào b n n ng s ng sinh t n, làm
b n và t t n cho b t c th g chúng th y
và i qua Nh ng loài v t nh bé v t nh làm trung gian k t n i nh n th c gi a con ngư i v i thi n nhi n c bi t là Nương,
gi a c và b y v t như có s linh c m và
th u hi u l n nhau, b i c hai c ng hi u
ư c m nh ang ph i “ph c t ng k khác”
- ngư i cha c a Nương M t s k t n i
gi a tính n và ng v t nh m t m ki m
s bám víu t t nhi n ngoài kia mà kh ng
có nơi x h i con - ngư i
S l l ng trong gi ng v n c a Ng Minh ch c ng n m ch ng cho loài
v t c m th ư c t m t nh c a con ngư i
M t cách vi t kh ng m y ph bi n trong
v n chương ương i ài Loan Con sáo
á và L o Tr u trong Chi c xe p m t
c p có m t s giao hoà linh c m n khó tin Con sáo á mang linh h n c a t n lính Nh t ch t tr n hay chính b n th n
nó có th hi u ư c L o Tr u? “Con sáo á như th có linh c m, bay l n lư n
m t vòng, hai vòng, ba vòng kh p nhà
r i l i tr v u tr n vai L o Tr u” 9, tr.174 n khi L o Tr u qua i, con sáo
á c ng bi n m t Th m chí, “Nó (con sáo á) chưa t ng m mi ng nói c u nào” 9, tr.81 nhưng “Nó d n ta i r t nhi u nơi trong th n Nh Cao này mà n ta c ng
kh ng bi t” 9, tr.81 M i quan h gi a
L o Tr u và con sáo á g i cho ngư i c
nh n s g n bó c a ng l o ch n v t
v i con v t C c cá tính trong truy n ng n Cái nh n kh c khoải (in chung trong tuy n
Trang 7t p Cánh ng b t t n, 2008): “Con C c
ch y l i, v y nư c và c u vào b p i
en bóng c a ng” hay “Con C c lò mò
ra ng rơm d p d nh dư i mé kinh, v i
m nh vào ó ng m t gi c” 7, tr.50-51
Xu t hi n và ng hành c ng nh n v t
loài v t, h nh nh L o Tr u (dư i ngòi bút
Ng Minh ch) và ng l o (c a Nguy n
Ng c Tư) tr n n có d u n hơn, khi n
cho c u chuy n v h dư ng như c ng bí
hi m và khi n ngư i ta tò mò hơn
2.2 th c v sinh m nh
Cu c hành tr nh dài b t t n và m nh
m ng ngày tháng tr n cánh ng c a hai
ch em Nương và i n v a là s trư ng
thành, v a là s t m tòi ngh a sinh m nh
M i quan h kh ng khít gi a hai ch em
và b y v t ư c t o d ng t s ch i b
c a x h i con ngư i S n ng n i c a
ngư i m b l i hai ch em, s ghét b
c a ngư i cha v t nh làm c u n i khi n
Nương và i n t m th y y u thương nơi
nh ng con v t “V a may, m t b a trưa
n ng r p r n tr n vách r , chúng t i c m
nh n ư c nh ng ti ng nói lao xao Th ng
i n th ng th t, “T i m nh ba tr n thi t
sao, Hai?” Khi nh n ra ó là ti ng c a
v t T i cư i, h n h Th gi i c a v t m
ra Kh ng ghen tu ng, h n gi n, ch c t i
cái u v t nh quá n n ch cho y u
thương m u i v i lo i ng n ng
m i, chúng t i ch p nh n cho ngư i ta
nh n m nh như nh ng k i n (mi n là t m
qu n n i bu n c a cõi - ngư i) Ch em t i
h c cách y u thương àn v t (hy v ng s
kh ng b au như y u thương m t - con -
ngư i nào ó)” 7, tr.195 y, t nhi n
tr thành nơi b u víu c a con ngư i Và
trong lòng t nhi n, sinh m nh c a con
ngư i nh bé như (sinh m nh) c a nh ng
loài v t khác i u y khi n chúng ta ph i
t v n l i v v trí c a con ngư i trong
m i trư ng t nhi n
Tương t , c bé Sophie trong truy n
ng n Black Night, Black Earth, Black
trong Tuy n t p truy n ng n (The Land of Little Rain, Taipei, 2019) c a Ng Minh ch lu n m ch m vào ni m am m
b t t n v i b n t Sophie y u thích b n
t t nh , c ngày v i m nh trong r ng t m
ki m giun d và c y d i, quan sát s sinh trư ng và c tính phát tri n c a chúng
Vi c y u thích nh t mà c bé làm là ào và
n m t Khi r i th tr n nh vào thành ph
h c i h c, giáo sư c a Sophie nói v i c
r ng ph i i ra th gi i, n nh ng cánh
ng lúa m nh m ng thu c dòng s ng M
K ng t m hi u v m i li n quan gi a giun t và n ng nghi p, Nhưng Sohpie
lu n mang m c c m trong lòng v i h nh hài nh bé c a m nh, th m n a s ra i c a cha m nu i, c ng s v t m c a ngư i anh trai (c ng ư c nh n nu i) khi n Sophie
lu n d y l n suy ngh : “M t ngư i gi ng như m nh li u có th có t nh y u, t nh d c
và mong mu n ư c sinh con hay kh ng?”
10, tr.25 Và th c v sinh m nh c a Sophie m nh m hơn khi c quan sát hai con giun t giao c u m m m i qu n l y nhau, r i ch t ngh : “V s sinh m nh
ch u ang i th i cơ ó” 10, tr.25 Trong lòng bà m t nhi n, con ngư i v a
th y m nh nh bé, h n h p nhưng c ng y kích thích d c v ng nh h nh l i giá tr
c a t ng sinh m nh Nương và i n t
m nh l n d n, h c h i l n kh ng ph i
t ngư i l n mà s ng trong th gi i bé
nh c a t nhi n: “Nương và i n khư c
t con ngư i, th m chí khư c t s trư ng thành c a gi i tính trong chính m nh v cho
ó là s gia nh p vào th gi i con ngư i y
h n th và au n mà các em r i b
Trang 8107 Phác thảo m t vài n d
i n xót xa khi ch ng ki n ch m nh “tr
m con gái”: “ p làm chi d v y, Hai?”
C c oan hơn n a, i n “t k m h m
b n n ng tr i d y m nh m tu i d y th
b ng t t c s mi t th , gi n d , c m th ”
11, tr.224-225 Nh n theo m t khía
c nh khác, thi n nhi n v i b y v t nh bé
“ch cho y u thương” và i giun “m m
m i qu n l y nhau” th c t nh th c tính
d c c ng là b n n ng v n có c a sinh m nh
trong Nương, i n và Sophie M i trư ng
s ng và hoàn c nh thi n nhi n làm n n cho
n d v nh ng ham mu n t nhi n n s u
trong lòng con ngư i
2 Ẩn d c a nước
N c, óng vai trò quan tr ng và g n
như b t d ch trong các ch v n h c
sáng tác v t nhi n ài Loan là bi n o
Ngư i ài Loan hi n nay, ngoài nh ng
cư d n di cư t Trung Qu c i l c sang
như ngư i Khách Gia, ngư i Phúc Ki n
và ngư i Tri u Ch u ra, m t b ph n v
c ng quan tr ng và mang y s c thái b n
a là các d n t c nguy n trú d n Ph n
l n cu c s ng c a h d a vào bi n và ngư
nghi p Nh ng nhà v n nguy n trú d n
như Syaman Rapongan (d n t c Yami),
Walis Nokan (d n t c Atayal), Pasuya
Poiconu (d n t c Tsou), v i nh ng sáng
tác ch y u v r ng và bi n t i nơi h sinh
s ng, mang m nét v n hoá t c ngư i b n
a và d u n c a ngư d n bi n o
Ng Minh ch kh ng ph i là nhà v n
nguy n trú d n, nhưng v i ni m say m t
nhi n và t nh y u v n hoá ngư i d n t c
cao sơn ài Loan, ng h u h t lu n kh c
ho h nh nh các nh n v t nguy n trú d n
trong tác ph m c a m nh Bi n ư c h nh
dung như m t th c th kh ng th tách r i
kh i cu c s ng thư ng ngày Bi n là hoàn
c nh sinh t n, là bài h c duy tr s s ng và
g m c nhi u c m k Hòn o Wayo Wayo
c a c u thanh ni n Atile i trong Ng i m t kép là m t ví d i n h nh Theo t p t c, Atile i là con trai th , khi v a tròn 15 tu i
ph i m t m nh r i kh i o Wayo Wayo ra
bi n khơi, và kh ng h n ngày tr v b i ó
là i u kh ng th x y ra (theo như nh ng
l n ra bi n trư c ó c a nh ng ngư i con
th khác tr n o) y, bi n ngoài o Wayo Wayo rõ ràng v a mang l i s s ng nhưng c ng v a s n sàng mang n cái
ch t cho ngư i d n o, tương ng v i
ch c n ng kép c a nư c là sinh t n và di t vong M t trong nh ng c trưng c a v n
h c sinh thái là nh n m nh “nơi ch n” và
“ th c nơi ch n” Bi n c a Atile i v a
nu i dư ng t m h n con ngư i v a là nơi trú ng nhưng c ng có th b r i xa
b t c lúc nào Tương t , s ng nư c c a Nguy n Ng c Tư như m t bi u tư ng kép:
ch t chóc và sinh thành Y u t trung gian quan tr ng là s ra i c a ngư i m Trư c khi ngư i m ra i, cu c s ng c a hai ch
em Nương và i n y p ni m vui và s
y u thương sau khi b ngư i m b l i,
m i th xung quanh tr n n kh c n, bơ
vơ “Khi ngư i m ra i và th gi i a àng ó s p , s h n th quay qu t c a ngư i cha t o n n m t v tr ngh ch lí trong ó NƯ C chính là KH H N” 11, tr.232
Có s khác bi t trong nh ng cách
vi t v h nh nh c a nư c v i các sáng tác c a Ng Minh ch và Nguy n Ng c
Tư tác ph m c a Ng Minh ch, Nư c
hi n di n v i khu n m t r t thi ng li ng
và bí n: “B n th n Bi n chính là Th n”
12, tr.43 “Khái ni m v các v ng nư c nguy n thu , v i dương c a m i c i ngu n h u như ph bi n toàn th gi i Là ngu n g c c a mu n v t, nư c bi u hi n cái si u t i và do ó ph i ư c coi là m t
Trang 9d ng thần hi n” 13, tr.710-711 Ngư i
tr n o Wayo Wayo tư ng r ng th gi i
chính là m t hòn o, tr n hòn o y h
nói ti ng nói c a d n t c m nh, k nh ng
c u chuy n v bi n, kh ng có t trư ng
mà ch có b c trư ng l o, s ng ch y u
b ng ngh ánh cá và cư trú trong nh ng
ng i nhà nh như chi c thuy n c m c
V ngư i d n Wayo Wayo tin r ng th gi i
chính là o, n n Ka-bang (ti ng Wayo
Wayo ngh a là Thần) sáng t o ra hòn
o này ban cho h , gi ng như vi c t
m t chi c v trai vào trong m t b n nư c
l n Rõ ràng, nư c và bi n y mang
ngh a c a s s ng thi ng li ng tr n o
Ng Minh ch t tay x y d ng m t th
gi i Utopia c a ri ng m nh, bi t l p v i
cu c s ng hi n i Nhưng th gi i c a
vư n a àng y và s ph n c a Atile i b
thay i hoàn toàn b i m t xoáy rác kh ng
l p n, t y con ngư i bu c ph i tr
l i i m t v i cu c s ng hi n t i
V i kh ng gian khác nhau và th c
khác bi t v nơi ch n, Nương và i n tuy
ngày ngày lang thang tr n cánh ng b t
t n và m nh m ng nhưng “Ch chúng t i
c m l u c m v t, nư c s c l i th m m t
màu vàng u ám Nhưng chúng t i ch ng
có ch nào i n a M a n y, ngư i
ta l y nư c t t t c các dòng s ng nh ,
các con kinh bơm vào r ng, ch ng
cháy” 7, tr.163 y, c u chuy n v
m i trư ng ư c t trong c u chuy n c a
i s ng mưu sinh thư ng ngày Nư c và
ngu n nư c u ang b nhi m và x m
h i b i chính con ngư i Có th trong cách
th hi n, bi n o c a Ng Minh ch mang
ngh a l n lao hơn, còn s ng nư c c a
Nguy n Ng c Tư g n g i ngay trư c m t,
nhưng xét góc ngh thu t, h nh nh
c a nư c c ng như ánh sáng: “ánh sáng
kh ng có màu s c nhưng nó hi n th màu
s c, i m sáng th gi i” 5, tr.35 Ngư i
ta c tư ng: “ chém vào nư c th
kh ng l i s o Ch ng nh n th y b ng
m t thư ng, nhưng chúng v n ó, rách bươm, còn l u m i lành” 14, tr.130 Ngoài ra, N c còn như m t bi u
tư ng n d trong v n hoá t c ngư i B c tranh v h nh nh t c ngư i mà Ng Minh
ch kh c h a trong ti u thuy t g n như quay tr l i th i k h ng hoang nguy n thu Con ngư i d a vào s n b t hái lư m làm ngu n cung c p th c ph m, ngư i ph
n làm ch gia nh (x h i th t c m u h ),
cu c s ng t cung t c p và ít ti ng nói,
t t c m i sinh ho t và th n tho i tr n o
u g n li n v i Bi n y chính là i u
mà Corey Byrnes nh n xét là cách mi u t
hư c u v truy n th ng và nh n d n tr n
o trong Ng i m t kép mang m màu
s c c a Ch ngh a l ng m n nguy n thu (primitive romanticism) 15 Hành tr nh
i s ng Di c a nh n v t ng tính t n Ân trong ti u thuy t S ng v a là cu c i
qu n (ngư i t nh c a Ân là Tú s p cư i
v ), v a là i th nghi m c m xúc c a chính m nh Qua chuy n i y, Ân t m hi u
ư c v th gi i c a ngư i ào v ng cao nguy n Thư ng Sơn: “H t ng có l nh
th ri ng Có c ri ng Có ng n ng ri ng
ch vi t ri ng” 16, tr.181 th gi i
y, ngư i ào có nh ng t p t c c a ri ng
m nh, quan ni m con ngư i có con m t th
ba n m s u gi a hai u ch n mày, ch
c n v i b ng l a con m t y s hi n ra Và
“sau m t tu n tr ng k t lúc chào i, tr con ph i ch u ương u v i que c i xoi cháy xèo l n trán H tin r ng con m t th
ba s khi n a tr kh n ngoan và d ng
m nh hơn” 16, tr.181 Nhưng gi y, b i
nh ng nhi m và xói mòn nơi h ngu n
s ng, mà cu c s ng ngư i ào nơi thư ng ngu n ch còn l i s tàn r l ng l , kh ng
Trang 10109 Phác thảo m t vài n d
m t ti ng vang hay m t bóng c y H bán
t t c nh ng g có th bán như n i t ng và
tr con Nhà v n kh ng tr c di n th hi n
th c t c ngư i trong các c u chuy n, mà
chính s i tho i gi a con ngư i v i nhau
gi a thi n nhi n cho th y nh ng th g n
g i và g n bó nh t trong cu c s ng n u
kh ng bi t cách i x s tr n n hung h n
và gh r n v c ng Nư c r a s ch m i
th nhưng c ng có th cu n tr i t t c c
bi t hơn khi li n h v i cách k chuy n c a
“nhà Nam B h c” Sơn Nam s th y cu c
s ng c a ngư i d n Nam B Vi t Nam và
v n hoá s ng nư c t n t i v a như m t
bi u tư ng t th i khai hoang, v a như
s g n k t trong t ng kho nh kh c s ng
Nguy n Ng c Tư m t m t ti p n i quan
ni m ó, m t khác y v n ngu n nư c
- ngu n s ng l n thành m t ám nh nh c
nh i v cách th c mà con ngư i ương i
i x v i m i trư ng s ng và s áp tr
tr l i c a thi n nhi n v i con ngư i S u
s c hơn, nh ng n i ám nh k tr n còn g i
nh n sáng tác c a nhà v n Ng Th nh
( ) trong Gánh vác ng t ngào (
, 2018)11 v i m i lo ng i v nh ng
chuy n chi m d ng t ai, s ng su i b
nhi m n m c m i trư ng sinh thái
tr thành v n n n, thành gánh n ng ưu tư
cho con ngư i Sau c ng, c gi s nh n
th y: “Càng y u c nh p và s b nh y n
c a qu hương bao nhi u th ng càng tr n
tr trư c c nh quan m i trư ng t nhi n,
x h i và tác ng tr c ti p n i s ng
con ngư i b y nhi u Chính v th mà l i
c nh t nh ch n th c c a ng t m t làng
qu c th l i có tính i n h nh cho v n
m i trư ng các nư c ch m phát tri n,
thơ - tản v n , (Nguy n Thu Hi n - Nguy n Thanh
Di n d ch), Nxb V n h c, 2018.
cho khu v c ch u và có t nh toàn c u”
17, tr.41 y c ng chính là ph m ch t
nh n sinh có s c m nh lan to s u r ng trong v n chương sinh thái ương i
K t lu n Trong b i c nh toàn c u hoá hi n nay,
th c sinh thái m i c ng ng ngư i thu c các v ng l nh th khác nhau dư ng như ư c quy ng v m t m u s chung,
ó là nh ng tr n tr v m i quan h gi a
v n minh - hoang d , gi a con ngư i - t nhi n B ng nh ng cách di n t khác nhau, sáng tác v n h c c a Ng Minh ch
và Nguy n Ng c Tư u n l c hư ng n
m t m nh v a c p nh t v a mu n thu : ngh a s u s c c a n i hàm sinh m nh
n m ch khi con ngư i t m nh vào
v i thi n nhi n, t ph n tư, t th c v giá tr n i t i c a s s ng s th y ư c s
h u h n c a b n ng trư c M thi n nhi n Sinh m nh con ngư i c ng nh bé và s n sàng b nh ng như bao sinh m nh khác
N u chúng ta kh ng b t u thay i s tu
ti n v i thi n nhi n th có l chính thi n nhi n s quay tr l i òi l y quy n ư c hoang d và ư c x m l n chính cu c s ng
c a con ngư i Qua nh ng k t n i gi a c trưng l ch s và hoàn c nh m i trư ng b n
a ài Loan, Ng Minh ch t vào tác
ph m nh ng ti ng nói t t nhi n, khi n thi n nhi n hi n ra như thách th c th c
c a con ngư i Nguy n Ng c Tư v i b n
n ng d u dàng nhưng r n r i như dòng
ch y c a nư c, dai d ng và th m s u kh c
ho cu c s ng cư d n Nam B v a phóng khoáng như thi n nhi n nhưng c ng y tai ương hi m h a T l i t s y day d t
c a Nguy n Ng c Tư và cách k chuy n
bi n hóa l o luy n c a Ng Minh ch, c u chuy n v cu c s ng c a ngư i d n o
ài Loan và ngư i d n v ng s ng nư c