DỰ ÁN VIETNAMICA VỚI VIỆC NGHIÊN CỨU… DỰ ÁN VIETNAMICA VỚI VIỆC NGHIÊN CỨU BIA HẬU VIỆT NAM NGUY ỄN TUẤN CƯỜNG* PHILIPPE PAPIN** Tóm t ắt: Dự án Vietnamica 2019-2024 thể hiện một nỗ lực
Trang 1DỰ ÁN VIETNAMICA VỚI VIỆC NGHIÊN CỨU…
DỰ ÁN VIETNAMICA VỚI VIỆC NGHIÊN CỨU BIA HẬU VIỆT NAM
NGUY ỄN TUẤN CƯỜNG*
PHILIPPE PAPIN**
Tóm t ắt: Dự án Vietnamica (2019-2024) thể hiện một nỗ lực của Chủ nhiệm Dự án và các thành viên trong
nhóm quản lí Dự án, của tổ chức chủ trì tại Pháp và các đơn vị phối hợp tại Việt Nam nhằm tạo dựng một diễn đàn
học thuật có tính chất quốc tế, đầu tư nghiên cứu Việt Nam trên nhiều lĩnh vực liên quan đến lịch sử và số hóa tư
liệu văn bia Việt Nam bằng các góc độ tiếp cận truyền thống và hiện đại, chú trọng vào nghiên cứu bia Hậu trong
bối cảnh lịch sử và văn hoá Việt Nam Bài viết này trình bày những nét khái quát nhất liên quan đến việc tổ chức,
nội dung, cách thức thực hiện, nhân sự và các sản phẩm dự kiến của Dự án Vietnamica, trong đó tập trung vào vấn
đề nghiên cứu bia Hậu Việt Nam với nguồn thông tin cập nhật đến tháng 2 năm 2022
T ừ khoá: Dự án Vietnamica, bia Hậu, cung tiến, văn bia, Hán Nôm
Abstract: ERC Project Vietnamica (2019-2024) represents an effort of the Project Manager and Management Team,
also that of the host organization (EPHE) in France and the coordinating units in Vietnam in order to provide an
international academic forum for conducting research on various fields related to historical studies and digitizing
Vietnamese stele inscriptions by traditional and contemporary approaches, focusing on Hậu-type stele (bia Hậu) in
the context of Vietnamese history and culture This introductory article presents several significant features related
to the formation, content, process, personnel and expected products of the Project, with a focus on Hậu-type stele
research with updated information until February 2022
Key words: ERC Project Vietnamica, Hậu-type steles, gracious donation, steles, Sino-Nom documents
1 Gi ới thiệu cơ cấu tổ chức và nội
dung t ổng thể của Dự án Vietnamica
Vietnamica là tên gọi tắt của Dự án châu
Âu về nghiên cứu lịch sử và số hóa tư liệu văn
bia Việt Nam - một trong những dự án danh
giá do Hội đồng Nghiên cứu châu Âu
(European Research Council - ERC) thuộc
Liên minh châu Âu tài trợ trong thời gian 5
năm, từ 2019 đến 2024 Dự án nhằm nghiên
cứu lịch sử cung tiến Việt Nam qua văn bia
(tập trung vào bia Hậu), số hóa tư liệu KHXH
Việt Nam lưu trữ ở châu Âu và Việt Nam;
tham gia đào tạo Thạc sĩ và Tiến sĩ về bi kí
học; thiết lập thư viện điện tử, dịch thuật và
xuất bản các chuyên khảo và nghiên cứu tổng
hợp về lịch sử cung tiến ở Việt Nam từ nửa
đầu thế kỉ XX trở về trước Về tên gọi
“Vietnamica”, trong tiếng Latinh cổ, hậu tố
-ica có nghĩa là “những điều thuộc về” Ở đây
sử dụng lối chơi chữ qua việc ghép hậu tố này
sau từ Việt nam thành “Vietnam-ica” ẩn chứa
một thông điệp đặc biệt về tình bạn bè
(am-itié), tình hữu nghị
Người khởi xướng Dự án là GS.TS Philippe Papin - Giáo sư chuyên ngành Lịch
sử Việt Nam của Khoa Lịch sử và Văn bản học thuộc Viện Khảo cứu Cao cấp (École Pratique des Hautes Études - EPHE, trước đây dịch là “Trường Cao học thực hành”) của Cộng hòa Pháp Đơn vị chủ quản của Dự án
là EPHE Các đơn vị phối hợp cùng tổ chức
và thực hiện là Tổ chức Đại học Pháp ngữ (AUF), Đại học Quốc gia Hà Nội (VNU) thông qua Trường Đại học Khoa học Xã hội
và Nhân văn (USSH); Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam (VASS) thông qua Viện Nghiên cứu Hán Nôm (VNCHN) Ban Điều hành kiêm Hội đồng khoa học của Dự án Vietnamica gồm 6 thành viên là: GS.TS Philippe Papin (Chủ nhiệm Dự án), PGS.TS Nguyễn Kim
* PGS.TS., Viện Nghiên cứu Hán Nôm, VASS, thành viên Ban Điều hành kiêm Hội đồng Khoa học của Dự án Vietnamica
** GS.TS., Viện Khảo cứu Cao cấp, Cộng hoà Pháp, Chủ nhiệm Dự án Vietnamica
Trang 2TẠP CHÍ HÁN NÔM số 2 (171) - 2022 NGUY ỄN TUẤN CƯỜNG - PHILPPE PAPIN
Sơn (Nguyên Giám đốc VNU, nay là Bộ
trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo), GS.TS
Hoàng Anh Tuấn (Hiệu trưởng USSH),
PGS.TS Nguyễn Tuấn Cường (Viện trưởng
VNCHN), GS.TS Marc Bùi (EPHE), PGS.TS
Pascal Bourdeaux (EPHE)
Mục tiêu tổng quát của dự án nhằm: (1)
tập hợp nghiên cứu cá nhân của các thành
viên trong dự án để công bố một bộ sách phác
họa lịch sử cung tiếnởViệt Nam (thông qua
nghiên cứu bia Hậu); (2) thiết lập một nguồn
tư liệu và sách số hoá, nhận diện văn bản Hán
Nôm cho phép các chuyên gia về Việt Nam
có thể tra cứu khi cần; (3) tổ chức một hội
thảo quốc tế nhằm tổng kết toàn bộ những kết
quả nghiên cứu, tư liệu, số hóa, sưu tập, đồ
họa, v.v… đạt được sau 5 năm thực hiện
chương trình
Nội dung khoa học của Dự án được chia
thành các nhóm cụ thể sau:
- L ịch sử: Nghiên cứu về phương diện
kinh tế và cung tiến ở các vùng nông thôn
Việt Nam qua các thông tin thu thập được từ
bia Hậu Các chủ đề bao gồm: chu trình tài
chính trong hoạt động cung tiến (có báo đáp
và không có báo đáp); giá trị của tiền tệ qua
các thế kỷ; vai trò chủ đạo của phụ nữ; vai trò
của quan lại ở làng xã và tầng lớp tu sĩ; Phật
giáo dân gian trong thực tiễn đời sống ở các
làng xã Việt Nam
- Ngôn ng ữ: Nghiên cứu sự xuất hiện của
âm (oralité) tiếng Việt (chữ Nôm và ngữ pháp
tiếng Việt) qua các dữ liệu thu thập được từ văn
bia (ví dụ địa danh) và được ghi lại theo ngữ
pháp tiếng Việt thuần túy (ví dụ từ 碑石 bi
th ạch (bia đá) được nói theo trật tự tiếng Việt);
nghiên cứu ngữ âm học của tiếng Việt cổ qua
việc khai thác kho tư liệu lưu trữ ở Hội Thừa
sai hải ngoại Paris (Société des Missions
Étrangères de Paris - MEP)
- Cơ sở dữ liệu văn bia: Xây dựng cơ sở
dữ liệu về nguồn tư liệu thác bản và nếu có
thể sẽ bổ sung bộ sưu tập văn khắc, tiếp nối
bộ Tổng tập thác bản văn khắc Hán Nôm đã
được xuất bản trước đây Tạo một công cụ tin học ứng dụng vào việc nhận diện văn tự và tìm kiếm dữ liệu nghiên cứu (theo niên đại, địa danh, từ khóa, v.v…)
- B ản đồ: Thiết lập một bản đồ điện tử
để nghiên cứu sự phân bố văn bia Gồm các chủ đề: lập một kho dữ liệu bản đồ số hóa; nghiên cứu những sự thay đổi về địa danh trong lịch sử; khảo cứu và thống kê những bản đồ xưa ở cấp độ địa phương (nguồn tư
liệu này được lưu trữ ở Thư viện châu Á, Thư
viện Hội Thừa sai hải ngoại Paris, Kho lưu trữ hải ngoại Pháp, Aix-en-Provence)
- Nhân văn số (humanités numériques, digital humanities): Tận dụng kỹ thuật công nghệ và các phương pháp điện toán, nhân văn
kỹ thuật số nhằm xử lý tự động nội dung văn khắc Có các chủ đề: tự động nhận diện các cột và nhận diện mặt chữ (deep learning); tự động tìm kiếm một cách hệ thống tất cả những lần xuất hiện các đánh dấu/ký tự đặc biệt (ví dụ 錢, 忌, 氏…)
- Tư liệu số: Cung cấp cho các nhà nghiên
cứu một thư mục sách và tạp chí xưa về Việt Nam, chủ yếu bằng tiếng Pháp Công việc chủ
yếu là tạo một thư viện điện tử bao gồm các tệp tài liệu định dạng pdf, epub, v.v… kèm theo các danh mục sách và mục lục bằng tiếng Việt
và tiếng Anh Cơ sở dữ liệu này sẽ dành cho các nghiên cứu chuyên ngành
- Đào tạo: Khuyến khích học viên theo
học các chương trình đào tạo Thạc sĩ, Nghiên cứu sinh, chuyên tu sau Tiến sĩ và cả các nhà nghiên cứu lâu năm Dự án dành một phần ngân sách dành cho đào tạo Thạc sĩ và Tiến sĩ
- Công b ố thành quả khoa học của thành
viên tham gia dự án dưới hình thức bài tạp chí chuyên ngành, sách nghiên cứu… tuân theo những yêu cầu/đề nghị của một hội đồng khoa học
Trang 3DỰ ÁN VIETNAMICA VỚI VIỆC NGHIÊN CỨU…
Như vậy, Vietnamica là một Dự án có
quy mô lớn liên quan đến nhiều ngành, nhiều
lĩnh vực, trong đó điểm cốt lõi là khảo sát,
nghiên cứu và số hoá bia Hậu Việt Nam
2 M ột số chủ trương nghiên cứu bia
H ậu Việt Nam trong Dự án Vietnamica
Mục này muốn đưa ra một vài gợi ý về
cách thức làm việc mang tính tập thể Dự án
Vietnamica có một điểm đặc biệt là triển khai
một công trình nghiên cứu tập thể dựa trên
các nghiên cứu cá nhân Vì vậy, cần dự kiến
cách thức mà các nghiên cứu cá nhân có thể
đóng góp nhằm tạo ra một công trình tổng
hợp chung
2.1 Chú trọng tư liệu gốc bằng văn
khắc Hán Nôm về bia Hậu Việt Nam
Dự án dành sự ưu tiên đặc biệt cho mảng
văn khắc Hán Nôm và chính xác hơn nữa là
văn khắc ghi lại hoạt động cung tiến của các
cá nhân (đặc biệt là phụ nữ) tại những địa điểm
thờ tự và cộng đồng làng xã Nói cách khác,
dự án chủ trương nghiên cứu về “bia Hậu” như
Hậu Phật 後佛, Hậu Thần 後神 và một số loại
khác Chính “bia Hậu” tự thân chúng hàm
chứa ba đặc trưng nổi bật thu hút sự chú ý của
các nhà nghiên cứu khoa học: (i) Số lượng đồ
sộ, ước lượng chiếm 2/3 hoặc thậm chí 3/4
trong tổng số văn bia Việt Nam; (ii) Thể loại
văn bia độc đáo và duy nhất, không giống với
các nước châu Á khác; (iii) Tồn tại liên tục
không gián đoạn từ thế kỷ XVII đến thế kỷ
XX “Bia Hậu” về hình thức dường như không
có gì đặc biệt, nhưng thực tế chúng đã phác
họa một khía cạnh quan trọng trong lịch sử xã
hội, văn hóa và kinh tế của Việt Nam
2.2 Một số lưu ý về thống kê và triển
khai nghiên cứu bia Hậu
Trước hết, cần nói rằng nghiên cứu của
mỗi cá nhân dựa trên một nguyên tắc đơn
giản: sự tự do học thuật của nhà nghiên cứu
Mỗi người thực hiện nghiên cứu của mình
theo cách riêng, tuỳ nguồn tư liệu, khả năng,
sở thích và trực cảm cá nhân Những điều này không có gì phải nghi ngờ mà ngược lại cần được khuyến khích Tuy nhiên, cũng cần phải nói rằng các nghiên cứu cá nhân này có thể cộng hưởng để đóng góp tạo thành một toàn
cảnh có tính chất tổng thể Một ví dụ đơn giản: để biết được đâu là vị trí của “Hậu” thì
mỗi người thực hiện một phân tích ngắn gọn
về khối tư liệu mà người đó sử dụng để nghiên cứu bằng cách đếm số lượng toàn bộ thác bản, số lượng bia cung tiến và số lượng bia Hậu trong số bia cung tiến này Ví dụ thế
kỷ XVII có 1876 văn bia, trong đó có 1671 bia cung tiến (89%); trong số 1671 bia cung tiến này có 643 bia cung tiến không có báo đáp (38%) và có 1028 bia có báo đáp Trong
số 1028 có báo đáp gồm có 713 bia Hậu (69%) Như vậy, bia Hậu chiếm 43 % trong
số bia cung tiến và chiếm 38% trong toàn bộ văn bia (xem thêm bài viết riêng của GS Philippe Papin trong cùng số chuyên đề này) Chúng ta có thể thử cách tính ban đầu này đối với khối liệu mà mỗi người sử dụng
để nghiên cứu Nó giúp cho chúng ta trong việc so sánh Chẳng hạn, bia Hậu chiếm 38% toàn bộ văn bia vào thế kỷ XVII, nhưng tỉ lệ của nó như thế nào vào thế kỷ XVIII, XIX và XX? Tỉ lệ của nó là bao nhiêu ở các tỉnh như Thái Bình, Hưng Yên, Bắc Ninh…? Ở huyện nào và niên đại nào? v.v… Cách duy nhất để trả lời những câu hỏi này là phải biết bia Hậu thể hiện như thế nào trong lịch sử Việt Nam, muốn vậy nhà nghiên cứu cần tính theo cùng một cách thức và sau đó chúng ta “dán” các kết quả lại với nhau để làm thành một bộ niên đại về bia Hậu và một bộ bản đồ phân bố bia Hậu trong các bối cảnh thời gian và không gian khác nhau
Đối với những vấn đề cụ thể khác, chúng
ta cũng có thể áp dụng các cách thức tính toán tương tự Sau đây là hai ví dụ: (1) Về vấn đề người cung tiến (gửi Hậu), chúng ta có thể chia ra thành 4 loại: (i) một cặp vợ chồng; (ii)
Trang 4TẠP CHÍ HÁN NÔM số 2 (171) - 2022 NGUY ỄN TUẤN CƯỜNG - PHILPPE PAPIN
một phụ nữ; (iii) một nam giới và (iv) các loại
khác Loại thứ (iv) này là loại đặc biệt bao
gồm các trường hợp ngoại lệ như: mẹ và con,
hai anh em, hai chú cháu, mẹ vợ và con rể,
v.v… Tiếp đó, khi chúng ta quan tâm đến
mối quan hệ giữa những người gửi Hậu và
những người được bầu Hậu, có thể phân biệt
hai dạng: gửi cho bản thân (chiếm 86% vào
thế kỷ XVII) và gửi cho người khác (14%
vào thế kỷ XVII) (2) Về vấn đề giá trị cung
tiến, cần phải thống nhất ngay từ đầu cách
thức tạo ra cơ sở số liệu thống kê Nếu như
người này tính là sử tiền 使錢, người khác
tính là c ổ tiền 古錢, người khác nữa lại tính
khác thì chúng ta không thể so sánh kết quả
Vì vậy, nên có một đơn vị tiền tệ duy nhất và
chuyển đổi tất cả theo đơn vị tiền tệ đó: ví dụ
như chuyển đổi tất cả thành sử tiền Về việc
cung tiến bằng đất đai, có lẽ không những cần
chỉ ra diện tích tổng thể (“2 mẫu, 3 sào”) mà
nếu có thể, cần nêu ra số liệu cụ thể, dạng
như: 5 thửa, 2 sào, 4 thước, v.v… Chúng tôi
chỉ đưa ra hai ví dụ (người gửi Hậu và người
được bầu Hậu + giá trị cung tiến) như trên để
minh hoạ cho lợi ích của việc có một phương
pháp thống nhất Ngoài ra, còn có những ví
dụ khác như cấp bậc xã hội của người cung
tiến (quan/dân), cách định danh chính xác
của từng danh vị (phụ Hậu, phối Hậu, kế
Hậu, phụ thần Hậu, v.v…), sự có mặt của
dạng thức ngôn ngữ đã được Việt hoá), v.v…
Cần hiểu rõ rằng nếu như việc phân tích
sử học về các vấn đề là hoàn toàn tuỳ thuộc
vào nhà nghiên cứu, mỗi người phân tích
theo cách của riêng mình, nhưng khi chúng
ta làm số liệu thống kê thì tất cả chúng ta cần
phải làm theo cùng một cách thức, cùng một
cách tính để có thể so sánh các kết quả định
lượng Rất đơn giản để thiết lập một bảng
tính Excel theo mẫu thống nhất để đảm bảo
nhất quán về cách làm việc Riêng về những
trường hợp không thể biết được do thiếu
thông tin (chẳng hạn không biết ai là người
gửi Hậu, số tiền cung tiến là bao nhiêu) thì chúng ta không đưa vào dữ liệu thống kê, mà chỉ tính những gì có thể thống kê được Gợi ý cuối cùng, nhưng rất quan trọng: cần lưu lại tên các địa danh vào thời kỳ mà thác bản được làm ra (trong danh mục này gọi là
“nơi sưu tầm”) Chúng tôi biết rằng đây là một danh mục hành chính thời thuộc địa nhưng nó có một lợi ích lớn: nó cho phép chúng ta đặt các làng xã trên cùng một bản đồ
Dự án Vietnamica cũng đang triển khai thực hiện một bản đồ điện tử về tất cả các “nơi sưu
tầm” văn bia do nhóm của TS Đặng Vũ Khắc (ĐH Sư phạm Hà Nội) chủ trì Vậy, nếu nhà nghiên cứu nào cần làm một bản đồ (ví dụ về
sự phân bố địa lí bia Hậu theo khối liệu mà
họ nghiên cứu), thì quý vị cần cung cấp cho nhóm thực hiện bản đồ một bảng Excel với những “nơi sưu tầm” chứ không phải là địa danh vào thời kỳ khắc bia, cũng không phải các địa danh hiện nay
3 T ổ chức thực hiện và tài trợ nghiên
c ứu bia Hậu trong Dự án Vietnamica
3.1 Tổ chức các hoạt động học thuật
t ại Việt Nam
Để khởi động Dự án, Ban Điều hành Dự
án đã tổ chức chuỗi hoạt động khoa học trong vòng 5 ngày: ngày thứ nhất (04/11/2019) Hội thảo tại Đại học Quốc gia Hà Nội; ngày thứ hai (05/11) Hội thảo tại VNCHN; ngày thứ
ba (06/11) điền dã khảo sát thực địa (Hưng Yên, Bắc Ninh); ngày thứ tư (11/11) Hội thảo tại TP HCM (AUF và EFEO); ngày thứ năm (12/11) Toạ đàm và thuyết trình tại TP HCM Tham dự lễ khởi động ngày thứ nhất (04/11) tại Đại học Quốc gia Hà Nội có sự có mặt và phát biểu của PGS.TS Nguyễn Kim Sơn (Giám đốc VNU), GS.TS Nguyễn Quang Thuấn (Phó Chủ tịch Hội đồng Lí luận Trung ương, nguyên Chủ tịch VASS), ông Michel Verdier (Chủ tịch EPHE), ông Jean-Paul Gaudemar (Tổng Giám đốc Tổ chức Đại
Trang 5DỰ ÁN VIETNAMICA VỚI VIỆC NGHIÊN CỨU…
học Pháp ngữ - AUF), ngài Giorgio Aliberti
(Đại sứ Liên minh châu Âu tại Việt Nam),
Ngài Nicolas Warnery (Đại sứ Pháp tại Việt
Nam) và sự góp mặt của đông đảo học giả
Pháp và Việt Nam, phóng viên của các báo
đài Phát biểu tại lễ khởi động Dự án, GS.TS
Nguyễn Quang Thuấn - Phó Chủ tịch Hội
đồng Lí luận Trung ương, nguyên Chủ tịch
Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam đánh giá:
“Đây là một sự kiện quan trọng và tiêu biểu
trong lĩnh vực khoa học xã hội của Việt Nam
trong năm 2019 Từ phía Viện Hàn lâm
KHXH Việt Nam, công việc hợp tác cụ thể
trong Dự án Vietnamica được giao cho
VNCHN tổ chức thực hiện theo phạm vi
chuyên môn của mình” Cũng trong buổi lễ,
ông Jean-Michel Verdier (Chủ tịch EPHE) đã
trao Kỉ niệm chương của EPHE cho PGS.TS
Nguyễn Kim Sơn, GS.TS Nguyễn Quang
Thuấn, GS.TS Hoàng Anh Tuấn và PGS.TS
Nguyễn Tuấn Cường để ghi nhận và khuyến
khích những đóng góp cho việc thúc đẩy quan
hệ học thuật Pháp - Việt Buổi chiều cùng
ngày, Hội thảo đã bàn luận về một số chuyên
đề như “Bia Hậu và vấn đề cung tiến trong lịch
sử Việt Nam”, “Ứng dụng công nghệ thông tin
và bản đồ điện tử vào nghiên cứu và số hóa,
xuất bản, dịch thuật tư liệu khoa học xã hội
Việt Nam”, “Đào tạo ThS và TS trong khuôn
khổ Dự án Vietnamica”
Trong ngày thứ hai (05/11), VNCHN đã
phối hợp với Vietnamica tổ chức hội thảo
chuyên sâu về bia Hậu với sự góp mặt của
các thành viên Ban Điều hành Dự án và đông
đảo các nhà khoa học, các chuyên gia văn bia
trong và ngoài VNCHN Hội thảo đã nghe
Chủ nhiệm Dự án - GS.TS Philippe Papin
giới thiệu về Dự án Vietnamica, GS.TS
Philippe Papin và PGS.TS Nguyễn Tuấn
Cường trình bày “Định hướng chiến lược
nghiên cứu” trong Dự án Tiếp đó lần lượt là
các báo cáo chuyên đề của PGS.TS Trần
Trọng Dương, TS Nguyễn Hữu Mùi, PGS.TS
Trịnh Khắc Mạnh, NNC Nguyễn Văn Nguyên, PGS.TS Phạm Thị Thuỳ Vinh, TS Béatrice Wisniewski và NNC Nguyễn Phạm Bằng, TS Trần Thu Hường, ThS Dương Văn Hoàn, NCS Lou Vargas Các báo cáo đã được thảo luận sôi nổi để trao đổi, đánh giá, góp ý nhằm giúp hiểu sâu hơn và xác định một số hướng nghiên cứu bia Hậu ở Việt Nam nói riêng và văn bia Việt Nam nói chung Cuối hội thảo là phần thảo luận về vấn đề tư liệu, xuất bản, dịch thuật trong phạm vi Dự án
Trong ngày thứ ba (6/11), VNCHN đã phối hợp với Vietnamica tổ chức chương trình khảo sát điền dã thực địa về chùa Nôm (Hưng Yên), khu bia Hậu ở làng An Trụ (xã
An Thịnh, Lương Tài, Bắc Ninh) và khu kiến trúc đá ở từ chỉ họ Đặng (xã Phú Hoà, Lương Tài, Bắc Ninh) Tham gia đoàn công tác gồm
có Ngài Nicolas Warnery (Đại sứ Pháp tại
Việt Nam), ông Jean-Michel Verdier (Chủ tịch EPHE), ông Jean-Paul Gaudemar (Tổng Giám đốc AUF), Ban Điều hành Dự án Vietnamica, một số vị khách mời người Pháp, một số nhà nghiên cứu, giảng viên ở VNCHN, Trường ĐH KHXHNV, Đại học
Sư phạm Hà Nội
Sau ba ngày hoạt động tại miền Bắc kể trên, Đoàn Vietnamica di chuyển vào TP HCM để tổ chức thêm một số hoạt động vào ngày 11/11/2019 để giới thiệu Dự án tới giới
học thuật miền Nam bao gồm Viện Khoa học
xã hội vùng Nam Bộ (thuộc VASS), Nhà xuất bản Tổng hợp TP HCM, Công ty sách Omega Plus, và đại diện AUF tại TP HCM Hoạt động tại miền Nam bao gồm thảo luận
3 chuyên đề: (1) Xuất bản, dịch thuật thư tịch
cổ và tư liệu đương đại Tọa đàm bàn tròn với các đối tác chính của Vietnamica ở miền Nam; (2) Số hóa tư liệu khoa học xã hội Việt Nam và vấn đề thư viện điện tử; (3) Giới thiệu hai công trình đầu tiên do Vietnamica tài trợ, Viện Viễn đông Bác cổ Pháp và NXB Tổng Hợp TP HCM đồng xuất bản: Điện
Trang 6TẠP CHÍ HÁN NÔM số 2 (171) - 2022 NGUY ỄN TUẤN CƯỜNG - PHILPPE PAPIN
thần và Nghi thức hầu đồng Việt Nam và
Thánh m ẫu linh tiêm Ngày 12/11/2019, Dự
án tổ chức toạ đàm nội bộ giữa các thành viên
Dự án và gặp gỡ các nhà nghiên cứu ở miền
Nam, gặp gỡ đại diện Tổng lãnh sự Pháp tại
TP HCM, và tổ chức buổi thuyết trình của
GS Anne Cheng (Collège de France) về văn
hóa Trung-Việt tại EFEO TP HCM
Ngày 24/11/2020, tại USSH, Dự án
Vietnamica tổ chức chương trình toạ đàm
khoa học với chủ đề “Bia Hậu trong di sản văn
khắc Hán Nôm Việt Nam” Phiên thứ nhất của
toạ đàm là 3 báo cáo của các chuyên gia bia
Hậu được mời trình bày, gồm nhà nghiên cứu
Nguyễn Quang Khải (Bắc Ninh) với báo cáo
“Văn bia có chủ đề bầu Hậu, gửi giỗ ở Bắc
Ninh và giá trị lịch sử, ý nghĩa nhân văn của
nó”; TS Trần Thị Thu Hường (VNCHN) với
báo cáo “Kinh nghiệm nghiên cứu bia Hậu
thần Việt Nam”; TS Tống Văn Lợi (USSH)
với báo cáo “Bia Hậu Phật vùng châu thổ
sông Hồng thế kỉ XVII-XVIII” Phiên thứ hai
là báo cáo nghiên cứu của các Học viên cao
học và Nghiên cứu sinh hiện đang nhận tài
trợ đào tạo từ Dự án Vietnamica, bao gồm
các HVCH Nguyễn Thị Ngọc Huyền, Đỗ
Minh Nghĩa, Nguyễn Xuân Bảo, Nguyễn
Phạm Bằng, và các NCS Dương Văn Hoàn,
Bùi Quốc Linh Toạ đàm này có ý nghĩa giao
lưu, cọ xát, trao đổi kinh nghiệm giữa các thế
hệ các nhà nghiên cứu có cùng mối quan tâm
đến bia Hậu Việt Nam để hướng đến nâng
cao chất lượng đào tạo của các HVCH và
NCS trong tương lai
Cũng với mục đích nâng cao chất lượng
sản phẩm đào tạo của Dự án, ngày 15/12/2021,
tại USSH, Vietnamica tổ chức buổi báo cáo
tiến độ của NCS (Mai Thu Quỳnh) và 4
HVCH (Nguyễn Xuân Bảo, Nguyễn Thị
Ngọc Huyền, Tạ Đức Hiếu, Doãn Hoài
Trang) là các học viên nhận tài trợ từ Dự án,
hiện đang theo học tại USSH và Trường ĐH
Sư phạm Hà Nội Các báo cáo cho thấy các
học viên nhìn chung đảm bảo tiến độ đề ra Các nghiên cứu triển khai trong khuôn khổ của dự án đã có nhiều đóng góp mới, ví dụ như nghiên cứu về văn bia tự (văn tự trên văn bia), nghiên cứu về các vấn đề lịch sử, xã hội liên quan đến hệ thống văn bia bên cạnh cách tiếp cận truyền thống về văn bia, bi kí… Ban đầu, Dự án còn dự định tổ chức nhiều hoạt động hội thảo, toạ đàm, điền dã,
khảo sát tư liệu ở cả Việt Nam và Pháp, nhưng do từ đầu năm 2020, tình hình đại dịch Covid-19 trở nên phức tạp và nghiêm trọng ở
cả châu Âu và Việt Nam, nên một số hoạt động học thuật trong dự kiến tổ chức trong giai đoạn 2020-2021 đành phải gác lại, hoặc chuyển sang thảo luận trực tuyến (online) Mong rằng trong thời gian còn lại của Dự án, khi tình hình dịch lắng xuống, Dự án có thể
tổ chức nhiều hoạt động học thuật để tăng cường kết nối giữa các thành viên tham gia
Dự án
3.2 Tài trợ nghiên cứu và đào tạo tại Việt Nam
a Tài trợ nghiên cứu chuyên khảo về bia Hậu
Để lựa chọn công trình tài trợ nghiên cứu
và xuất bản chuyên khảo về bia Hậu, Dự án Vietnamica và VNCHN đã sớm phối hợp thông báo rộng rãi cho các nhà nghiên cứu liên quan, chủ yếu hiện tập trung tại VNCHN
để họ tự đề xuất công trình nghiên cứu của riêng mình và đăng kí ứng tuyển thông qua các ý tưởng và đề cương nghiên cứu Có tổng
số 20 đề tài đăng kí, trong đó có 16 đề tài cá nhân của các học giả và 4 đề tài xin học bổng đào tạo đã được gửi tới Ban điều hành Vietnamica Các buổi làm việc trực tiếp giữa đại diện Ban điều hành Vietnamica với từng ứng viên đã diễn ra trong 2 ngày (22-23/11/2019) để trao đổi, thảo luận về các ý tưởng cụ thể, góp ý sửa chữa, điều chỉnh, hoặc gợi ý triển khai công trình nghiên cứu Đến đầu năm 2020, Dự án đã thông báo quyết
Trang 7DỰ ÁN VIETNAMICA VỚI VIỆC NGHIÊN CỨU…
định tài trợ đến 13 nhà nghiên cứu sau (xếp
theo thứ tự ABC tên của nhà nghiên cứu):
- Nhóm th ực hiện chuyên khảo mới: TS
Trần Thị Thu Hường, PGS.TS Trịnh Khắc
Mạnh, TS Nguyễn Kim Măng, TS Nguyễn
Hữu Mùi, TS Đỗ Thị Bích Tuyển
- Nhóm th ực hiện chuyên khảo trên cơ sở
chỉnh sửa, bổ sung bản thảo có trước: TS Vũ
Thị Lan Anh, TS Lê Văn Cường, TS Lê Thị
Thu Hương, PGS.TS Phạm Thị Vinh
- Nhóm biên so ạn công cụ tra cứu: TS
Nguyễn Xuân Diện
- Nhóm tài tr ợ học bổng: Học bổng Tiến
sĩ dành cho ThS Bùi Quốc Linh, ThS Dương
Văn Hoàn Học bổng Thạc sĩ dành cho CN
Nguyễn Phạm Bằng Đây là các học bổng tài
trợ cho việc theo học tại Học viện Khoa học
xã hội, thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội
Việt Nam, nơi sử dụng nguồn giảng viên chủ
yếu từ VNCHN
Trong các tác giả được tài trợ kể trên, chỉ
2 người không phải là nhân sự của VNCHN,
đó là TS Lê Văn Cường (USSH) và CN
Nguyễn Phạm Bằng (Sở Văn hoá, Thể thao
và Du lịch Bắc Ninh) Điều này chứng tỏ
VNCHN vẫn là nơi tập trung đông nhất các
nhà nghiên cứu quan tâm đến lĩnh vực bia
Hậu Các khoản tài trợ đều trên danh nghĩa
cá nhân để từng nhà nghiên cứu có thể thực
hiện công trình nghiên cứu của mình Ngoại
trừ đề tài của TS Vũ Thị Lan Anh và PGS.TS
Phạm Thị Vinh làm về văn bia ít nhiều có liên
quan đến vấn đề cung tiến, những đề tài còn
lại đều trực tiếp nghiên cứu bia Hậu từ nhiều
khía cạnh khác nhau, theo tuyến không gian,
thời gian, chủ đề, hoặc nghiên cứu so sánh,
hứa hẹn sẽ tạo nên một bức tranh tương đối
toàn cảnh về bia Hậu trong dòng chảy lịch sử
- văn hoá - xã hội Việt Nam
Đến cuối năm 2021, các tác giả đề tài
thực hiện chuyên khảo đã thực hiện báo cáo
tiến độ, đề cương chi tiết, tiếp thu trao đổi và
gợi ý chung từ Ban điều hành Dự án để điều
chỉnh hướng triển khai, đề cương cũng như
một số vấn đề cụ thể trong chuyên khảo của mình Dự kiến các chuyên khảo này sẽ hoàn thành vào cuối năm 2022 với độ dày trung bình khoảng 200-250 trang khổ A4 đối với mỗi chuyên khảo (chưa kể Phụ lục) Đây là nguồn bản thảo để xuất bản trong những bộ Tùng thư của Dự án (xem Mục 4 trong bài viết này)
b Tài trợ đào tạo Thạc sĩ và Tiến sĩ
Trong khuôn khổ Dự án Vietnamica, tính đến tháng 2/2022 đã có 03 nghiên cứu sinh và 09 học viên cao học nhận được học bổng hỗ trợ từ Dự án để tiến hành các nghiên
cứu cá nhân Các Nghiên cứu sinh nhận tài trợ nghiên cứu: Dương Văn Hoàn, Bùi Quốc Linh (thực hiện luận án tại Học viện Khoa học xã hội), Mai Thu Quỳnh (thực hiện luận
án tại USSH) Các Học viên cao học bao gồm: Nguyễn Phạm Bằng (Học viện Khoa
học xã hội); Nguyễn Xuân Bảo, Nguyễn Thị
Ngọc Huyền, Đỗ Minh Nghĩa, Nguyễn Viết Vinh, Trần Đức Tâm (USSH); Tạ Đức Hiếu, Doãn Hoài Trang (Trường ĐH Sư phạm Hà Nội); Hoàng Ngọc Hiếu (thực hiện luận văn tại EPHE) Các đề tài nghiên cứu đang triển khai đều liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến nghiên cứu bia Hậu và số hoá tư liệu khoa học xã hội Việt Nam Học bổng của Dự
án Vietnamica là nguồn kinh phí thiết thực và
ý nghĩa cho các bạn học viên bởi hầu hết các học viên đều là nhà nghiên cứu trẻ, mới ra trường, chưa có thu nhập ổn định nên học bổng đã hỗ trợ một cách hiệu quả cho các hoạt động khảo sát, tìm tư liệu trên thực địa của các học viên
Ngoài việc đào tạo Thạc sĩ và Tiến sĩ,
Dự án Vietnamica còn có kế hoạch tổ chức một lớp bồi dưỡng kiến thức và kĩ năng vẽ bản đồ liên quan đến các nội dung khoa học
của Dự án, giúp học viên tự tạo dữ liệu GIS
Trang 8TẠP CHÍ HÁN NÔM số 2 (171) - 2022 NGUY ỄN TUẤN CƯỜNG - PHILPPE PAPIN
(Geographic Information System - hệ thống
thống tin địa lí), quản lí, cập nhật và biên tập
được bản đồ từ các dữ liệu đó Lớp học này
dự kiến tổ chức vào nửa đầu năm 2022, do
TS Đặng Vũ Khắc - Giảng viên Trường Đại
học Sư phạm phụ trách
4 Các ấn phẩm dự kiến liên quan đến
bia H ậu
4.1 Cuốn sách chuyên khảo bằng tiếng
Pháp của GS Philippe Papin
GS Philippe Papin đã quan tâm đến chủ
đề nghiên cứu về bia Hậu từ hơn một thập kỷ
qua ERC đã cấp ngân sách cho Dự án
Vietnamica của ông vừa là để hỗ trợ cho công
việc nghiên cứu khoa học của cá nhân ông,
vừa là để xây dựng một chương trình hợp tác
lớn xoay quanh chủ đề nghiên cứu này Hiện
nay cuốn chuyên khảo quan trọng về bia Hậu
Việt Nam này đã hoàn thành bản thảo bằng
tiếng Pháp nhan đề La chair des stèles: Enquête
sur les donateurs et les Épigones du Bouddha
et des divinités, au Vietnam, des origines à la
fin du XVIIe siècle (tạm dịch: “Sinh thể văn
bia: Khảo cứu lịch sử về hoạt động cung tiến,
Hậu thần, Hậu Phật ở Việt Nam từ khởi
nguyên đến cuối thế kỷ XVII”), bản thảo
đang chờ thủ tục xuất bản chính thức, dự kiến
vào giữa năm 2022 Sau khi xuất bản bằng
tiếng Pháp, Dự án Vietnmica sẽ tổ chức phiên
dịch và công bố bằng tiếng Việt để mở rộng
đối tượng độc giả và giới thiệu ấn phẩm thuộc
loại quan trọng nhất của Dự án đến với giới
học thuật Việt ngữ
4.2 Tùng thư bia Hậu Việt Nam
Tùng thư bia Hậu Việt Nam là nhóm sản
phẩm quan trọng của Dự án, thể hiện mức độ
học thuật chuyên sâu và phạm vi nghiên cứu
trải dài trên nhiều bình diện không gian, thời
gian, chủ đề trong nghiên cứu bia Hậu Việt
Nam Các sách trong Tùng thư này sẽ được
tuyển chọn từ sản phẩm của các đề tài thực
hiện chuyên khảo, các luận án Tiến sĩ và luận
văn Thạc sĩ do Vietnamica tài trợ thực hiện
Thời gian xuất bản Tùng thư này dự kiến là trong các năm 2023-2025 Bộ Tùng thư sẽ do Hội đồng khoa học của Dự án tổ chức xuất bản Dự kiến các thành viên trong Ban Biên tập sẽ gồm: GS.TS Philippe Papin, PGS.TS Nguyễn Tuấn Cường, PGS.TS Trần Trọng Dương, TS Đỗ Thị Bích Tuyển, TS Nguyễn Kim Măng, TS Nguyễn Thị Hiệp, ThS Vũ Thị Mai Anh
4.3 Tùng thư văn bia Việt Nam
Bộ Tùng thư văn bia Việt Nam này là kết
quả của sự hợp tác giữa VNCHN với Dự án Vietnamica Bộ Tùng thư văn bia Việt Nam có
mục đích xuất bản và tái bản một số công trình mang tính chất nền tảng trong nghiên cứu văn bia Việt Nam, hoặc phiên dịch văn bia Việt Nam như là nguồn sử liệu để nghiên cứu về Việt Nam trong quá khứ Chủ trì tùng thư: PGS.TS Nguyễn Tuấn Cường và GS.TS Philippe Papin Ban thư kí gồm: TS Đỗ Thị Bích Tuyển, PGS.TS Trần Trọng Dương, TS Nguyễn Thị Hiệp, ThS Vũ Thị Mai Anh Bộ Tùng thư bắt đầu được thực hiện từ năm 2020,
dự kiến đến năm 2025 sẽ xuất bản được khoảng 15-20 quyển tại Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội Đến đầu năm 2022 đã xuất bản được 4 quyển đầu tiên:
- Quyển 1: Chợ truyền thống Việt Nam
qua tư liệu văn bia (Trịnh Khắc Mạnh chủ
biên, 2021)
- Quyển 2: Văn bia Hán Nôm thời Mạc:
Tư liệu và khảo cứu (Đinh Khắc Thuân, 2021)
- Quyển 3: Văn bia Tạo lệ Việt Nam và
vi ệc quản lí di tích thời trung đại (Vũ Thị Lan
Anh, 2021)
- Quyển 4: Văn bia Bắc Giang: Khảo cứu
và tuy ển dịch (Nguyễn Văn Phong, 2021)
4.4 M ột số ấn phẩm khoa học khác
Ngoài các ấn phẩm kể trên, liên quan đến chủ đề bia Hậu, Vietnamica dự định tổ chức một số ấn phẩm khoa học khác như sau:
Trang 9DỰ ÁN VIETNAMICA VỚI VIỆC NGHIÊN CỨU…
- 02 số chuyên đề Tạp chí Hán Nôm vào
các năm 2022 và 2023;
- 01 quyển sách tập hợp các bài nghiên
cứu do các thành viên tham gia Dự án tổ chức
biên soạn
- 01 quyển sách tập hợp các bài nghiên
cứu trong và ngoài nước đã công bố trước khi
có Dự án Vietnamica
- 01 quyển sách kỉ yếu hội thảo quốc tế
về nghiên cứu bia Hậu do Vietnmica tổ chức
(dự kiến vào năm 2023) Sách có thể in song
ngữ bằng tiếng Pháp và tiếng Việt
Phối hợp tài trợ xuất bản 03 tập sách cuối
cùng trong bộ 11 tập sách Thư mục thác bản
văn khắc Hán Nôm Việt Nam (tập 9 - 10 - 11),
đã in năm 2020
5 K ết luận
Trên đây chúng tôi đã trình bày những
nét khái quát nhất liên quan đến việc tổ chức,
nội dung, cách thức thực hiện, nhân sự và các
sản phẩm dự kiến của Dự án Vietnamica,
trong đó tập trung vào vấn đề nghiên cứu bia
Hậu Việt Nam Thông tin được cập nhật đến
tháng 1 năm 2022 Dự án Vietnamica thể
hiện một nỗ lực của Chủ nhiệm Dự án và các
thành viên trong Ban điều hành Dự án, của tổ
chức chủ trì tại Pháp và các đơn vị phối hợp
tại Việt Nam nhằm tạo dựng một diễn đàn
học thuật có tính chất quốc tế, đầu tư nghiên
cứu Việt Nam trên nhiều lĩnh vực liên quan
đến lịch sử và số hóa tư liệu văn bia Việt Nam
bằng các phương pháp tiếp cận có tính chất
truyền thống và hiện đại, chú trọng vào
nghiên cứu bia Hậu trong bối cảnh lịch sử và
văn hoá Việt Nam
Đến thời điểm này, Dự án đã đi được gần
một nửa chặng đường 5 năm Nhiều công
việc đã được tổ chức thực hiện thành công,
nhưng vẫn còn nhiều đầu việc chưa thực hiện
được theo dự kiến với các nguyên nhân khách
quan và chủ quan khác nhau Chúng ta cùng
hi vọng rằng với sự đóng góp của các đơn vị tài trợ, tổ chức và phối hợp thực hiện, với sự
nỗ lực của Ban điều hành Dự án, và đặc biệt quan trọng là sự thấu hiểu, chia sẻ, đồng tâm hiệp lực của các nhà nghiên cứu là thành viên tham gia, Dự án sẽ được thực hiện một cách thuận lợi, mang lại những kết quả nghiên cứu
có giá trị học thuật, ít nhiều để lại dấu ấn trong lịch sử học thuật Việt Nam, nhất là trong lĩnh vực nghiên cứu văn bia./
N.T.C - P.P Tài li ệu tham khảo
1 Hoàng Anh Tuấn, “Báo cáo tiến độ các đề tài nghiên cứu thuộc Dự án Vietnamica” [báo cáo về hoạt động của một số Nghiên cứu sinh và Học viên cao học], USSH, 15/12/2021
2 Nguyễn Quang Thuấn, “Phát biểu chào mừng của GS.TS Nguyễn Quang Thuấn, Phó chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương, Nguyên Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, tại Hội thảo khởi động Dự án Châu Âu - Vietnamica (Đại học Quốc gia Hà Nội, 4/11/2019)”, T ạp chí Hán Nôm,
số 5/2019, tr 4-6
3 Nguyễn Tuấn Cường, “Thông tin về chuỗi hoạt động của Dự án châu Âu Vietnamica”, Tạp chí
Hán Nôm, số 5/2019, tr 78-79
4 Philippe Papin, “Lời phát biểu từ xa nhân Tọa
đàm khoa học Bia hậu trong di sản văn khắc Hán Nôm Việt Nam tổ chức tại Trường ĐH KHXH&NV
- ĐHQGHN, 24/11/2020”
5 Thanh Hà, “Vietnamica: Xây dựng kho tư liệu
số hóa về lịch sử và văn bia Việt Nam”, bài trên website https://khoahocphattrien.vn/ , 6/11/2019
6 Thanh Hà, Vũ Sinh, “Vietnamica: Làm sâu sắc thêm quan hệ học thuật Việt - Pháp”, bài trên website https://vnu.edu.vn/ , ngày 5/11/2019
7 Hồ sơ Dự án Vietnamica (tài liệu nội bộ của
Dự án Vietnamica)