NV11 kỳ 1 chữ người tử tù

Tiết 37 + 28 + 39 + 40 CHỮ NGƯỜI TỬ TÙ Nguyễn Tuân A MỤC TIÊU BÀI HỌC 1 Kiến thức Khái quát kiến thức về tác giả, tác phẩm Vẻ đẹp của hình tượng nhân vật Huấn Cao, qua đó hiểu được quan điểm thẩm mĩ c.

Tiết 37 + 28 + 39 + 40: CHỮ NGƯỜI TỬ TÙ

Nguyễn Tuân

A MỤC TIÊU BÀI HỌC

1 Kiến thức

- Khái quát kiến thức về tác giả, tác phẩm

- Vẻ đẹp của hình tượng nhân vật Huấn Cao, qua đó hiểu được quan điểm thẩm mĩ của nhà văn Nguyễn Tuân

- Nghệ thuật của thiên truyện: tình huống truyện độc đáo, tạo không khí cổ xưa, thủ pháp đối lập, ngôn ngữ góc cạnh, giàu tính tạo hình

2 Kĩ năng

- Đọc, tóm tắt văn bản

- Phân tích vẻ đẹp nhân vật

3 Thái độ:

- Trân trọng cái đẹp, cái tài

- Trân trọng văn hóa cổ truyền dân tộc

4 Năng lực

- Năng lực thu thập thông tin

- Năng lực tư duy

- Năng lực giải quyết vấn đề

- Năng lực hợp tác

- Năng lực giao tiếp

- Năng lực sử dụng ngôn ngữ

- Năng lực sáng tạo

- Năng lực thẩm mĩ

B CHUẨN BỊ

1 Giáo viên

- Phương tiện: SGK, sách giáo viên, giáo án

- Phương pháp: trò chơi, vấn đáp, thảo luận nhóm, nêu vấn đề…

2 Học sinh: SGK, vở ghi, vở soạn

C TIẾN TRÌNH TỔ CHỨC DẠY HỌC

1 Ổn định lớp

2 Kiểm tra bài cũ

3 Dạy bài mới

HOẠT ĐỘNG CỦA GV

HOẠT ĐỘNG CỦA HS

CHUẨN KIẾN THỨC CẦN ĐẠT

Hoạt động 1: KHỞI ĐỘNG

Khi viết về Nguyễn Tuân, nhà phê bình Nguyễn

Đăng Mạnh đã viết: “Nguyễn Tuân là nhà văn của

chủ nghĩa hiện thực thẫm mĩ” Phong cách của

Nguyễn Tuân là phong cách tài hoa trong việc săn

tìm cái đẹp cao cả, uyên bác trong việc sử dụng tư

ngữ và kiến thức văn hóa, phong cách của một cây

bút vưa cổ điển vưa hiện đại Điều này đã thể hiện

rất rõ trong “Chữ người tử tù” trích “Vang bóng

một thời”.

Hoạt động 2: HÌNH THÀNH KIẾN THỨC

I Tìm hiểu chung

- Trình bày những nét cơ bản về tác giả về cuộc

đời, con người, sự nghiệp

Ngay từ nhỏ, Nguyễn Tuân “đã được nuôi trong

nền văn hóa cổ truyền của dân tộc, với những

phong tục, nền nếp, với cách ăn ở vui chơi từ một

thời xưa đang tàn dần và biến đổi, ngổn ngang vì

sự xâm nhập của văn minh máy móc và hàng hóa

từ phương Tây ào đến” Hoàn cảnh gia đình và môi

trường sống ấy đã có ảnh hưởng sâu sắc tới tư

tưởng, cá tính và sáng tác của ông

Nhiều bút danh:

+Thanh Hà (Thanh Hoá - Hà Nội): nơi khởi nghiệp

HS trình bày

I Tìm hiểu chung

1 Tác giả: Nguyễn Tuân (1910 – 1987)

- Sinh ra trong một gia đình nhà nho khi Hán học đã tàn

- Quê ở Hà Nội nhưng từ nhỏ ông đã theo gia đình sống nhiều năm ở các tỉnh thành phố miền Trung

 tạo điều kiện cho ông ngay từ thời niên thiếu đã được “xê dịch” qua nhiều nơi

- Nguyễn Tuân là một trí thức, một nghệ sĩ có bản lĩnh và nhân cách, giàu lòng tự trọng và có tinh thần dân tộc Ông trân trọng những giá trị văn hóa cổ truyền của dân tộc, tha thiết yêu tiếng Việt và luôn

có ý thức làm giàu, làm đẹp thêm cho tiếng Việt

sự nghiệp văn chương của ông.

+ Ngột Lôi Quật: Ngột ngạt quá muốn làm Thiên

lôi quật phá lung tung

+ Ân Ngũ Tuyên: Nguyễn Tuân

+ Nhất Lang: Chàng trai số 1

+ Tuấn thừa sắc: Tuân

Đó là thời thực dân Pháp vừa đặt xong ách đô hộ

lên nước ta, phong trào Cần vương thất bại, những

Nho sĩ cuối mùa trở thành lớp người lạc lõng

Những truyện ngắn trong tập truyện chỉ tập trung

miêu tả thói quen, cung cách sinh hoạt, những kiểu

ăn chơi cầu kì, phong lưu, đài các của những con

người tài hoa ấy

- Ý thức cá nhân phát triển rất cao

- Phong cách nghệ thuật: tài hoa, uyên bác, độc đáo Ông miêu tả sự vật ở phương diện thẩm mĩ văn hóa, quan sát, khám phá con người ở phương diện tài hoa nghệ sĩ

2 Tác phẩm

a Tập “Vang bóng một thời” (1940)

- Gồm 11 truyện ngắn

- Nội dung: viết về “một thời” đã qua nay chỉ còn

“vang bóng”

 Tác phẩm kết tinh tài năng của Nguyễn Tuân thời

kì trước Cách mạng Những trang văn viết về vẻ đẹp

“vang bóng một thời” thấm đượm tinh thần dân tộc, thể hiện khát vọng vượt lên trên môi trường ô trọc, bộc lộ niềm say mê cái tài, cái đẹp và sự nâng niu trân trọng những giá trị văn hóa cổ truyền

b Tác phẩm “Chữ người tử tù”

- Lúc đầu có tên là “Dòng chữ cuối cùng” sau in

II Đọc hiểu văn bản

- Em hiểu thế nào là tình huống truyện? Tình

huống truyện có tác dụng gì ?

- Trong truyện « Chữ người tử tù », Nguyễn Tuân

đã xây dựng tình huống truyện như thế nào ?

- Quản ngục là người như thế nào: nghề nghiệp, sở

thích?

trong tập “Vang bóng một thời” thì đổi tên thành

“Chữ người tử tù”

II Đọc hiểu văn bản

1 Tình huống truyện

- Tình huống: hoàn cảnh có vấn đề  con người phải

có thái độ thích ứng

 tự bộc lộ tâm hồn, tính cách…

- Tình huống truyện “Chữ người tử tù”: cuộc kì ngộ giữa Huấn Cao và quản ngục

+ Bình diện xã hội: tử tù >< quản ngục  kẻ thù + Bình diện nghệ thuật:

 Huấn Cao là một nghệ sĩ thư pháp tài hoa

 sáng tạo cái đẹp

 Quản ngục yêu thích những bức thư pháp đó

 yêu mến cái đẹp

Hoạt động nhóm : GV chia lớp làm 4 nhóm thảo

luận về vấn đề sau :

Tìm những chi tiết thể hiện tâm trạng của quản

ngục

- NHÓM 1 : khi nghe tin Huấn Cao sắp đến trong

đoàn tử tù, khi đón Huấn Cao vào sáng hôm sau.

- NHÓM 2 : trong đêm đợi tù

- NHÓM 3 : khi Huấn Cao ở nhà lao

- NHÓM 4 : khi nghe tin ông Huấn phải vào kinh

chịu án tử hình

Ban ngày ông là một quản ngục mẫn cảm với

những mánh khóe hành hạ tù nhân trước mặt bọn

lính, ban đêm lại trở về với cõi riêng của trăn trở,

suy tư – bi kịch của một con người phải dùng cái

ác để ngụy trang, che chở cho mình được an toàn

khi sống giữa thế giới của cái ác Nếu xem cuộc

2 Nhân vật quản ngục

- Kẻ say mê chơi chữ đến kỳ lạ

- Kiên trì nhẫn nhại, công phu, quyết xin chữ cho bằng được

- Suốt đời chỉ có một ao ước: Có được chữ Huấn Cao mà treo trong nhà

Tâm trạng

 Khi nghe tin Huấn Cao sắp đến trong đoàn tử tù

- Thăm dò thơ lại một cách thận trọng, kín đáo nhưng vẫn không giấu nổi thái độ kính nể và sự ngưỡng mộ đối với tài viết chữ của Huấn Cao

 Sự chú ý đặc biệt này đã phần nào hé mở con người quản ngục

 Trong đêm đợi tù :

- Dáng vẻ, tâm tư :

đời như một dòng thác dữ thì viên quản ngục, trong

những suy tư chìm đắm về ông Huấn, lại có gương

mặt của một « mặt nước áo xuân, bằng lặng, kín

đáo và êm nhẹ » Nếu xã hội đương thời nhiễu

nhương như « một bản đàn mà nhạc luật đều hồn

loạn, xô bồ » thì viên quản ngục với « tính cách dịu

dàng và lòng biết giá người » là một « âm thanh

trong trẻo chen vào giữa bản đàn ấy »

Nguyên nhân của sự biệt đãi là xuất phát từ niềm

kính trọng sâu sắc của quản ngục với tài năng, khí

phách của ông Huấn, với ý muốn giúp cho Huấn

Cao « đỡ cực trong những ngày cuối cùng » Việc

này không chỉ thể hiện tấm lòng « biệt nhỡn liên

tài » mà còn có thể coi là một hành vi dũng cảm

của viên tiểu lại giữ từ dám bất chấp luật pháp,

+ băn khoăn ngồi bóp thái dương + xuất hiện ngôi sao chính vị sắp từ biệt vũ trụ

 người tù vĩ đại sắp từ biệt cuộc đời

- Đồ vật + đèn leo lét + án thư vàng nhợt + đĩa dầu sở trên cây đèn nến vơi dần mực dầu

 Gợi sự cũ kĩ

- Người quản ngục : + mái tóc hoa râm + râu đã ngả màu

 xót xa cho con người bị cầm tù bởi công việc xấu

xa, độc ác của chính mình

+ gương mặt : những đường nhăn nheo của bộ mặt

tư lự bây giờ biến mất hắn

 ông sống 2 cuộc đời trái ngược nhau

dám đảo lộn trật tự hà khắc của nhà tù, biến kẻ tử

tù thành thần tượng để cung phụng, tôn thờ

- Đánh giá của em về nhân vật Quản ngục?

- Theo em, quản ngục có phải người xấu, kẻ ác

không? Vì sao?

- Em hiểu nghĩa cụm tư “biệt nhỡn liên tài” là thế

 Khi đón Huấn Cao vào sáng hôm sau

- Ánh mắt kính nể  bọn lính « lấy làm lạ », tử tù thì

« ngạc nhiên »

 tấm lòng và số phận của quản ngục

 Khi Huấn Cao ở nhà lao

- Biệt đãi : + bảo ngục tốt quét dọn lại cái buồng trong cùng có việc dùng đến

+ ngày ngày dâng rượu và thức nhắm, dáng vẻ khép nép, cách nói năng cung kính, « lễ phép »

- Không biết làm thế nào để xin được chữ, chỉ lo mai mốt « ông Huấn bị hành hình thì không kịp xin được mấy chữ thì ân hận suốt đời mất »

 Tấm lòng « biệt nhỡn liên tài »

 Khi nghe tin ông Huấn phải vào kinh chịu án

tử hình : « tái nhợt người »

nào?

- Tại sao Huấn Cao bị bắt?

- Vẻ đẹp của hình tượng Huấn Cao được thể hiện ở

những phương diện nào?

- Sự thương tiếc với Huấn Cao

- Nỗi tiếc hận đau đớn khi án tử hình sẽ mang cả Huấn Cao và những « báu vật » mà quản ngục khao khát trong cả cuôc đời vào cõi hư vô, cát bụi

 Tuy không phải nhân vật chính nhưng quản ngục vẫn là nhân vật được Nguyễn Tuân khám phá, miêu

tả ở phương diện tài hoa, nghệ sĩ bởi tấm lòng « biệt nhỡn liên tài », là nhân vật thể hiện những quan niệm độc đáo, tích cực của nhà văn về con người và nghệ thuật

3 Nhân vật Huấn Cao

- Kẻ cầm đầu cuộc đại nghịch chống triều đình bị bắt giam với án tử hình đang chờ ngày ra pháp trường

Vẻ đẹp hình tượng :

 Tài hoa, nghệ sĩ : tài năng trong nghệ thuật thư pháp

- Lời đồn : bình sinh ông mới viết có 2 bộ tứ bình và

1 bức trung đường cho 3 người bạn thân vậy mà cả vùng tỉnh Sơn đã biết tiếng về « cái tài viết chữ rất nhanh và rất đẹp » của ông - nét chữ mang khát vọng tung hoành của một đời người

- Đc tôn lên tầm báu vật : « có được chữ Huấn Cao

là có một báu vật trên đời »

- Qua những lời ca ngợi và niềm mong mỏi khát khao của viên quản ngục : « chữ ông Huấn đẹp lắm, vuông lắm »

 Khí phách ngang tàng :

- Từ bỏ công danh, sẵn sàng xả thân vì nghĩa lớn :

« người đứng đầu bọn phản nghịch » chống lại triều đình Với nhân dân, Huấn Cao là bậc anh hùng

- Hành động « dỗ gông »  khắc họa hình ảnh một vị

« thủ xướng ngạo ngược »

- Khi ở trong nhà lao tỉnh Sơn :

+ trước sự biệt đãi của viên quản ngục : ông ngạc nhiên nhưng vẫn « thản nhiên nhận rượt thịt, coi đó

là một việc vẫn làm trong cái hứng sinh bình lúc chưa bị giam cầm »

+ thái độ : khinh bạc

 Không quan tâm bất kì ẩn ý nào giấu trong cách ứng xử của quản ngục

 Không quan tâm bất kì sự thả thù nào sau khi

sỉ nhục y

- Trong cảnh cho chữ : dành đêm cuối cùng để bình thản viết chữ, cho chữ và khuyên bảo quản ngục, cứu vớt một con người

 Tấm lòng nhân hậu, nhân cách trong sáng, trân trọng nghĩa tình – vẻ đẹp thiên lương

- Quan niệm : « ta nhất sinh không vì vàng ngọc hay quyền thế mà ép mình viết câu đối bao giờ »

 một nghệ sĩ chân chính vì biết đặt cái đẹp lên trên tiền bạc và quyền lực, biết gắn cái đẹp với cái thiện

- « Tính ông vốn khoảnh, ít khi cho chữ » : viết chữ không chỉ thể hiện tài hoa trong nghệ thuật thư pháp

mà còn để bộc lộ và gửi gắm cái tâm, cái chí  chia

- Ngục quan có phẩm chất gì khiến Huấn Cao cảm

kích?

- Tại sao nói đây là một « cảnh tượng xưa nay

sẻ với những người tri âm tri kỉ

 Quý trọng bạn bè, trân trọng tài hoa, tâm chí của mình

- Trân trọng những tấm lòng trong thiên hạ : « Thiếu chút nữa ta đã phụ mất một tấm lòng trong thiên hạ »

 Quý trọng những người có tấm lòng « biệt nhỡn liên tài »

- Lời khuyên đối với quản ngục : Huấn Cao không

hề sợ hãi trước cái chết cận kề mà đã trao những con chữ quý báu của mình và cứu vớt một con người thoát khỏi nghề dơ bẩn

4 Cảnh cho chữ

Nghệ thuật tương phản

a Tương phản trong tình huống sáng tạo nghệ thuật

- Người nghệ sĩ tài hoa là một người tù « cổ đeo gông, chân vướng xiềng » >< bản chất của nghệ

chưa tưng có »?

- Nêu ý nghĩa cảnh cho chữ?

Sự nghịch lí ấy chính là nguyên nhân tạo ra tâm thế

kì lạ của các nhân vật: hình thành việc cho chữ và

xin chữ mà người cho không sung sướng, người

xin không mãn nguyện, cả hai bên đều ngậm ngùi,

buồn bã Hình ảnh “lửa rụng xuống nền đất ẩm

phòng giam, tàn lửa tắt nghe xèo xèo” sau khi

Huấn Cao hoàn thành việc viết chữ đã đem lại nỗi

buồn bã cho người đọc về sự lụi tắt, không chỉ của

ánh lửa đóm mà còn là của một sinh mạng vĩ đại

Trong sự tương phản này lại hàm chứa những sự

tương phản khác mang ý nghĩa sâu sắc:

- “khói tỏa như đám cháy nhà”: xua đi xú uế

- ánh đuốc đỏ rực: xua đi tối tăm

- tấm lụa bạch thanh khiết, cao quý

thuật chân chính là sáng tạo tự do

- Nghệ thuật giúp cái đẹp bất tử >< người tạo ra là người tử tù đang ở đêm cuối cùng của cuộc đời

 Cái đẹp trở nên mong manh, quý giá và giờ khắc tạo ra cái đẹp càng trang trọng, thiêng liêng

b Tương phản trong không gian sáng tạo nghệ thuật

- Thông thường là ở những thư phòng trong sạch, cao khiết >< Huấn Cao cho chữ ở trong « buồng tối chật hẹp, ẩm ướt, đầy mạng nhện, đất bừa bãi phân chuột, phân gián »

- chậu mực: tỏa hương xua đi những tầm thường,

dơ dáy chốn ngục tù

Những tương phản không chỉ làm hiện ra sự khắc

nghiệt của hoàn cảnh mà còn cho thấy ý chí phi

thường của những con người yêu cái đẹp, dám vượt

lên trên sự nghiệt ngã chốn ngục tù để sáng tạo,

chiêm ngưỡng và lưu giữ cái đẹp, những con người

đã giúp cho cái đẹp ngự trị, tỏa sáng ở ngay chính

nơi chốn của cái xấu và cái ác

Có thể cái đẹp, cái thiện, cái cao cả đã chiến thắng

và tỏa sáng, bóng tối dơ dáy của ngục tù đã nhường

chỗ cho ánh sáng của cái đẹp cao khiết của thiên

lương Chi tiết Huấn Cao “đứng thẳng người dậy”

mang ý nghĩa ẩn dụ sâu sắc: Huấn Cao không chỉ

sáng tạo, ban phát cái đẹp mà thông qua sức mạnh

kì diệu của cái đẹp Huấn Cao còn cứu vớt một con

người Hình ảnh “ngục quan cảm động vái người

tù… bái lĩnh” là sự minh chứng rõ nét cho sức

mạnh cảm hóa cái đẹp, đúng như câu nói “cái đẹp

c Tương phản trong vị thế của người tù và người coi tù

- « người tù cổ đeo gông, chân vướng xiềng » thì uy nghi, đàng hoàng, hiên ngang cho chữ, dạy bảo và khuyên nhủ >< thơ lại « run run bưng chậu mực » cùng với quản ngục « khúm núm… »

- người tù viết xong còn cúi xuống « đỡ viên quản ngục đứng thẳng người dậy » >< viên quản ngục nghẹn ngào khóc « cảm động, vái người tù một vái »

và nói « kẻ mê muội này xin bái lĩnh »

sẽ cứu rỗi cả thế giới”.

Hình ảnh một bó đuốc tẩm dầu rọi lên “ba cái đầu

người đang chăm chú trên một tấm lụa bạc” cho

thấy lòng yêu quý và trân trọng cái đẹp đã xóa đi

mọi khoảng cách giữ những con người vốn là đối

địch Họ đã cùng nhau hoàn thành một thế giới nhỏ

bé, cô đơn nhưng thanh sạch, cao cả, thế giới của

cái đẹp cái thiện quay lưng lại thế giới của cái xấu

cái ác Chi tiết “ba người nhìn bức châm … nhìn

nhau” càng cho thấy họ đã thực sự trở thành những

người tri âm bởi tình yêu cái đẹp và lòng hướng

thiện

Quản ngục vốn chỉ có khát vọng xin chữ vậy mà

ông đã nhận được nhiều hơn cả sự mong mỏi khi

Huấn Cao còn cho ông bài học làm người quý giá:

Trước khi đến với cái đẹp của nghệ thuật, phải giữ

trọn cái đẹp của thiên lương, cái đẹp không thể tách

rời cái thiện Việc Huấn Cao “cảm tấm lòng biệt

 Trước cái đẹp, cái thiện, mọi trật tự thông thường

ở nhà tù đã bị đảo lộn

d Tương phản trong quan niệm nghệ thuật, quan niệm thẩm mĩ của Nguyễn Tuân

nhỡn liên tài” của quản ngục mà đồng ý cho chữ là

biểu hiện gắn kết giữ tài và tâm, còn lời khuyên

của Huấn Cao với quản ngục cho thấy quan điểm

tiến bộ của Nguyễn Tuân về sự thống nhất giữa cái

đẹp và cái thiện, không thể chiêm ngưỡng cái đẹp ở

nơi ngự trị của cái ác

- Sở trường và hứng thú miêu tả vẻ đẹp tài hoa nghệ

sĩ >< trong cảnh cho chữ, ông không miêu tả cụ thể những nét chữ « phượng múa rồng bay », không nhắc tới nội dung bức châm

 hướng tới giá trị cao quý hơn

- Các nhân vật không hề bình luận đến bức châm nhưng vẫn nhận ra nội dung bao trùm bức châm là

« những khát vọng tung hoành của một đời con người » (thông qua tâm thế xúc động, kính cẩn của quản ngục và thơ lại, lời khuyên hướng thiện của Huấn Cao với quản ngục)

 Cảnh cho chữ, xin chữ trở thành nơi hội tụ của tài hoa, của nhân tâm cùng sự tri âm tri kỉ trong hoàn cảnh ngục tù