(SKKN HAY NHẤT) một số biện pháp góp phần nâng cao chất lượng học sinh giỏi môn ngữ văn khối THPT thuộc địa bàn miền núi

Là giáo viên văn nhiều năm giảng dạy, được trực tiếp tham gia bồi dưỡng học sinh giỏi HSG qua một số năm học, chúng tôi hiểu sự tự hào, niềm hạnh phúc cũng như những khó khăn, vất vả, nh

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

ĐỀ TÀI:

"MỘT SỐ BIỆN PHÁP GÓP PHẦN NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG

HỌC SINH GIỎI MÔN NGỮ VĂN KHỐI THPT THUỘC ĐỊA BÀN

MIỀN NÚI"

PHẦN MỞ ĐẦU

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

1.1 “Văn học là nhân học”, “Học văn là học làm người”, “Nghề dạy học là nghề cao

quý nhất”, “Thầy cô là kỹ sư tâm hồn”… Những ý kiến trên đem lại cho người dạy văn,

học văn bao nhiêu tự hào thì cũng đặt lên vai chúng ta bấy nhiêu đòi hỏi về trách nhiệm

Dạy văn, học văn vốn đã không đơn giản, giờ đây trước cơn bùng phát của công nghệ

thông tin, trước cơn bão táp của văn hoá nghe nhìn thì vấn đề càng trở nên khó khăn hơn

Ngày nay, học sinh học văn (theo nghĩa là được gia đình định hướng học các khối có

môn Ngữ văn, hoặc bản thân chịu học, muốn học môn học này) đã hiếm, học sinh yêu

thích và học giỏi văn càng hiếm, hiếm hơn nữa là ở một số huyện miền núi nghèo như

Thường Xuân! Ấy vậy mà không phải khi nào có “của hiếm” trong tay, người thầy, người

cô dạy văn chúng ta cũng có thể phát huy tận độ tài năng và tâm huyết để hỗ trợ, giúp các

em thành những viên ngọc sáng!

1.2 Là giáo viên văn nhiều năm giảng dạy, được trực tiếp tham gia bồi dưỡng học sinh

giỏi (HSG) qua một số năm học, chúng tôi hiểu sự tự hào, niềm hạnh phúc cũng như

những khó khăn, vất vả, nhọc nhằn của công việc này Tìm được học sinh có tố chất rồi,

người thầy phải nỗ lực tìm tòi, sáng tạo để nhân lên tình cảm của các em với bộ môn, bồi

dưỡng các em thành HSG thực thụ và được ghi nhận- Một áp lực không hề nhỏ

1.3 Phương pháp dạy học văn trong những năm gần đây đã trở thành vấn đề được giới

chuyên môn và xã hội quan tâm, vấn đề dạy thế nào để học sinh có hứng thú và được

phát huy trong những giờ văn, làm thế nào để nâng cao chất lượng đài trà, làm thế nào để

học sinh đạt kết quả tốt nghiệp cao…Công tác bồi dưỡng HSG cũng đã được quan tâm,

nhưng vẫn còn quá it, vấn đề bồi dưỡng HSG ở miền núi, vùng đặc biệt khó khăn dường

như vẫn còn rất nhiều khoảng trống

1.4 Bồi dưỡng HSG là nhiệm vụ vinh quang và là trách nhiệm nặng nề Đảm nhiệm

nhiệm vụ ấy chúng tôi có nhiều băn khoăn: từ chọn đồi tuyển, lên chương trình, nội dung

và phương pháp thực hiện… Bằng sự nỗ lực tìm tòi, học hỏi, trao đổi với các thầy cô

trong trường ĐH và các đồng nghiệp ở các trường THPT, từ thực tiễn trải nghiệm với cả

những thành công và thất bại của bản thân và đồng nghiệp Tôi mong muốn chia sẻ một

số kinh nghiệm về công tác này

Những lí do trên đã thôi thúc tôi mạnh dạn viết sáng kiến kinh nghiệm với đề tài :

Một số biện pháp nhằm nâng cao chất lượng bồi dưỡng học sinh giỏi môn Ngữ Văn

khối THPT thuộc địa bàn miền núi.

Với mong muốn là được chia sẻ, trao đổi kinh nghiệm, học tập lẫn nhau, hy vọng

bản sáng kiến kinh nghiệm này sẽ giúp ích ít nhiều cho các giáo viên khác khi bắt tay vào

công việc nặng nề : Bồi dưỡng học sinh giỏi Văn THPT, đặc biệt ở khu vực miền núi,

vùng đặc biệt khó khăn Rất mong đón nhận được nhiều ý kiến góp ý từ các đồng nghiệp

2 ĐÓNG GÓP CỦA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

SKKN lần đầu tiên đưa ra một số biện pháp nhằm nâng cao chất lượng bồi dưỡng

HSG Ngữ văn ở khu vực miền núi

SKKN nêu quan điểm cần mạnh dạn cho phép học sinh được tham gia nghiên cứu,

được “đóng vai” Thầy cô giáo nhằm thúc đẩy ở các em tư duy tích cực, phương pháp học

tập khoa học

SKKN có thể là một tài liệu hỗ trợ giáo viên mới ra trường hoặc chưa nhiều kinh

nghiệm bồi dưỡng HSG, đặc biệt hữu ích với những giáo viên công tác tại miền núi được

đảm trách nhiệm vụ bồi dưỡng HSG

PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ TÌNH HÌNH THỰC TIỄN CÔNG TÁC BỒI DƯỠNG HỌC

SINH GIỎI MÔN NGỮ VĂN Ở TRƯỜNG THPT

1.1 CỞ SỞ LÍ LUẬN

Công tác bồi dưỡng học sinh giỏi là một nhiệm vụ rất quan trọng, đầy những khó

khăn, bởi vì học sinh giỏi là những học sinh có tố chất đặc biệt khả năng cảm thụ, khả

năng tư duy và nhất là khả năng viết Người giáo viên phải có quá trình tích lũy kinh

nghiệm, sự chuẩn bị và đầu tư nhiều hơn để có thể đạt hiệu quả và thuyết phục học

sinh ,làm cho các em thực sự hứng thú và tin tưởng

1.2 CƠ SỞ THỰC TIỄN- TÌNH HÌNH BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI MÔN NGỮ

1.2.1 Thuận lợi:

- Các yếu tố chủ quan có ảnh hưởng tích cực tới đề tài:

+ Bản thân là giáo viên có nhiều năm kinh nghiệm giảng dạy và nghiên cứu, tôi có nhiều

thời gian tìm tòi, đọc các tác phẩm văn học, tham khảo nhiều tài liệu, các sách báo khác

qua nhiều chương trình phổ thông khác nhau, từ cải cách qua phân ban, từ chương trình

chuẩn đến chương trình nâng cao suy ngẫm và chắt lọc về chuyên môn, giúp ích cho

việc dạy bồi dưỡng học sinh giỏi

+ Đam mê tích lũy được nhiều đề thi học sinh giỏi trong tỉnh, các đề học sinh giỏi ở các

tỉnh khác và đề thi học sinh giỏi olimpic khu vực và học sinh giỏi quốc gia,.v.v có ghi

chép và cập nhật thường xuyên

+ Bản thân được tham gia các lớp tập huấn, các hội nghị về bồi dưỡng học sinh giỏi ở

nhiều cấp khác nhau; có năm được Sở Giáo dục và Đào tạo cử tham gia ra đề thi học

sinh giỏi vòng tỉnh Nhiều năm tham gia bồi dưỡng đội tuyển học sinh giỏi từ đó rút ra

được những kinh nghiệm cần thiết về kiến thức, phương pháp làm bài áp dụng vào quá

trình bồi dưỡng

Yếu tố khách quan ảnh hưởng tích cực đến vấn đề liên quan đến đề tài:

+ Công tác bồi dưỡng học sinh giỏi (HSG) các môn văn hóa là một công tác mũi nhọn

trong việc nâng cao chất lượng giáo dục, tạo nguồn lực, bồi dưỡng nhân tài cho nhà

trường nói riêng, cho ngành giáo dục tỉnh nhà nói chung Các trường THPT đã xác định

rõ vai trò của công tác giảng dạy và bồi dưỡng học sinh giỏi các khối lớp nên đã đề ra kế

hoạch và phân công cụ thể ngay từ đầu năm học

+ Bản thân bộ môn Văn là một bộ môn quan trọng, có một vị trí đặc biệt trong trường

phổ thông, ảnh hưởng đến việc xếp loại học lực của học sinh Môn Văn còn là một bộ

môn nghệ thuật, có sức hấp dẫn riêng nếu chúng ta biết khai thác để tạo hứng thú cho học

sinh

+ Tuy trường ở địa bàn miền núi xa xôi, thuộc huyện nghèo, đặc biệt khó khăn nhưng

được Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh trang bị tài liệu sách báo tham khảo ở thư viện, mạng

internet khá đầy đủ để học sinh và giáo viên tham khảo, nghiên cứu một cách thoải mái,

dễ dàng

+ Ban giám hiệu, lãnh đạo nhà trường có sự quan tâm, động viên sâu sắc đúng mức đến

công tác bồi dưỡng học sinh giỏi Các thầy cô đồng nghiệp trong tổ, trong trường tích cực

ủng hộ

+ Quý phụ huynh học sinh đồng tình và tạo điều kiện, khuyến khích con em theo học bồi

dưỡng Một số học sinh có năng khiếu cũng tích cực tham gia đội tuyển và chuyên chăm

trong việc rèn luyện

1.2.2 Khó khăn:

- Về chủ quan: Bản thân là phụ nữ điều kiện gia đình còn nhiều vấn đề khó khăn, thời

gian eo hẹp, đòi hỏi phải vất vả sắp xếp cho việc bồi dưỡng

- Về khách quan :

+ Trong điều kiện hiện nay, quan niệm của xã hội nói chung về việc học bộ môn Văn còn

một số sai lệch, tồn tại, ảnh hưởng đến tinh thần học tập và sự quan tâm của đại đa số học

sinh, không thuận lợi cho việc chọn lựa và thành lập đội tuyển

+ Về phía học sinh, ngoài vấn đề năng khiếu do học chương trình chính khóa phải học

quá nhiều môn, cộng thêm chương trình bồi dưỡng HSG thành thử rất hạn chế về thời

gian tự học nên các em đầu tư ít thời gian cho việc học bồi dưỡng HSG, do đó kết quả

chưa như mong muốn Nhiều học sinh giỏi một lúc nhiều bộ môn có ý thức coi nhẹ môn

Văn, có học sinh không được chọn vào đội tuyển các môn tự nhiên, môn ngoại ngữ mới

chịu vào đội tuyển Văn Ngoài ra áp lực thi ĐH cũng khiến không ít em học sinh lo ngại

khi tham gia đội tuyển, động lực chưa rõ, quyết tâm đoạt giải của các em chưa cao

+ Từ phía người thầy, đa số giáo viên dạy bồi dưỡng vừa phải bám sát việc thực hiện theo

phân phối chương trình, phải bảo đảm chất lượng đại trà, vừa phải hoàn thành chỉ tiêu

chất lượng mũi nhọn và công tác kiêm nhiệm do đó cường độ làm việc quá tải và việc

đầu tư cho công tác bồi dưỡng HSG cũng có phần bị hạn chế (người thầy không có điều

kiện đầu tư về chiều sâu trong giờ giảng, thời gian tập trung bồi dưỡng cũng không

nhiều- thường được tính là 10 buổi)

Giáo viên dạy bồi dưỡng đều phải tự soạn chương trình dạy, theo kinh nghiệm của bản

thân, theo chủ quan, tự nghiên cứu, tự sưu tầm tài liệu

Một số khó khăn khác đôi khi gặp phải là có giáo viên giỏi nhưng chưa thực sự

gắn bó với công tác bồi dưỡng HSG vì nhiều lý do khác nhau Điều đó ảnh hưởng

không nhỏ đến chất lượng BDHSG cũng như kết quả của công tác này

+ Thời gian bồi dưỡng tập trung ngắn, kinh phí chi cho công tác bồi dưỡng HSG không

nhiều

1.2.3 Sơ lược tình hình:

Từ 2000-2008 mỗi năm có đội tuyển là 10 em nhưng số lượng đạt giải không nhiều,

thường là giải khuyến khích cấp tỉnh

Từ 2009- nay, ở những khoá học được áp dụng thực hiện đề tài mỗi năm đội tuyển

cũng có 10 em nhưng số lượng đạt giải và chất lượng giải có tăng lên đáng kể Kết quả có

sự phát triển rõ rệt, học sinh chủ động và lạc quan khi tham gia vào đội tuyển, học tập sôi

nổi có hứng thú và tin tưởng vào kết quả khi làm bài Chủ động tích cực trong việc học

tập, nghiên cứu trong sự giúp đỡ hướng dẫn của giáo viên bồi dưỡng Hàng năm, 10 em

tham gia vào đội tuyển của trường đều đạt kết quả rất khả quan Đáng khích lệ hơn là số

lượng học sinh giỏi cấp tỉnh tăng rất nhiều so với trước đây và đặc biệt ở một ngôi trường

vùng núi và chất lượng đầu vào lớp 10 còn rất thấp lại có học sinh đạt giải nhì, giải ba

CHƯƠNG 2

YÊU CẦU VÀ MỘT SỐ BIỆN PHÁP NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ CÔNG

TÁC BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI NGỮ VĂN THPT

2.1 YÊU CẦU

2.1.1 Yêu cầu đối với giáo viên dạy bồi dưỡng môn Ngữ văn

- Muốn có HSG phải có Thầy giỏi vì thế người thầy phải luôn luôn có ý thức tự rèn

luyện, tích lũy tri thức và kinh nghiệm, trau dồi chuyên môn, luôn xứng đáng là “người

dẫn đường tin cậy” cho học sinh noi theo Phải thường xuyên tìm tòi các tư liệu, có kiến

thức nâng cao trên các phương tiện, đặc biệt là trên mạng internet Lựa chọn trang Web

nào hữu ích nhất, tiện dụng nhất, tác giả nào hay có các chuyên đề hay, khả quan nhất để

sưu tầm tài liệu…

- Giáo viên dạy bồi dưỡng đều phải tự soạn chương trình dạy, theo kinh nghiệm của bản

thân, theo chủ quan, tự nghiên cứu, tự sưu tầm tài liệu Cái có được lớn nhất mà bản thân

chúng tôi nhận thấy đó là tinh thần trách nhiệm, là sự nhiệt tình của các thầy cô giáo

trong suốt quá trình ôn tập Thiết nghĩ, chúng ta cần coi bồi dưỡng đội HSG là nhiệm vụ

chung của tổ chuyên môn

- Các thầy cô giáo giỏi, có kinh nghiệm cần xây dựng chương trình, nội dung, hệ thống

luyện tập cụ thể đầy đủ chi tiết, đúc kết kinh nghiệm thành tài liệu chung quý giá của nhà

trường qua các thế hệ, truyền đạt lại cho các lực lượng trẻ Các thầy cô giáo trẻ cần tích

cực chủ động nghiên cứu, tìm tòi, khám phá, tận dụng công nghệ thông tin để tích luỹ

kiến thức nâng cao trình độ Lấy nỗ lực của bản thân là chính, coi việc học hỏi vốn kiến

thức, kinh nghiệm của các thế hệ đi trước là quan trọng trong việc định hướng tìm tòi,

xác định trọng tâm kiến thức, kỹ năng, phương pháp

để đạt được hiệu quả cao trong thời gian ngắn nhất

2.1.2 Yêu cầu đối với học sinh tham gia đội tuyển:

Theo quan điểm của đại đa số giáo viên giảng dạy Ngữ văn thì yêu cầu đối với một

HSG văn gồm nhiều yếu tố và tiêu chuẩn khá cao, cụ thể:

Học sinh tham gia đội tuyển học sinh giỏi văn trước hết phải là những học sinh có niềm

say mê, yêu thích văn chương Sự say mê ấy phải được biểu hiện thường xuyên, liên tục

và bằng ý thức tự giác trong học tập, như soạn bài cẩn thận chu đáo, luôn chủ động tiếp

thu kiến thức trong giờ học, đặc biệt phải thể hiện rõ ý thức trách nhiệm trong các bài làm

văn theo quy định của chương trình và những bài luyện tập, thực hành rèn luyện kỹ năng

mà giáo viên hướng dẫn Sự say mê sẽ giúp các em chịu khó tìm tài liệu để mở mang kiến

thức Và quan trọng hơn là nó giúp học sinh phát huy được trí tưởng tượng, sự liên tưởng

để sống sâu sắc hơn với những cái mình đã đọc, đã học

HSG văn là những học sinh có những tư chất bẩm sinh, như tiếp thu nhanh, có trí

nhớ bền vững, có khả năng phát hiện vấn đề và có khả năng sáng tạo (có ý tưởng mới

trong bài làm)

HSG văn phải có vốn tri thức phong phú và hệ thống, thuộc nhiều thơ văn trong và ngoài

chương trình qua sự tìm đọc, tích luỹ; phải có sự hiểu biết càng nhiều càng tốt về con

người và xã hội

Một trong những biểu hiện không thể thiếu và thường dễ phát hiện ở HSG văn là rất giàu

cảm xúc và thường nhạy cảm trước mọi vấn đề, trước cuộc sống Biểu hiện thường thấy

ở những học sinh này là dễ vui nhưng cũng rất dễ buồn trước những vấn đề đặt ra trong

tác phẩm và nhất là do sự tác động qua lời giảng của giáo viên Thường thì đây là những

học sinh sống rất tình cảm, thích gần gũi với thầy cô, bạn bè và với mọi người, hay bộc

lộ quan điểm tình cảm và chiều sâu nội tâm của mình thông qua cách phát biểu trực tiếp

hoặc gián tiếp qua các bài viết Sự nhạy cảm ở các em luôn gắn liền sự thông minh và đó

là sự thông minh của cả khối óc lẫn con tim

HSG văn là những học sinh có vốn từ tiếng Việt khá dồi dào, biết sử dụng chính xác

chúng trong những trường hợp khác nhau Thường những em HSG văn đều có khả năng

diễn đạt mượt mà, giàu cảm xúc, giàu hình ảnh, diễn đạt hàm súc và có bản sắc riêng

Năng khiếu ở HSG văn thường đi kèm với các biểu hiện bên ngoài như ánh mắt sáng,

cách nói lưu loát, gãy gọn bởi ngôn ngữ diễn đạt là cái vỏ của tư duy Một học sinh hay

diễn đạt hạn chế quyết không thể là một học sinh có tư duy trong sáng và có năng

khiếu học văn HSG văn thường là những học sinh nắm chắc các kỹ năng làm bài nghị

luận.

Tuy nhiên ở địa bàn miền núi, đặc biệt như trường THPT Cầm Bá Thước, với chất lượng

học sinh vào lớp 10 rất thấp, chúng tôi không thể đòi hỏi quá cao ở chất lượng học sinh

tham gia đội tuyển, yêu cầu đối với học sinh được chọn bồi dưỡng là có niềm say mê, yêu

thích văn chương, giàu cảm xúc, có khả năng sáng tạo.

2.2 MỘT SỐ BIỆN PHÁP THỰC HIỆN NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ CÔNG

TÁC BỒI DƯỠNG HSG NGỮ VĂN

2.2.1 Xác định đối tượng bồi dưỡng ( thành lập đội tuyển)

- Chuẩn bị : Ngay từ đầu năm học, việc bồi dưỡng học sinh giỏi đã được đề ra như một

công tác trọng tâm của Tổ Văn, được ghi cụ thể trong bản kế hoạch năm học của Tổ Vì

vậy, đây không chỉ là nhiệm vụ của riêng giáo viên được phân công bồi dưỡng, mà là

nhiệm vụ của cả Tổ đã được quán triệt đến mỗi giáo viên trong Tổ Trong Học kì I, các

Giáo viên dạy Văn khối lớp 10 có nhiệm vụ điều tra (học sinh giỏi Văn ở cấp THCS

chuyển lên) và theo dõi trong những lớp mình dạy để tìm ra “những học sinh khá-giỏi

Văn” giới thiệu cho Giáo viên bồi dưỡng làm cơ sở thành lập đội tuyển

- Tìm hiểu : Từ yêu cầu đối với học sinh tham gia đội tuyển (2.1.2) áp dụng vào thực tế,

sau khi thi xong Học kì I- lớp 10, Giáo viên bồi dưỡng tìm đọc những bài viết số 1,2,3 và

bài thi Học kì của những “ứng viên” mà Giáo viên bộ môn đã giới thiệu để thẩm định

năng lực, đồng thời căn cứ vào xếp loại học tập của Học kì I (loại Khá trở lên) để chọn ra

những học sinh có đủ điều kiện theo tiêu chuẩn và tiêu chuẩn riêng mang tính chất chủ

quan của Giáo viên bồi dưỡng (chữ đẹp, văn viết khá )

- Gặp gỡ : Giáo viên bồi dưỡng chủ động sắp xếp thời gian gặp gỡ các em được chọn :

+ Tìm hiểu quan điểm cũng như cách học, cách tiếp nhận bộ môn Văn trong quá trình

học tập Từ đó chỉ thu nhận những em học sinh có niềm đam mê, thích thú với bộ môn

Văn Kiên quyết không đưa vào đội tuyển những em học sinh có cái nhìn lệch lạc về môn

Văn hoặc chán học Văn, cho dù đôi khi cái chán của học sinh bắt nguồn từ Giáo viên dạy

ở lớp

+ Tìm hiểu hướng đi tương lai của các em, nhất là việc chọn khối thi vào trường Đại học

sau này Không chọn những học sinh chỉ thi vào khối A, B mà chỉ chọn những học sinh

có nguyện vọng thi vào khối C, D

+ Trao đổi với các em được chọn về việc thành lập đội tuyển học sinh giỏi Văn để các em

biết, những thuận lợi và khó khăn trong quá trình tham gia đội tuyển để các em có cái

nhìn trước Chỉ những em tự nguyện tham gia mới được đưa vào danh sách đội tuyển

chính thức của trường

- Chốt danh sách đội tuyển của trường : Các tiêu chuẩn trên chú trọng đến chất lượng

của đội tuyển, không chú trọng số lượng, tuy nhiên để khích lệ cũng là tạo điều kiện cho

các em đội dự tuyển có thể chọn nhiều hơn Danh sách đội tuyển được lọc dần qua các kỳ

thi HSG cấp trường Danh sách đội tuyển chính thức sẽ được chốt trước kì thi 1 tháng

Như vậy, có thể nói kinh nghiệm trong việc tuyển chọn và thành lập đội tuyển học sinh

giỏi Văn của Trường là :

Công việc không của riêng ai, mà là công việc chung của cả Tổ Tất nhiên trong đó Giáo

viên bồi dưỡng đóng vai trò chủ yếu

Chỉ chọn những học sinh có đủ các tiêu chuẩn sau : viết chữ đẹp, văn viết khá, học lực

chung được xếp loại khá trở lên, có niềm đam mê với Văn học, có hướng đi thi Đại học ở

2 khối C-D, tự nguyện tham gia đội tuyển

2.2.2 Thời gian bồi dưỡng :

Sau khi có được đội tuyển, Giáo viên bồi dưỡng bắt tay ngay vào việc bồi dưỡng học

sinh giỏi Thời gian bồi dưỡng được chia làm các giai đoạn :

- Giai đoạn khởi động - Giai đoạn khởi động sẽ chia hai chặng nhỏ:

+ Học kì II lớp 10, thời gian linh hoạt tùy theo thời khóa biểu học trên lớp của học sinh

Số lượng buổi học và giờ học được Giáo viên và học sinh thỏa thuận sau mỗi buổi học

Cố gắng ổn định được 1 buổi/ tuần (3 tiết x 15 tuần, 45 tiết)

+ Hè lớp 10, đây là thời gian tương đối rộng rãi đối với học sinh Ngay từ cuối năm học,

Giáo viên tranh thủ sắp xếp giờ học cố định (tối thiểu mỗi tuần 1 buổi, 3 tiết x 8 buổi, 24

tiết) và giờ học linh hoạt cho học sinh- phù hợp với thời gian biểu hè của các em- nhưng

vẫn phải ưu tiên cho việc học bồi dưỡng, cố gắng được 1 buổi/ tuần ( tổng khoảng 20-30

tiết) Tổng thời gian ôn tập hè khoảng 50 tiết

- Giai đoạn tăng tốc- Giai đoạn tăng tốc cũng sẽ chia hai chặng nhỏ:

+ Năm học lớp 11:

~ Học kì I, đây là thời gian chạy nước rút, học sinh cần ưu tiên tối đa về thời gian cho

việc bồi dưỡng (17 tuần x 2 buổi x 3 tiết = 102 tiết), qua giai đoạn này một số học sinh

có kết quả ôn luyện vượt trội đã có thể tham dự kì thi HSG cấp tỉnh

~Khoảng thời gian còn lại của năm học, áp lực thi Đại học chưa lớn, các em vẫn có thể

ưu tiên cho việc bồi dưỡng (khoảng 15 tuần x2 buổi x3 tiết = 90 tiết)

+ Hè lớp 11: Tương tự như hè lớp 10, tuy nhiên lúc này lượng kiến thức đã rất nhiều, đòi

hỏi cô trò đều phải phát huy nhiệt tình, tâm huyết ( khoảng 70 tiết)

- Giai đoạn về đích- Giai đoạn này cũng sẽ chia thành các chặng:

+ Học kì I lớp 12, khoảng 17 tuần x 3 buổi x 3 tiết = 153 tiết, tiếp tục bổ sung kiến thức

và tăng cường thực hành

+ Đầu học kì II, khoảng 4-5 tuần x 2 buổi x 3 tiết = 30 tiết(Thường thì giai đoạn này giáo

viên bồi dưỡng mới được tính thù lao), rà soát lại chương trình ôn, chuẩn bị về đích

Tổng cộng thời gian bồi dưỡng của cả quá trình khoảng 500 tiết Tuy không phải là

nhiều so với khối lượng kiến thức phải bồi dưỡng nhưng đủ để gây một áp lực khá nặng

nề, nhất là về mặt thời gian và công việc đối với cả cô và trò

Kinh nghiệm rút ra về thời gian bồi dưỡng là :

Không chờ đến đầu học kì II lớp 12 (giai đoạn có tính tiết thù lao) mới bồi dưỡng mà

phải bắt đầu ngay từ đầu học kì II năm lớp 10, sớm nhất có thể, liên thông suốt cả 3

năm học

Thời gian linh hoạt, cho học sinh tự sắp xếp, không gò bó học sinh, nhưng phải bảo

đảm ưu tiên cho thời gian bồi dưỡng học sinh giỏi.

2.2.3 Địa điểm bồi dưỡng:

Địa điểm bồi dưỡng không nhất thiết phải là trong lớp học Nơi phù hợp nhất là

khung cảnh ngoài trời, nơi thoáng mát như dưới bóng cây sân trường, trong công viên

Giáo viên nên linh hoạt thay đổi điểm bồi dưỡng để tạo sự hứng thú và thoải mái cho học

sinh

2.2.4 Nội dung, chương trình và cách thức bồi dưỡng :

Biên soạn chương trình, nội dung bồi dưỡng rõ ràng, cụ thể, chi tiết cho từng khối,

lớp, về từng mảng kiến thức theo số tiết quy định nhất định và nhất thiết phải bồi dưỡng

theo quy trình từ thấp đến cao, từ dễ đến khó để các em HS bắt nhịp dần

Xác định rõ trọng tâm kiến thức giảng dạy cho từng khối lớp để tránh trùng lặp

Chương trình bồi dưỡng cần có sự liên thông trong suốt 3 năm liền (từ lớp 10 đến lớp

12 )

Mỗi giáo viên bồi dưỡng và người tìm hiểu văn học đều có góc nhìn và cảm nhận

riêng Vì lẽ đó, bên cạnh những cách thức bồi dưỡng đã trở thành truyền thống, SKKN

cũng đề xuất một số cách thức mới, hiệu quả cho công tác bồi dưỡng HSG Văn

Về nội dung, chương trình và cách thức bồi dưỡng, chúng tôi xin trình bày ở chương

III

CHƯƠNG 3

NỘI DUNG, CHƯƠNG TRÌNH VÀ CÁCH THỨC BỒI DƯỠNG

NHẰM NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG

CÔNG TÁC BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI NGỮ VĂN THPT

3.1 MỤC TIÊU, NHIỆM VỤ

Chúng tôi cho rằng việc dạy HSG phải luôn thực hiện được mục tiêu giáo dục- đó là

mục tiêu về kiến thức, kỹ năng, về tư tưởng tình cảm Quá trình bồi dưỡng học sinh

chúng ta đang chú trọng việc nâng cao kiến thức và kỹ năng, nghĩa là hướng tới giúp học

sinh phát huy năng lực văn học (tiếp nhận và tạo lập) cụ thể học sinh cần có được:

- Khả năng nhìn nhận, đánh giá đúng đắn, sâu sắc các vấn đề xã hội

- Khả năng nhận biết và lí giải được cái hay, cái đẹp của tác phẩm văn học một cách tinh

tế, chính xác và có sức thuyết phục trong sự gắn bó giữa nội dung và hình thức nghệ

thuật

- Chỉ ra được cái độc đáo, không lặp lại của tác phẩm được cảm nhận

- Có những nhận xét, đánh giá mang màu sắc cá nhân, độc đáo, mới mẻ của người viết

- Có kĩ năng viết bài văn hay

Như vậy có thể thấy rằng quá trình bồi dưỡng HSG sẽ là quá trình tổng hoà các

yếu tố nội dung, chương trình và cách thức bồi dưỡng gồm cung cấp kiến thức, hướng

dẫn tự học và rèn luyện kỹ năng

3.2 XÂY DỰNG NỘI DUNG, CHƯƠNG TRÌNH BỒI DƯỠNG

Để thực hiện mục tiêu bồi dưỡng HSG nói chung và bồi dưỡng HSG Ngữ văn

nói riêng, chúng ta gặp một số khó khăn lớn- đó là Bộ Giáo dục và Đào tạo chưa thể xây

dựng một chương trình giáo dục đặc biệt dành cho HSG, tài năng ở tất cả các môn học

trong đó có môn Ngữ văn Vụ THPT có chăng mới chỉ ban hành Tài liệu trong Hội nghị

tập huấn giảng dạy dành cho cán bộ chỉ đạo hoặc một số ít giáo viên có học sinh chuẩn bị

tham gia kì thi HSG Quốc gia Thành thử để bồi dưỡng HSG, mỗi trường, mỗi Tổ bộ

môn, mỗi GV lại xây dựng một chương trình riêng nên khó cho công tác bồi dưỡng cũng

như khó thống nhất trong một số tiêu chí lựa chọn, đánh giá HSG

Vậy Bộ Giáo dục và Đào tạo cần xây dựng một chương trình giáo dục đặc biệt dành

cho HSG, tài năng Chương trình này cần xây dựng theo quan điểm phát triển, được bổ

sung, điều chỉnh theo sự phát triển của khoa học và phù hợp với nhu cầu phát triển của

đất nước Xây dựng chương trình ngoài các chuyên gia đầu ngành còn cần sự đóng góp

của các giáo viên đã và đang bồi dưỡng HSG cấp tỉnh, cấp Quốc gia

Tuy nhiên, điều đó vẫn còn nằm trong mong mỏi của giáo viên, học sinh và trong khi

chờ đợi một chương trình như thế, mỗi giáo viên trực tiếp tham gia bồi dưỡng HSG cần

tự nghiên cứu, học hỏi và dựa vào cơ sở thực tế để xây dựng một chương trình cụ thể,

phù hợp

3.2.1 Về kiến thức

a Kiến thức xã hội

Kiến thức xã hội rộng vô cùng, chính vì thế mà sẽ không một giáo viên nào nên

tham vọng sẽ cung cấp cho học sinh đủ kiến thức xã hội- dù chỉ là cơ bản

Vậy chương trình nên giúp các em biết cấu trúc chung dàn ý của các dạng bài nghị

luận về một tưởng đạo lí, một hiện tượng đời sống và nghị luận về một vấn đề xã hội

trong tác phẩm văn học ( chưa học, đã học), biết cách triển khai ý, cách lập luận và tìm

các phương thức biểu đạt cho bài văn nghị luận xã hội

Giáo viên có thể cung cấp các dẫn chứng trong thực tế, trong lịch sử để phục vụ tốt cho

bài viết của học sinh trong quá trình làm bài

b Kiến thức văn học

Bao gồm:

- Kiến thức tác phẩm

- Kiến thức văn học sử

- Kiến thức lí luận văn học

- Kiến thức văn hoá tổng hợp

* Kiến thức tác phẩm: Rất nhiều, trong đó bắt buộc HS cần nắm kiến thức sách giáo

khoa, ngoài ra cần phải mở rộng kiến thức ngoài SGK

(Ảnh chụp màn hình slide10, slide11 bài giảng PowePoint Bồi dưỡng và đánh giá học

sinh giỏi môn Ngữ Văn theo chương trình mới của Gs.Ts Đỗ Ngọc Thống)

* Kiến thức văn học sử

- Nắm được vai trò và ý nghĩa của văn học sử

+ Hiểu sâu hơn tác phẩm ( tiếp nhận)

+ Viết dạng đề văn học sử tốt hơn ( tạo lập)

- Nắm được các dạng bài văn học sử

+ Những tác giả và tác phẩm tiêu biểu

+ Đặc sắc nội dung và nghệ thuật lớn

+ Vai trò và tác dụng

* Kiến thức lí luận văn học

- Nắm được vai trò và ý nghĩa của LLVH

+ Hiểu sâu hơn tác phẩm ( tiếp nhận)

+ Viết dạng đề LLVH tốt hơn ( tạo lập)

- Nắm được các nội dung LLVH cơ bản

+ Một số khái niệm/ thuật ngữ văn học cơ bản

+ Một số vấn đề LLVH cơ bản

- Nắm được yêu cầu

+ Nội dung cơ bản của khái niệm/ vấn đề LLVH

+ Vai trò và ý nghĩa của khái niệm/ vấn đề LLVH ấy đối với người học/ người đọc

+ Vận dụng được trong tiếp nhận và tạo lập văn bản

* Một số vấn đề LLVH quan trọng

- Tác phẩm văn học: đặc trưng và cấu trúc

+ Đặc trưng : ngôn từ và lao động ngôn từ, tính đa nghĩa (polyphonie) và tính ổn định

- Các mối quan hệ trong văn học

+ Nội dung và hình thức, nhà văn- hiện thực cuộc sống và tác phẩm, dân tộc- cổ điển và

hiện đại, tâm và tài…

- Vai trò và tác dụng của văn học

- Phong cách văn học: tác phẩm, tác giả…

* Kiến thức văn hoá tổng hợp

- Nắm được vai trò của kiến thức văn hoá

+ Hiểu sâu hơn tác phẩm văn học ( tiếp nhận)

+ Viết bài văn tốt hơn ( tạo lập)

- Nắm được các nội dung cơ bản

+ Một số khái niệm cơ bản của các ngành nghệ thuật

+ Một số kiến thức cơ bản về lịch sử, địa lí, phong tục

+ Những hiểu biết về chính trị và đời sống xã hội

- Nắm được yêu cầu

+ Nội dung cơ bản của khái niệm/ kiến thức văn hoá

+ Vai trò và ý nghĩa của khái niệm/ kiến thức ấy đối với người học/ người đọc

+ Vận dụng được trong tiếp nhận và tạo lập văn bản

3.2.2 Về kĩ năng làm văn

- Tìm hiểu, phân tích đề

- Viết văn: +Diễn đạt

+Trình bày

a Rèn luyện kĩ năng tìm hiểu, phân tích đề

Xét đến cùng, việc dạy HS làm bài, rèn luyện kỹ năng nghị luận văn học là một

trong những khâu quan trọng, ảnh hưởng quyết định đến kết quả thi HSG Đây là khâu

yếu nhất của HS (kĩ năng phân tích đề, lập dàn ý, dựng đoạn, liên kết đoạn, đưa dẫn

chứng, phân tích dẫn chứng )

Trước hết, trong thời gian bồi dưỡng, giáo viên cần cho học sinh làm quen với nhiều dạng

đề thi HSG, đặc biệt là những dạng đề có cách diễn đạt có thể gây ngộ nhận hoặc có thể

hiểu yêu cầu đề không thấu đáo Chẳng hạn ở đề bài "Nét mới lạ về hình tượng người

lính qua bài Tây Tiến của Quang Dũng"

Học sinh khi phân tích đề đã nhận diện bản chất của đề rất khác nhau Một số em cho

rằng yêu cầu của đề là chỉ ra nét độc đáo (lạ) của hình tượng người lính trong bài "Tây

tiến" trong toàn bộ thơ ca Việt Nam viết về người lính Chỉ có một số ít là hiểu đúng và

hiểu trúng yêu cầu đề là phải chỉ ra những nét độc đáo nhưng phải "mới" (chứ không phải

là " khác lạ") trong cách cảm nhận và lối thể hiện hình tượng người lính của của QD.

Muốn đạt được yêu cầu đó, bài làm phải bám sát bài thơ Tây Tiến và những bài thơ viết

về người lính trong thơ ca VN trước đó và cùng thời (chứ không lấy dẫn chứng về

những bài thơ cùng viết về người lính ở cả những giai đoạn sau)

Sau khi đã nhận diện đúng yêu cầu đề, việc xác định thao tác nghị luận chỉ cần củng cố

và hệ thống lại Điều cần lưu ý với học sinh là dù đề thi HSG có yêu cầu hay không, học

sinh vẫn phải vận dụng nhiều thao tác nghị luận khác nhau trong một bài làm (Phân tích,

giải thích, chứng minh, bình luận, so sánh ) Điều quan trọng là xác định thao tác nào là

chính, thao tác nào là bổ trợ Nắm chắc yêu cầu này, học sinh sẽ có cơ sở để xây dựng hệ

thống luận điểm hợp lý và khoa học cho bài viết Thông thường, luận điểm chính của bài

viết thường nằm ở những thao tác chính Đây cũng là trọng tâm của bài viết Những thao

tác hỗ trợ thường gắn với những ý phụ, ý bổ sung, giúp cho nội dung bài viết hoàn chỉnh,