103 THỰC TRẠNG NĂNG LỰC DẠY HỌC TÍCH HỢP KIẾN THỨC GIÁO DÝC HÞỚNG NGHIỆP VÀO TRONG CÁC MÔN HỌC CÛA SINH VIÊN ĐẠI HỌC SÞ PHẠM THE REALITY OF PEDAGOGICAL STUDENTS’ TEACHING CAPACITY OF INTEGRATING VOCAT.
Trang 1ĐẠI HỌC SÞ PHẠM THE REALITY OF PEDAGOGICAL STUDENTS’ TEACHING CAPACITY
OF INTEGRATING VOCATIONAL EDUCATION KNOWLEDGE
INTO SUBJECTS
Trương Thị Hoa Trường Đại học Sư phạm Hà Nội Abstract
The article analyzes the current state of pedagogical students’ teaching capacity of integrating vocational education knowledge into specialized subjects The study was conducted on
500 fourth-year students including: 200 students from Hanoi National University of Education, 150 students of Thai Nguyen University of Education and 150 students of Hanoi University of Education
2 mainly by means of survey, interview and observation The result shows that the current state of pedagogical students’ teaching capacity of integrating vocational education knowledge into specialized subjects are low
Keywords
Integration, integrated capabilities, vocational education, pedagogical students
Tóm tắt
Bài viết phân tích thực trạng năng lực dạy
học tích hợp kiến thức giáo dục hướng nghiệp
vào trong các môn học chuyên ngành của sinh
viên đại học sư phạm Nghiên cứu được thực
hiện trên 500 sinh viên năm thứ 4 bao gồm: 200
SV trường đại học Sư phạm Hà Nội, 150 SV
trường đại học Sư phạm Thái Nguyên, 150 SV
trường đại học Sư phạm Hà Nội 2 chủ yếu bằng
các phương pháp điều tra, phỏng vấn và quan
sát Kết quả cho thấy, năng lực dạy học tích hợp
kiến thức giáo dục hướng nghiệp trong môn
học, bài học của sinh viên đại học sư phạm ở
mức độ thấp
1 Đặt vấn đề
Quan điểm dạy học tích hợp là một định
hướng trong đổi mới căn bản và toàn diện giáo
dục, là một bước chuyển từ cách tiếp cận nội dung giáo dục sang tiếp cận năng lực nhằm đào tạo con người có tri thức mới, năng động, sáng tạo khi giải quyết các vấn đề trong thực tiễn cuộc sống Theo tác giả Đỗ Ngọc Thống: Dạy học tích hợp là định hướng dạy học trong đó giáo viên tổ chức, hướng dẫn để học sinh biết huy động tổng hợp kiến thức, kĩ năng thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau nhằm giải quyết các nhiệm vụ học tập, đời sống; thông qua đó hình thành những kiến thức, kĩ năng mới; phát triển được những năng lực cần thiết, nhất là năng lực giải quyết vấn đề trong học tập và trong thực tiễn cuộc sống [1]
Mục tiêu của chương trình giáo dục phổ thông mới đã chú trọng đến định hướng lựa chọn nghề nghiệp của học sinh Giáo dục hướng
Trang 2và hoạt động giáo dục Ở cấp trung học cơ sở và
cấp trung học phổ thông giáo dục hướng nghiệp
đều được tích hợp trong các môn học và hoạt
động giáo dục [2]
Quyết định số 404/QĐ-TTg của Thủ
tướng chính phủ ngày 27 tháng 3 năm 2015 về
Quyết định phê duyệt đề án đổi mới chương
trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông đã nêu
rõ định hướng ―Chương trình, sách giáo khoa
giáo dục phổ thông mới phù hợp với hai giai
đoạn của giáo dục phổ thông: Giai đoạn giáo
dục cơ bản và giai đoạn giáo dục định hướng
nghề nghiệp……giai đoạn giáo dục định hướng
nghề nghiệp đảm bảo học sinh tiếp cận với nghề
nghiệp phù hợp với năng lực, nguyện vọng và
chủ động chuẩn bị tốt cho giai đoạn giáo dục
sau phổ thông ‖ Như vậy, quan điểm xuyên
suốt của Đảng và Nhà nước ta trong sự nghiệp
phát triển giáo dục nói chung, đổi mới chương
trình và sách giáo khoa nói riêng là coi trọng và
nhấn mạnh tới GDHN cho học sinh
Vậy làm thế nào để có thể thực hiện tốt
công tác giáo dục hướng nghiệp trong nhà
trường phổ thông đáp ứng về đổi mới căn bản
toàn diện giáo dục? Làm thế nào để giáo viên có
được năng lực tích hợp kiến thức GDHN vào
trong các môn học chuyên ngành? Vấn đề đặt ra
trong nhà trường sư phạm cần phải đổi mới bồi
dưỡng và đào tạo lại năng lực GDHN, mà trước
tiên là phải đổi mới đào tạo với mục tiêu là tạo
ra năng lực GDHN cho giáo viên các chuyên
ngành khi họ tham gia công tác giảng dạy ở
trường phổ thông, mặt khác hướng đến đào tạo
2 Nội dung
Để tìm hiểu thực trạng về năng lực dạy học tích hợp kiến thức giáo dục hướng nghiệp vào trong các môn học của sinh viên đại học sư phạm, chúng tôi nghiên cứu trên tổng số 500 SV năm thứ 4 bao gồm: 200 SV trường đại học Sư phạm Hà Nội, 150 SV trường đại học Sư phạm Thái Nguyên, 150 SV trường đại học Sư phạm
Hà Nội 2 chủ yếu bằng các phương pháp điều tra, phỏng vấn và quan sát
Đối với các câu hỏi điều tra, các dữ liệu thu được sẽ được mã hoá thành số, các ý hỏi được trả lời sẽ được mã hóa số 1, ý nào không trả lời mã hóa số 0 Tuy nhiên có những câu trả lời được mã hóa theo các mức độ, cụ thể mức cao nhất là 5 điểm, mức thấp nhất là 1 điểm Với số điểm đó chúng tôi đánh giá theo 5 mức
độ sau đây:
Kết quả xử lý số liệu chủ yếu theo giá trị trung bình theo công thức: ―Giá trị khoảng cách‖ = (Maximum – Minimum)/n Vì vậy, với Phiếu thu thập ý kiến thiết kế có 05 mức trả lời thì ―Giá trị khoảng cách‖ = (5-1)/5 = 0.8 nên có
05 mức đánh giá như sau:
Mức 1 (Rất thấp): Từ 1.00 đến cận 1.8 điểm
Mức 2 (Thấp): Từ 1.8 đến cận 2.6 điểm Mức 3 (Trung bình): Từ 2.6 đến cận 3.4 điểm
Mức 4 (Cao): Từ 3.4 đến cận 4.2 điểm Mức 5 (Rất cao): Từ 4.2 đến 5.00 điểm
Trang 3khảo sát được thể hiện qua bảng dưới đây:
Bảng 1 Mức độ năng lực tổ chức dạy học tích hợp kiến thức GDHN vào trong các môn học chuyên
ngành của sinh viên
1
Xây dựng kế hoạch tổ chức dạy học tích
hợp kiến thức giáo dục hướng nghiệp
vào trong các môn học
25.29 28.12 29.5 12.77 4.31 2.43
2
Tổ chức thực hiện dạy học tích hợp kiến
thức giáo dục hướng nghiệp vào trong
các môn học
22.76 28.68 28.72 13.56 6.28 2.51
3
Đánh giá kết quả thực hiện dạy học tích
hợp kiến thức giáo dục hướng nghiệp
vào trong các môn học
27.51 29.28 26.71 11.77 4.71 2.37
Nhìn vào bảng trên cho thấy, năng lực tổ
chức dạy học tích hợp kiến thức giáo dục hướng
nghiệp vào trong các môn học của sinh viên sư
phạm ở mức độ Thấp với điểm trung bình từ
2.37 đến 2.51; trong đó mức độ năng lực Thực
hiện dạy học tích hợp kiến thức giáo dục hướng
nghiệp vào trong các môn học ở mức độ cao
hơn so với các năng lực khác Như vậy có thể
thấy, việc xây dựng kế hoạch và đánh giá việc
thực hiện dạy học tích hợp ít được sinh viên chú
ý đến hơn so với việc thực hiện dạy học tích
hợp
Để thấy rõ hơn các năng lực trên được thể
hiện cụ thể như thế nào chúng ta cùng xem xét
những nội dung cụ thể dưới đây
2.2 Mức độ năng lực Xây dựng kế hoạch tổ chức dạy học tích hợp kiến thức giáo dục hướng nghiệp vào trong các môn học của SV
Trước khi thực hiện dạy học tích hợp kiến thức giáo dục hướng nghiệp vào trong các môn học, sinh viên cần phải xây dựng kế hoạch thực hiện Kế hoạch thực hiện phải thể hiện rõ mục tiêu, các nội dung, phương pháp và hình thức tổ chức thực hiện Kế hoạch càng cụ thể, chi tiết,
rõ ràng bao nhiêu thì sẽ đem lại hiệu quả cao bấy nhiêu Trong năng lực xây dựng kế hoạch tích hợp cần phải cụ thể hoá bằng các năng lực thành phần ở bảng dưới đây
Trang 4Bảng 2 Mức độ năng lực Xây dựng kế hoạch tổ chức dạy học tích hợp kiến thức giáo dục hướng
nghiệp vào trong các môn học của SV
1 2 3 4 5
1 Đánh giá vai trò, tác dụng của môn học
trong GDHN 26 28.6 29.6 11.4 4.4 2.40
2
Thiết kế các kết quả học tập mong đợi (kiến
thức, kỹ năng, thái độ) phù hợp đặc thù của
dạy học tích hợp
25.4 32 28.4 10.2 4 2.35
3 Xác định mục tiêu tích hợp GDHN trong
môn học 26 27.4 30.2 12.6 3.8 2.41
4 Xác định các nội dung GDHN liên quan tới
môn học, bài học 24.2 32 26.4 12.8 4.6 2.42
5 Lựa chọn nội dung các bài học có thể tích
hợp từng nội dung GDHN 25 26.8 29.4 14.4 4.4 2.46
6 Thiết kế tài liệu, tư liệu dạy học tích hợp
GDHN 25.2 27.2 29.4 12.4 5.8 2.46
7 Thiết kế cấu trúc kế hoạch năm học, học
kỳ, bài học tích hợp GDHN 29.8 22.4 29.4 14.6 3.8 2.40
8
Xác định kết quả học tập mong đợi (cho cả
môn học, từng chương, bài) thể hiện tích
hợp GDHN phù hợp với đối tượng học
sinh, đặc điểm tình hình địa phương
28.6 28 31.4 7.2 4.8 2.32
9
Lựa chọn các phương pháp, hình thức tổ
chức dạy học tích hợp GDHN phù hợp với
từng chủ đề nội dung, từng bài học;
24.6 25.6 29.8 16.4 3.6 2.49
10
Lựa chọn hình thức tổ chức tự học của HS,
PP giúp HS tự học và tự kiểm tra, đánh giá
kết quả tự học;
24.4 30.2 29.4 11.4 4.6 2.42
11
Thiết kế các hoạt động học tập của HS phù
hợp với mục tiêu, nội dung và PPDH theo
24.6 25.4 34.4 13 2.6 2.44
Trang 5STT Tiêu chí Mức độ đạt được (%) ĐTB
1 2 3 4 5 dạy học phù hợp với mục tiêu và nội dung
dạy học tích hợp
15 Sử dụng một số phần mềm công cụ để thiết
kế kế hoạch bài học 20.6 32.8 27.6 14.4 4.6 2.50
Nhìn kết quả ở bảng trên cho thấy, các
năng lực thành phần trong năng lực xây dựng kế
hoạch tổ chức dạy học tích hợp ở mức độ tương
đương nhau và đạt ở mức độ thấp Điểm trung
bình đạt từ 2.32 đến 2.50 Trong đó năng lực có
điểm trung bình cao nhất là Sử dụng một số
phần mềm công cụ để thiết kế kế hoạch bài học
ĐTB = 2.50 và năng lực có điểm trung bình
thấp nhất là Xác định kết quả học tập mong đợi
(cho cả môn học, từng chương, bài) thể hiện tích
hợp GDHN phù hợp với đối tượng học sinh, đặc
điểm tình hình địa phương, với ĐTB = 2.32
Kết quả trên có thể thấy rằng, lập kế
hoạch tổ chức thực hiện là một năng lực cần
thiết trong bất kì một hoạt động nào Đặc biệt
trong quá trình dạy học, sinh viên phải thực hiện
được những công việc sau: Đánh giá vai trò, tác
dụng của môn học trong GDHN (ĐTB=2.40)
Để xác định được điều này, sinh viên cần hiểu
rõ môn học có tác dụng gì trong việc giáo dục
hướng nghiệp với học sinh để từ đó xác định
chính xác mục tiêu cũng như kết quả mong đợi
khi tích hợp kiến thức giáo dục hướng nghiệp
vào trong môn học
Việc lập kế hoạch còn thể hiện ở việc xác
định nội dung tích hợp kiến thức giáo dục hướng
nghiệp vào trong môn học, bài học Không phải
nội dung nào cũng có thể tích hợp được các kiến
thức giáo dục hướng nghiệp Vì vậy lựa chọn nội
dung tích hợp và việc làm vô cùng cần thiết Bên
cạnh việc lựa chọn nội dung, khi lập kế hoạch
cần phải lựa chọn phương pháp, phương tiện,
hình thức tổ chức thực hiện như thế nào cho hiệu
quả và phù hợp Đặc biệt cần thiết kế các hoạt
động cho học sinh trong bài học để học sinh có thể thu nhận kiến thức bài học cũng như kiến thức giáo dục hướng nghiệp tốt nhất Trong quá trình dạy học, không thể không nảy sinh những tình huống vì vậy, sinh viên cần phải thực hiện công việc này, tức là dự kiến những tình huống
sẽ xảy ra trong quá trình dạy học Trên cơ sở đó xây dựng kế hoạch dạy học cho phù hợp và sử dụng các phần mềm tin học để thiết kế bài học sinh động và phong phú
Tuy nhiên tất cả các công việc trên, sinh viên thực hiện ở mức độ thấp Sinh viên chưa có khả năng thực hiện các công việc này tốt nhất Qua trao đổi, Em Phạm Hồng Gi chia sẻ: ―Khi chúng em đi thực tập sư phạm, các thầy cô giao bài để soạn, chúng em chỉ chú ý làm sao dạy tốt nội dung kiến thức chuyên ngành, không để ý gì đến việc tích hợp cả Nếu có tích hợp chúng em cũng chỉ tích hợp các môn học khác chứ không tích hợp kiến thức giáo dục hướng nghiệp Vì vậy để xây dựng kế hoạch lồng ghép kiến thức giáo dục hướng nghiệp vào trong môn học là không có‖ Như vậy, có thể nói, ngay kể cả trên ghế nhà trường, giáo viên, giảng viên đại học cũng chưa chú trọng tới việc này vì vậy họ chưa
có sự định hướng cho sinh viên thực hiện sự tích hợp kiến thức này
2.3 Mức độ năng lực Thực hiện dạy học tích hợp kiến thức giáo dục hướng nghiệp vào trong các môn học của sinh viên
Để tìm hiểu việc thực hiện sẽ được tiến hành ở mức độ nào, chúng tôi khảo sát với các năng lực thành phần trong năng lực này, kết quả được thể hiện ở bảng dưới đây:
Trang 6Bảng 3 Mức độ năng lực Thực hiện dạy học tích hợp kiến thức giáo dục hướng nghiệp vào trong
các môn học của sinh viên
1
Thực hiện kế hoạch bài học thể hiện
các hình thức, phương pháp, phương
tiện, kỹ thuật dạy học phù hợp với mục
tiêu và nội dung dạy học tích hợp
24 30.6 23.8 14.2 7.4 2.50
2 Vận hành các loại phương tiện dạy học 22.2 27 30.2 14.8 5.8 2.55
3
Tổ chức nhóm ngoại khoá, thăm quan
hướng nghiệp kết hợp với tham quan
học tập môn học
25 30.2 26 12.4 6.4 2.45
4
Hướng dẫn HS tự học, tự mình phát
hiện ra năng khiếu, sở thích của mình
về ngành nghề thông qua môn học
18.2 30.8 32.4 13 5.6 2.57
5 Phát hiện năng khiếu của HS, đưa ra
định hướng chọn ngành nghề phù hợp 24.4 24.8 31.2 13.4 6.2 2.52
Kết quả bảng trên cho thấy, việc thực hiện
dạy học tích hợp kiến thức giáo dục hướng
nghiệp vào trong bài học, môn học ở mức độ
thấp, nhưng cao hơn so với việc xây dựng kế
hoạch tích hợp Điều này cho thấy, sinh viên
khá chủ động trong việc thực hiện dạy học bài
học của mình Tuy nhiên các việc liên quan đến
tích hợp kiến thức giáo dục hướng nghiệp vào
trong các bài học chưa được các em chú trọng
và quan tâm đúng mức Việc thực hiện bài học
phải thể hiện hết được các ý đồ trong kế hoạch
học sinh hiểu hơn về ngành nghề, về các trường đào tạo các ngành nghề đó Tuy nhiên năng lực
tổ chức hoạt động này được thực hiện ở mức thấp nhất so với các năng lực khác (ĐTB=2.45) Một năng lực không thể thiếu được trong quá trình dạy học tích hợp kiến thức giáo dục hướng nghiệp vào trong các môn học là Hướng dẫn HS tự học, tự mình phát hiện ra năng khiếu,
sở thích của mình về ngành nghề thông qua môn học, năng lực được sinh viên thực hiện ở mức
độ cao nhất với ĐTB=2.57 Mỗi học sinh đều có
Trang 7khả năng viết lách tốt thì sau này có thể trở
thành một nhà văn, một nhà báo, một biên tập
viên,… Nhưng không phải giờ học nào em cũng
định hướng ngành nghề cho các em, chỉ thỉnh
thoảng lắm em mới chia sẻ điều này‖ Như vậy,
có thể thấy rằng, với năng lực dạy học tích hợp
kiến thức giáo dục hướng nghiệp vào trong các
môn học của sinh viên còn ở mức độ thấp Bởi
lẽ các em chưa chú trọng đến vấn đề này và
cũng chưa có sự nhận thức rõ ràng vai trò của
mình trong quá trình định hướng ngành nghề
cho học sinh
2.4 Mức độ năng lực Đánh giá kết quả thực hiện dạy học tích hợp kiến thức giáo dục hướng nghiệp vào trong các môn học của sinh viên
Ở nội dung này, chúng tôi đánh giá năng lực của sinh viên ở những góc độ như xây dựng
kế hoạch đánh giá, xây dựng tiêu chí đánh giá
và lựa chọn những phương pháp, công cụ đánh giá như thế nào… Kết quả được thể hiện cụ thể
ở bảng dưới đây
Bảng 4 Mức độ năng lực Đánh giá kết quả thực hiện dạy học tích hợp kiến thức giáo dục hướng
nghiệp vào trong các môn học của sinh viên
Xây dựng kế hoạch đánh giá kết quả học tập
môn học cho cả năm, từng học kì và từng tuần
trong dạy học tích hợp GDHN
Xây dựng các tiêu chí cần đánh giá trong dạy
Lựa chọn phương pháp và công cụ, các hình
thức kiểm tra, đánh giá phù hợp cho từng bài,
từng chương dạy học tích hợp GDHN
Sử dụng thông tin phản hồi từ kiểm tra đánh giá
để điều chỉnh hoạt động dạy học tích hợp và
giúp HS tự học
Sử dụng một số phần mềm thông dụng trong
Sửa chữa, phát triển được các đề kiểm tra, lưu
Kết quả bảng trên cho thấy, năng lực đánh
giá kết quả dạy học tích hợp kiến thức giáo dục
hướng nghiệp của sinh viên cũng chỉ đạt ở mức
độ thấp, thấp hơn cả so với các năng lực khác
Trong tất cả các năng lực thành phần thì năng
lực Sử dụng thông tin phản hồi từ kiểm tra đánh giá để điều chỉnh hoạt động dạy học tích hợp và giúp HS tự học đạt ở mức độ cao nhất với ĐTB=2.52; Với hoạt động này, sinh viên có thể thực hiện tương đối dễ dàng thông qua quá trình
Trang 8quan sát sự tích cực, hứng thú của học sinh
trong quá trình học tập, thông qua kết quả kiểm
tra của học sinh Ở mức độ thấp nhất là Xây
dựng các tiêu chí cần đánh giá trong dạy học
tích hợp GDHN với ĐTB=2.09 Đây là một
công việc khó, đòi hỏi sinh viên phải có hiểu
biết sâu sắc về nội dung môn học của mình cũng
như những kiến thức về giáo dục hướng nghiệp
Tuy nhiên, nội dung này, sinh viên thực hiện
còn rất hạn chế Ngoài ra các tiêu chí khác như
Lựa chọn phương pháp và công cụ, các hình
thức kiểm tra, đánh giá phù hợp cho từng bài,
từng chương dạy học tích hợp GDHN; Sử dụng
một số phần mềm thông dụng trong kiểm tra,
đánh giá; Sửa chữa, phát triển được các đề kiểm
tra, lưu trữ được ngân hàng đề kiểm tra; thì sinh
viên cũng thực hiện được nhưng mức độ thực
hiện cũng không cao Qua trao đổi, sinh viên
Nguyễn Thị Thuỳ L chia sẻ: ―Khi chúng em đi
xuống trường phổ thông thực tập, đa phần là chỉ
dạy theo kế hoạch của nhà trường, còn việc
kiểm tra đánh giá thì ít khi chúng em làm vì các
công việc này đa phần giáo viên thực hiện, nên
để khẳng định là em có năng lực đánh giá học
sinh không thì em khẳng định là em chưa có
năng lực này‖
3 Kết luận
Qua nghiên cứu thực trạng mức độ năng
lực dạy học tích hợp kiến thức giáo dục hướng
nghiệp của sinh viên đại học sư phạm còn hạn
chế Các năng lực xây dựng kế hoạch tổ chức
dạy học tích hợp, năng lực thực hiện dạy học
không được chủ động trong các hoạt động lên lớp của mình Như vậy điều này cho thấy, muốn sinh viên có được năng lực thực sự về hoạt động dạy học tích hợp kiến thức thì trước hết các nhà giáo dục, các giáo viên cần làm cho sinh viên hiểu rõ tầm quan trọng của môn học đối với giáo dục hướng nghiệp cho học sinh trên cơ sở
đó hướng dẫn, tạo cơ hội để sinh viên được thực hành nhiều hơn về nội dung này; đặc biệt là cần phải có môn học về giáo dục hướng nghiệp cho sinh viên các khoa trong trường, có như vậy sinh viên mới được rèn luyện năng lực này tốt nhất
Tài liệu tham khảo
[1] Đỗ Ngọc Thống(2016), Kỉ yếu hội thảo chuyên đề tích hợp trong biên soạn sách giáo khoa theo định hướng phát triển năng lực (Môn Tiếng Việt), NXB Giáo dục Việt Nam, Hà Nội
[2] Đảng Cộng sản Việt Nam (2013), Nghị quyết số 29/NQ-TW, Hội nghị Trung ương 8 khóa XI Về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế
[3] Trần Thị Tuyết Oanh (2015), Năng lực dạy học của giảng viên trong các trường đại học
sư phạm trước yêu cầu đổi mới căn bản toàn diện giáo dục và đào tạo, Tạp chí Khoa học - Trường đại học Sư phạm Hà Nội, số 8B, tr
10-17