Phát triển kinh tế thị trường tại nước cộng hòa hồi giáo Iran từ năm 1989 đến năm 2019.Phát triển kinh tế thị trường tại nước cộng hòa hồi giáo Iran từ năm 1989 đến năm 2019.Phát triển kinh tế thị trường tại nước cộng hòa hồi giáo Iran từ năm 1989 đến năm 2019.Phát triển kinh tế thị trường tại nước cộng hòa hồi giáo Iran từ năm 1989 đến năm 2019.Phát triển kinh tế thị trường tại nước cộng hòa hồi giáo Iran từ năm 1989 đến năm 2019.Phát triển kinh tế thị trường tại nước cộng hòa hồi giáo Iran từ năm 1989 đến năm 2019.Phát triển kinh tế thị trường tại nước cộng hòa hồi giáo Iran từ năm 1989 đến năm 2019.Phát triển kinh tế thị trường tại nước cộng hòa hồi giáo Iran từ năm 1989 đến năm 2019.Phát triển kinh tế thị trường tại nước cộng hòa hồi giáo Iran từ năm 1989 đến năm 2019.Phát triển kinh tế thị trường tại nước cộng hòa hồi giáo Iran từ năm 1989 đến năm 2019.Phát triển kinh tế thị trường tại nước cộng hòa hồi giáo Iran từ năm 1989 đến năm 2019.
Trang 1VIỆN HÀN LÂMKHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI
Trang 2Công trình được hoàn thành tại:
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Phạm Thị Thanh Bình
PGS.TS Trần Thị Lan Hương
Phản biện 1: PGS.TS Hà Văn Hội
Phản biện 2: PGS.TS Nguyễn Việt Dũng
Phản biện 3: TS Kiều Thanh Nga
Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Họcviện họp tại: vào hồi….giờ…phút, ngày…tháng….năm……
Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện:
Trang 3MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
Kinh tế Việt Nam vẫn đang trong quá trình chuyển đổi sangnền kinh tế thị trường, tiếp tục hoàn thiện các thể chế kinh tế thịtrường, phục vụ cho nhu cầu phát triển chung Do đó, việc tham khảocác bài học, kinh nghiệm quốc tế về phát triển kinh tế thị trường làviệc làm không mới, nhưng vẫn rất cần thiết Một trong các đối táckinh tế quan trọng của Việt Nam tại khu vực Trung Đông là Cộnghòa Hồi giáo Iran, cũng đang trong quá trình cải cách kinh tế, chuyểnđổi kinh tế sang kinh tế thị trường và có nhiều điểm tương đồng vớiViệt Nam Do đó, nghiên cứu trường hợp của Iran chắc chắn sẽ có ýnghĩa thực tiễn và lý luận
2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận
án Mục đích ng quá
Đề tài cung cấp luận cứ khoa học nhằm lý giải và đánh giátình hình phát triển kinh tế thị trường tại Iran, phân tích thành côngmhạn chế và nguyên nhân; từ đó rút ra hàm ý cho Việt Nam
Nhiệm vụ cụ hể
Để đạt được mục tiêu nêu trên, luận án cần phải:
- Làm rõ cơ sở lý thuyết và cơ sở thực tiễn về thể chế kinh tế và phát triển kinh tế thị trường;
- Phân tích và đánh giá tiến trình phát triển kinh tế thị trường tại Iran;
- So sánh điểm tương đồng và khác biệt trong phát triển kinh tế thị trường ở Việt Nam và Iran, từ đó đưa ra một số hàm ý cho Việt Nam
3
Trang 4Để thực hiện nhiệm vụ nghiên cứu, luận án sẽ trả lời các câuhỏi nghiên cứu sau:
1) Iran đi theo mô hình phát triển kinh tế thị trường nào?
2) Tiến trình phát triển kinh tế thị trường tại Iran diễn ra thế nào?3) Điểm tương đồng và khác biệt trong phát triển kinh tế thị trường ởIran và Việt Nam là gì? Việt Nam có thể rút ra hàm ý gì từ trườnghợp của Iran?
3 Đối ượng và phạm vi nghiên cứu của luận án
Đối ượng nghiên cứu phát triển kinh tế thị trường tại Iran hạm vi nghiên cứu
- Phạm vi không gian: Iran, Việt Nam
- Phạm vi thời gian: năm 1989 - 2019
- Phạm vi nội dung: Tự do hóa kinh tế, phát triển kinh tế tư nhân, cổ phẩn hóa doanh nghiệp nhà nước
4 hương pháp luận và phương pháp nghiên cứu của luận án
ư ng i p cận Luận án tiếp cận vấn đề nghiên cứu về phát
triển kinh tế thị trường tại Iran dưới góc nhìn kinh tế và chính trị.Phân tích quá trình phát triển kinh tế thị trường dường như sẽphải nghiêng về cách tiếp cận kinh tế, tuy nhiên, tại một quốc gianhư Iran, nơi mà kinh tế và chính trị có mối liên hệ mật thiết, việccùng lúc sử dụng hai cách tiếp cận kinh tế, chính trị là cần thiết
Phương pháp nghiên cứu Luận án sử dụng các phương
pháp nghiên cứu trong lĩnh vực kinh tế, chính trị để thực hiện cácnhiệm vụ nghiên cứu đề ra
Trang 55 Đóng góp m i về khoa học của luận án
- Trên cơ sở hệ thống hóa những lý luận cơ bản về phát triển kinh tếthị trường, các lý thuyết về thể chế, luận án góp phần làm rõ lý luận
về phát triển kinh tế thị trường tại nước Cộng hòa Hồi giáo Iran
- Luận án phân tích quá trình phát triển kinh tế thị trường tại Iran giaiđoạn 1989-2019; chỉ rõ thành công và hạn chế cũng như nguyênnhân
- Luận án góp phần làm rõ quan điểm phát triển kinh tế thị trường củaIran; phân tích quá trình phát triển qua các thời kỳ tổng thống; lý giảinguyên nhân tại sao Iran phải thực hiện các cải cách kinh tế theohướng thị trường mở
- Từ những nghiên cứu về Iran, luận án rút ra hàm ý cho Việt Nam;phân tích thực trạng, đề xuất các hàm ý chính sách để Việt Nam cóthể thực hiện tốt mục tiêu đổi mới mô hình tăng trưởng, đổi mới thểchế, hoàn thiện nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
6 Ý nghĩa lý luận và hực iễn của luận án
Về mặt lý luận: luận án là công trình nghiên cứu được thực
hiện nghiêm túc dựa trên cơ sở các tài liệu gốc có giá trị, có độ tincậy cao Hai ý nghĩa chính về mặt lý luận của luận án là: i) góp phần
hệ thống hóa những lý luận cơ bản về phát triển kinh tế thị trường; ii)làm rõ quá trình phát triển kinh tế thị trường tại một số quốc gia cónền chính trị - tôn giáo đặc thù là Iran
Trang 6Về mặt thực tiễn: luận án phân tích và đánh giá các chương
trình phát triển kinh tế theo hướng thị trường, một số hoạt động cảicách kinh tế theo hướng cởi mở hơn tại Iran từ năm 1989 đến 2019.Trên cơ sở đó, luận án rút ra những kinh nghiệm tham khảo, các gợi
mở có ý nghĩa cho Việt Nam trong quá trình hoàn thiện và phát triểnthể chế kinh tế thị trường Thêm vào đó, kết quả nghiên cứu của luận
án góp phần bổ sung thêm kiến thức cho bạn đọc mong muốn tìmhiểu về quốc gia Hồi giáo Iran
7 Cơ cấu của luận án
Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục,luận án gồm 4 chương: Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu;Chương 2: Cơ sở lý luận và kinh nghiệm quốc tế về phát triển kinh tếthị trường; Chương 3: Phát triển kinh tế thị trường tại Iran giai đoạn1989-2019; Chương 4: Hàm ý chính sách cho Việt Nam
CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
Trong chương này, luận án điểm lại các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài của luận án theo các tuyến vấn đề sau:
1.1 Những nghiên cứu liên quan đến lý thuyết về thể chế và phát triển kinh tế thị trường
Những nghiên cứu về cơ sở lý thuyết về thể chế và kinh tế thị trường, là nền tảng cho các phân tích trong đề tài
Trang 71.2 Những nghiên cứu về phát triển kinh tế thị trường tại một
số quốc gia điển hình
Những nghiên cứu về quá trình và kinh nghiệm phát triển thịtrường tại một số nền kinh tế
1.3 Những nghiên cứu liên quan đến phát triển kinh tế thị trường tại Iran
Các khía cạnh của nền kinh tế Iran, nội dung phát triển thịtrường tại Iran qua các giai đoạn
1.4 Những nghiên cứu liên quan đến phát triển kinh tế thị trường tại Việt Nam
Hoạt động cải cách kinh tế, phát triển thị trường tại ViệtNam từ năm 1986 đến 2019
Các nghiên cứu lý thuyết trong và ngoài nước nêu trên cũng
đã cung cấp cho đề tài cơ sở lý luận tương đối đầy đủ để phân tích vàđánh giá các nội dung khoa học chính trong đề tài Các học giả trong
và ngoài nước dành sự quan tâm nhất định đối với hoạt động pháttriển kinh tế thị trường tại Iran Trong đó, một nghiên cứu đã phântích và đánh giá một số nội dung quan trọng của phát triển kinh tế thịtrường tại Iran Các nghiên cứu trong nước mang tính hệ thống vàtoàn diện về phát triển kinh tế thị trường tại Iran là chưa nhiều Đâycũng là một trong những nhiệm vụ mà đề tài nghiên cứu sẽ phải giảiquyết Nghiên cứu so sánh về phát triển kinh tế thị trường tại Iran vàViệt Nam là chưa có Cho nên, đây cũng là một trong khoảng trốngnghiên cứu quan trọng mà đề tài tập trung giải quyết
Trang 8CHƯƠNG 2
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VỀ PHÁT
TRIỂN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG 2.1 Cơ sở lý luận về phát triển kinh tế thị trường
2.1.1.Khái niệm liên quan đến kinh tế thị
trường
Trong kinh tế học, thị trường được định nghĩa là tập hợp cácđiều kiện và thỏa thuận mà thông qua đó người mua và người bántiến hành sự trao đổi hàng hóa với nhau Nhà kinh tế học Cournot làngười đầu tiên đưa ra khái niệm về thị trường trong kinh tế họ Ôngcho rằng thị trường không đơn thuần là nơi hàng hóa được tập hợp
để bán mà là bất cứ nơi nào người bán và người mua tự do giao dịchvới nhau, và ở đó giá cả có xu hướng cân bằng nhanh chóng và dễdàng
Kinh tế thị trường là nền kinh tế trong đó các quyết định sảnxuất, đầu tư và phân phối được dựa vào cung cầu Giá cả hàng hóa
và dịch vụ được xác định trong một hệ thống giá cả tự do Adam
Smith đã bàn luận về một nền kinh tế tự do trong tác phẩm "Bàn về bản chất và nguyên nhân của sự giàu có của các quốc gia" Adam
Smith cho rằng, trong nền kinh tế thị trường tự do mỗi cá nhân theođuổi lợi ích riêng, và chính các hành động của những cá nhân này lại
có xu hướng thúc đẩy nhiều hơn và củng cố lợi ích cho toàn cộng
đồng thông qua một "bàn tay vô hình" Ông biện luận rằng, mỗi một
cá nhân tư lợi sẽ làm tối đa lợi ích của cả cộng đồng, giống như việccộng toàn bộ tất cả các lợi ích của từng cá nhân
Trang 9Thể chế kinh tế là vấn đề được quan tâm nghiên cứu trongthời gian gần đây ở nhiều quốc gia Tuy nhiên, cho đến nay kháiniệm thể chế kinh tế chưa được hiểu một cách thống nhất, kể cả giữacác nhà khoa học cũng như giữa những nhà chính trị
2.1.2.Một số đặc điểm của kinh tế thị trường
Thứ nhất, sở hữu và chủ thể trong nền kinh tế thị trường là rõ
ràng Nền kinh tế thị trường đòi hỏi sự tồn tại của các chủ thể kinh tếđộc lập dưới nhiều hình thức sở hữu khác nhau
Thứ hai, tự do cạnh tranh chi phối việc phân bố nguồn lực và
sự lựa chọn của các chủ thể trên thị trường
Thứ ba, giá cả các hàng hóa, dịch vụ và các yếu tố sản xuất
được quyết định dựa trên quy luật thị trường
2.1.3.Một số mô hình kinh tế thị trường
Mô hình kinh tế thị trường tự do
Mô hình kinh tế thị trường xã hội
Mô hình kinh tế thị trường nhà nước chi phối
2.1.4.Nội dung của phát triển kinh tế thị trường
Sự cần thiết phát triển kinh tế thị trường
Các tiêu chí đánh giá nền kinh tế thị trường
Các chương trình phát triển kinh tế thị trường
2.2 Kinh nghiệm quốc tế về phát triển kinh tế thị trường 2.2.1 Phát triển kinh tế thị trường tại Hong Kong
Hong Kong có tên gọi chính thức là Khu Hành chính đặcbiệt Hong Kong, nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa, được tô giớicho Anh năm 1898 và trở về với Trung Quốc theo quy chế "một
Trang 10quốc gia hai chế độ" năm 1997 Kinh tế Hong Kong được đánh giá lànền kinh tế tự do nhất trên thế giới [28] Sự thành công trong pháttriển kinh tế của đặc khu Hong Kong bắt nguồn từ hệ thống thể chếkinh tế thị trường linh hoạt và hỗ trợ mạnh mẽ cho phát triển kinh tế
tư nhân
2.2.2 Phát triển kinh tế thị trường tại Hàn Quốc
Từ năm 1960, chính phủ Hàn Quốc thực hiện chiến lượccông nghiệp hóa với mục tiêu tăng trưởng nhanh Hàn Quốc tậptrung nguồn lực vào các lĩnh vực trọng yếu như công nghiệp nặng,công nghiệp hóa chất, đóng tàu… Nền kinh tế Hàn Quốc hoàn toàn
do nhà nước điều phối Tiến trình công nghiệp hóa đem lại nhữngthành công nhất định, tiêu biểu là tốc độ tăng trưởng và thu nhập,nhưng những yếu kém của mô hình kế hoạch hóa dần dần bộc lộ Bấtbình đẳng trong phân phối nguồn lực và thu nhập, tham nhũng, chủnghĩa thân hữu, lợi ích nhóm và sự kém hiệu quả của khu vực tàichính là những hệ lụy của mô hình phát triển chịu sự chi phối củanhà nước
2.2.3.Phát triển kinh tế thị trường tại Đức
Đức là một trong những nước công nghiệp phát triển hàngđầu thế giới, đứng thứ tư thế giới sau Mỹ, Trung Quốc và Nhật Bản
về GDP, đứng thứ ba thế giới về xuất khẩu Các ngành công nghiệpchủ yếu của Đức là sản xuất ô tô, điện tử, cơ khí và hóa chất nơi 3triệu nhân công làm việc đã mang lại doanh thu lên đến 912 tỷ eurovào năm 2017
Trang 11Nghiên cứu mô hình phát triển kinh tế thị trường tại ba nềnkinh tế Hong Kong, Hàn Quốc và Đức cho thấy những điểm tươngđồng và khác biệt trong mô hình phát triển Ba nền kinh tế đều đềcao vai trò của kinh tế tư nhân, tự do hóa kinh tế và giảm thiểu vaitrò của nhà nước trong nền kinh tế Điểm khác biệt giữa ba nền kinh
tế chính là mức độ tự do hóa kinh tế, phạm vị điều tiết và can thiệpcủa nhà nước vào nền kinh tế và không gian phát triển cho kinh tế tưnhân Hong Kong là nền kinh tế có mức độ tự do cao nhất, các hoạtđộng kinh tế đều diễn ra theo tín hiệu thị trường, không gian cho tưnhân phát triển rất rộng Trong khi đó, phạm vi phát triển của khuvực tư nhân Hàn Quốc lại có sự giới hạn hơn khi Hàn Quốc vẫn cónhững tập đoàn kinh tế liên quan đến nhà nước chi phối Đức lại đitheo mô hình kinh tế xã hội, bên cạnh việc ưu tiên tự do kinh tế,chính phủ Đức đặc biệt coi trọng đến các vấn đề an sinh xã hội Cóthể thấy, sự khác biệt trong thể chế chính trị, kinh tế đã hình thànhnên các mô hình kinh tế thị trường khác nhau tại các quốc gia Cácthể chế này cũng góp phần quyết định mức độ thành công kinh tế củacác nền kinh tế
Trang 12CHƯƠNG 3 PHÁT TRIỂN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG TẠI IRAN
GIAI ĐOẠN 1989-2019 3.1 Tổng quan về kinh tế Iran và bối cảnh phát triển kinh tế thị trường tại Iran
3.1.1 Tổng quan về kinh tế Iran
Tính đến năm 2019, Iran tiếp tục giữ vị trí là nền kinh tế lớnthứ 2 tại khu vực Bắc Phi Trung Đông (MENA), chỉ đứng sau SaudiArabia Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của Iran năm 2019 đạt 440
tỷ USD (World Bank, 2019) Iran tiếp tục là quốc gia có mức thunhập bình quân đầu người tương đối cao tại khu vực GDP bình quânđầu người của Iran đạt 7.818 USD năm 2011, mức cao nhất giai đoạn1989-2019 Lạm phát của Iran giảm từ mức đỉnh 39,3% nằm 2012xuống còn 17,2% năm 2014 nhờ hoạt động cắt giảm cấm vận và thắtchặt chính sách tiền tệ của Ngân hàng Trung ương Iran Lạm phátgiai đoạn 2011-2020 của Iran luôn ở mức hai con số, tỷ lệ lạm phátthấp nhất là 10.1% năm 2010 (Bijan Khajehpour, 2020)
3.1.2 Bối cảnh phát triển kinh tế thị trường tại Iran
Nền chính trị thần quyền độc
tài Chiến tranh Iran – Iraq
3.2 Nội dung phát triển kinh tế thị trường tại Iran
3.2.1 Tự do hóa kinh tế
Tự do hóa thị trường tài chính
Tự do hóa thương mại
Tự do hóa đầu tư
Trang 133.2.2 Cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước
Nguyên nhân sâu xa và chủ yếu khiến hiệu quả hoạt độngcủa các công ty sau cổ phẩn tại Iran không được cải thiện nhiềuchính là sự can thiệp quá sâu của chính phủ vào hoạt động của doanhnghiệp Do đó, hoạt động CPH chỉ thực sự hiệu quả nếu chính phủgiảm dần ảnh hưởng của mình tại các doanh nghiệp và tại môi trườngkinh tế tổng thể Ngoài ra, quá trình CPH và chuyển đổi sở hữu,muốn thành công, cần phải có những điều kiện tiên quyết, các yếu tốnhư điều chỉnh cơ cấu kinh tế, thị trường vốn phải linh hoạt và pháttriển, hệ thống ngân hàng hiện đại, tài chính minh bạch, hệ thống luậtkinh doanh và kinh tế rõ ràng và thuận lợi đều rất cần thiết
3.2.3 Phát triển kinh tế tư nhân
Trong giai đoạn 1989 – 2019, Khatami và Rouhani là haitổng thống thực sự quan tâm và đã thực thi những chính sách pháttriển kinh tế tư nhân Năm 2002, tổng thống Khatami đã thực hiệnchính sách cắt giảm trợ cấp cho các doanh nghiệp nhà nước, với mụctiêu tạo ra môi trường cạnh tranh lành mạnh và công bằng hơn chocác doanh nghiệp tư nhân Tuy nhiên, khi những rào cản thực sự với
sự phát triển của kinh tế tư nhân chưa được gỡ bỏ, các chính sáchkhuyến khích hay phát triển kinh tế tư nhân chỉ đạt được hiệu quảtrong ngắn hạn và chưa thể tạo ra bước ngoặt cho sự phát triển tínhbất bình đẳng trên thị trường Iran không chỉ nằm ở hoạt động trợ cấp
mà nằm trên nhiều phương diện khác như tiếp cận vốn, tiếp cận dự
án, quan hệ với chính quyền
Trang 143.3 Đánh giá chung về phát triển kinh tế thị trường tại Iran 3.3.1 Thành công
Thành công đầu tiên là việc Iran đã chuyển từ cơ chế kinh tế
kế hoạch hóa tập trung sang cơ chế kinh tế hỗn hợp
Bên cạnh đó, các chính sách cải cách kinh tế theo hướng thịtrường đã được thực thi và bước đầu có những kết quả
Việc xác định kinh tế tư nhân là một cấu phần của kinh tếquốc dân và cho phép kinh tế tư nhân hoạt động trong phạm vi nhấtđịnh (đã được nới rộng sau hiến pháp sửa đổi) đã tạo ra nhiều khônggian hơn cho kinh tế tư nhân phát triển
Thứ tư, tự do về sở hữu là một vấn đề phức tạp nhưng quan
trọng đối với Iran trong quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường
3.3.3 Nguyên nhân
1) Quan điểm với sự phát triển của khu vực kinh tế tư nhân2) Vấn đề lợi ích nhóm
3) Tình trạng quản trị doanh nghiệp
4) Thể chế kinh tế thị trường của Iran