Môn triết học mác – lênin đề tài các QUY LUẬT cơ bản của PHÉP BIỆN CHỨNG DUY vật và VAI TRÒ của TRIẾT học đối với cá NHÂN

BA QUY LUẬT CƠ BẢN CỦA PHÉP BIỆN CHỨNG DUY VẬT.Quy luật là những mối liên hệ khách quan, bản chất, tất nhiên, phổ biến và lặp đi lặp lại giữa các mặt, các yếu tố, các yếu tố, các thuộc t

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN

BÀI TẬP LỚN Môn: Triết học Mác – Lênin

ĐỀ TÀI:

CÁC QUY LUẬT CƠ BẢN CỦA PHÉP BIỆN CHỨNG DUY VẬT

VÀ VAI TRÒ CỦA TRIẾT HỌC ĐỐI VỚI CÁ NHÂN

Giảng viên hướng dẫn: Nguyễn Thị Mai Lan

Họ và tên: Nguyễn Thị Hương Giang

MỤC LỤC

I BA QUY LUẬT CƠ BẢN CỦA PHÉP BIỆN CHỨNG DUY VẬT 1

1 Quy luật từ những thay đổi về lượng dẫn đến những thay đổi về chất và ngược lại 1

1.1 Một số khái niệm 1

1.2 Nội dung quy luật 3

1.3 Ý nghĩa của phương pháp luận 4

2 Quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập 4

2.1 Mâu thuẫn 4

2.2 Sự thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập 6

2.3 Nội dung quy luật 7

2.4 Ý nghĩa phương pháp luận 7

3 Quy luật phủ định của phủ định 7

3.1 Các khái niệm 7

3.2 Nội dung quy luật 9

3.3 Ý nghĩa phương pháp luận 9

II VAI TRÒ CỦA TRIẾT HỌC ĐỐI VỚI CÁ NHÂN 10

I BA QUY LUẬT CƠ BẢN CỦA PHÉP BIỆN CHỨNG DUY VẬT.

Quy luật là những mối liên hệ khách quan, bản chất, tất nhiên, phổ biến và lặp

đi lặp lại giữa các mặt, các yếu tố, các yếu tố, các thuộc tính bên trong sự vật, hiện tượng, hay giữa các sự vật, hiện tượng với nhau

Việc phân loại quy luật là cần thiết để nhận thức và vận dụng của hiệu quả các quy luật vào hoạt động thức tiễn của con người Nếu căn cứ vào mức độ của tính phổ biến, quy luật được chia thành: quy luật riêng, quy luật chung và quy luật phổ biến Nếu căn cứ vào lĩnh vực tác động để phân loại thì các quy luật được chia thành ba nhóm lớn: quy luật tự nhiên, quy luật xã hội và quy luật tư duy

1 Quy luật từ những thay đổi về lượng dẫn đến những thay đổi về chất và ngược lại

Vị trí, vai trò của quy luật: Quy luật lượng – chất chỉ ra cách thức vận động, phát triển của sự vật, hiện tượng

1.1 Một số khái niệm

a, Chất:

Chất là một phạm trù triết học chỉ tính quy định khách quan vốn có của sự vật, hiện tượng; là sự thống nhất hữu cơ các thuộc tính tạo thành nó, giúp phân biệt nó với sự vật, hiện tượng khác

Ví dụ: Nước có tính chất là không màu, không mùi, không vị,…những thuộc tính này nói lên chất riêng của nước, phân biệt nó với các chất lỏng khác

Mỗi sự vật, hiện tượng đều có những thuộc tính cơ bản và không cơ bản Trong

đó, chỉ những thuộc tính cơ bản mới hợp thành chất của sự vật, hiện tượng Vì thế, khi những thuộc tính cơ bản thay đổi thì chất của nó sẽ thay đổi Chất của sự vật không những được xác định bởi chất của các yếu tố cấu thành sự vật mà còn bởi cấu trúc của sự vật, bởi phương thức liên kết giữa các yếu tố cấu thành sự vật đó

Ví dụ: Than và kim cương cùng cấu tạo từ cacbon nhưng khác nhau về phương thức liên kết giữa các phân tử cacbon nên chất khác nhau (kim cương thì cứng còn than thì mềm)

b, Lượng

Lượng là phạm trù triết học chỉ tính quy định khách quan vốn có của sự vật, hiện tượng về mặt quy mô, trình độ phát triển, biểu thị con số các thuộc tính, các yếu tố cấu thành, đại lượng, tốc độ vận động và phát triển của sự vật, hiện tượng

Ví dụ: Lớp TMDT 63 có 61 sinh viên, dân số Việt Nam ~ 97 triệu người.

Bên cạnh đó có những lượng chỉ có thể biểu thị dưới dạng trừu tượng và khái

quát như trình độ nhận thức tri của một người, ý thức trách nhiệm cao hay thấp của một công dân,

*Sự phân biệt giữa chất và lượng trong quá trình nhận thức về sự vật, hiện tượng chỉ có tính tương đối: có cái trong mối quan hệ này đóng vai trò là chất

nhưng trong mối quan hệ khác lại là lượng Ví dụ: số lượng sinh viên đạt loại giỏi của một lớp sẽ quy định chất lượng học tập của lớp đó.

c, Độ

Độ là phạm trù triết học dùng để chỉ mối liên hệ thống nhất và quy định lẫn nhau giữa chất và lượng; là giới hạn tồn tại của sự vật hiện tượng mà trong đó, sự thay đổi về lượng chưa dẫn đến sự thay đổi về chất

Ví dụ: Khoảng nhiệt độ từ 0 tới 100 độ C là “độ” của nước ở thể

lỏng d, Điểm nút

Điểm nút là phạm trù triết học chỉ những giới hạn mà tại đó sự thay đổi về lượng sẽ làm thay đổi về chất của sự vật

Ví dụ: 0⁰C và 100⁰C (ở 2 nhiệt độ này, nước sẽ thay đổi thành thể rắn hoặc khí)

e, Bước nhảy

Bước nhảy là phạm trù triết học dùng để chỉ giai đoạn chuyển hóa về chất của

sự vật do những thay đổi về lượng trước đó gây ra Bước nhảy là sự kết thúc một giai đoạn vận động phát triển, đồng thời khởi đầu cho giai đoạn vận động phát triển mới tiếp theo, là sự gián đoạn trong quá trình vận động phát triển liên tục của sự

vật hiện tượng Ví dụ: sự chuyển hóa từ học sinh THPT thành sinh viên đại học

Các hình thức của bước nhảy:

- Căn cứ vào quy mô và nhịp độ của bước nhảy: bước nhảy toàn bộ và bước nhảy cục bộ

- Dựa trên nhịp điệu thực hiện bước nhảy: bước nhảy đột biến/tức thời và bước nhảy dần dần

1.2 Nội dung quy luật

Bất kỳ sự vật nào cũng là sự thống nhất giữa chất và lượng, trong đó chất tương đối ổn định, lượng thường xuyên biến đổi Sự thay đổi dần dần về lượng vượt quá giới hạn của độ, đạt đến điểm nút sẽ dẫn tới sự thay đổi căn bản về chất của sự vật thông qua bước nhảy Chất mới ra đời sẽ tác động trở lại tới sự thay đổi của lượng (kết cấu, qui mô, trình độ, nhịp điệu)

Quy luật chuyển hóa từ những sự thay đổi về lượng thành những sự thay đổi về chất và ngược lại là quy luật cơ bản, phổ biến về phương thức chung của các quá trình vận động, phát triển trong tự nhiên, xã hội và tư duy Khi lượng thay đổi tất yếu sẽ làm thay đổi chất của sự vật, hiện tượng và ngược lại, khi chất thay đổi sẽ tạo nên sự biến đổi mới của lượng của sự vật, hiện tượng

Ví dụ: Sinh viên tích lũy một lượng kiến thức đủ mới trở thành cử nhân Trong đó: lượng là lượng kiến thức phải đạt được, chất là sinh viên Độ là khoảng thời gian từ năm 1 đến năm 4, còn điểm nút chính là năm 1 và năm 4, bước nhảy là từ sinh viên lên cử nhân Lúc này, chất mới là cử nhân Chất mới hình thành quay lại

tác động vào lượng Sự tác động đó thể hiện trong lối suy nghĩ cũng như cách hành động của mỗi cử nhân, đó là sự chín chắn, trưởng thành hơn so với một sinh viên.

1.3 Ý nghĩa của phương pháp luận

Lượng và chất có mối quan hệ biện chứng (qui định, tác động, chuyển hóa lẫn nhau) vì thế phải coi trọng cả sự thay đổi về chất lẫn về lượng Trong hoạt động nhận thức và thực tiễn, tùy theo mục đích cụ thể, cần từng bước tích lũy về lượng

để có thể làm thay đổi về chất: đồng thời, có thể phát huy tác động của chất mới theo hướng làm thay đổi về lượng của sự vật, hiện tượng

Bước nhảy làm cho chất mới thay thế chất cũ, là tất yếu của sự vận động phát triển Song sự thay đổi về chất nó chỉ diễn ra khi lượng đã thay đổi đến điểm nút Chính vì vậy, trong hoạt động thực tiễn, muốn tạo ra được bước nhảy thì phải quan tâm đến việc tích lũy về lượng và khi lượng thay đổi đến điểm nút thì phải thực hiện bước nhảy là yêu cầu khách quan của sự phát triển Chính vì vậy, cần chống lại tư tưởng nóng vội, chủ quan, cũng như cần chống lại tư tưởng bảo thủ, thụ động không dám thực hiện bước nhảy

Phải có thái độ khách quan, khoa học và quyết tâm thực hiện bước nhảy; trong lĩnh vực xã hội phải chú ý đến điều kiện chủ quan Phải nhận thức được phương thức liên kết giữa các yếu tố tạo thành sự vật, hiện tượng để lựa chọn phương pháp phù hợp

2 Quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập

Quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập là quy luật cơ bản và quan trọng nhất – hạt nhân của phép biện chứng duy vật Quy luật vạch ra nguồn gốc, động lực của sự vận động, phát triển

2.1 Mâu thuẫn

a, Khái niệm

Mâu thuẫn là sự liên hệ thống nhất, đấu tranh và chuyển hoá giữa các mặt đối

Trong đó:

Mặt đối lập dùng để chỉ những mặt, những thuộc tính, những khuynh hướng vận động trái ngược nhau và làm nên chỉnh thể một sự vật hiện tượng Hai mặt đối lập có mối quan hệ biện chứng với nhau hình thành mâu thuẫn biện

chứng (đồng hóa và dị hóa, hoạt động ăn và hoạt động bài tiết, điện tích âm

và điện tích dương).

Mâu thuẫn biện chứng tồn tại khách quan trong tư duy, là nguồn gốc, động lực phát triển của nhận thức

b, Tính chất của mâu thuẫn

- Mâu thuẫn là nguồn gốc, là cái vốn có của sự vận động phát triển và có tính khách quan, phổ biến vì tồn tại ở mọi sự vật hiện tượng, mọi giai đoạn, mọi quá trình trong tất cả các lĩnh vực (tự nhiên, xã hội và tư duy)

- Tính đa dạng, phức tạp: Mâu thuẫn trong mỗi sự vật và trong các lĩnh vực khác nhau cũng khác nhau Trong mỗi sự vật, hiện tượng không phải chỉ có một mâu thuẫn mà có nhiều mâu thuẫn Mỗi mâu thuẫn và mỗi mặt của mâu thuẫn lại có đặc điểm, có vai trò tác động khác nhau đối với sự vận động và phát triển của sự vật

c, Các loại mâu thuẫn

- Mâu thuẫn cơ bản – mẫu thuẫn không cơ bản

VD: Trong khách quan quan điểm lên CNXH ở nước ta, mâu thuẫn cơ bản là mâu thuẫn về con đường đi lên Chủ nghĩa tư bản hay Chủ nghĩa xã hội; mẫu thuẫn không cơ bản là mâu thuẫn về xác lập văn hóa tương lai: văn hóa XHCN hay văn hóa hiện tượng.

- Mâu thuẫn chủ yếu - mâu thuẫn thứ yếu

VD: Ở nước ta 1940-1943 mâu thuẫn chủ yếu là Nhật, Pháp và nhân dân ta; mâu thuẫn thứ yếu là địa chủ và nông dân.

- Mâu thuẫn bên trong – mâu thuẫn bên ngoài

VD: mâu thuẫn trong nhân dân Ukraine về việc tiếp tục thân Nga hay gia nhập EU

và mâu thuẫn bên ngoài giữa Nga và Ukraine

- Mâu thuẫn đối kháng – mâu thuẫn không đối kháng

VD: Mâu thuẫn giữa nô lệ và chủ nô (đối kháng); mâu thuẫn giữa lao động trí óc với lao động chân tay (không đối kháng).

2.2 Sự thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối

lập a, Thống nhất giữa các mặt đối lập

- Thứ nhất, các mặt đối lập ràng buộc và quy định lẫn nhau, làm điều kiện, tiền đề tồn tại cho nhau

- Thứ hai, giữa hai mặt đối lập có trạng thái cân bằng, tác động ngang nhau thể hiện sự đấu tranh giữa cái mới đang hình thành với cái cũ chưa mất hẳn

- Thứ ba, giữa hai mặt đối lập có những yếu tố đồng nhất, giống nhau, tương đồng nhau

Ví dụ: Trong hoạt động kinh tế thì sản xuất và tiêu dùng phát triển theo những chiều hướng trái ngược với nhau Sản xuất chính là việc tạo ra của cải vật chất, sản phẩm để có thể đáp ứng được nhu cầu của người tiêu dùng Còn tiêu dùng là mục đích cuối cùng của việc sản xuất, tất cả những sản phẩm được sản xuất ra đều cần có người tiêu dùng.

b, Đấu tranh giữa các mặt đối lập

- Là sự tác động qua lại theo xu hướng bài trừ và phủ định lẫn nhau của các mặt đối lập

- Là tuyệt đối, vì nó diễn ra thường xuyên, liên tục, trong tất cả quá trình vận động, phát triển của sự vật; ngay trong sự thống nhất của các mặt đối lập cũng hàm chứa những nhân tố phá vỡ sự thống nhất đó Vì vậy, thống nhất của các mặt đối lập là tương đối

6

VD: Trong xã hội phong kiến, khi mẫu thuẫn của hai giai cấp thống trị và bị trị lên tới đỉnh điểm thì xã hội phong kiến sụp đổ, hình thành nên xã hội tư bản và trong

xã hội tư bản lại tiếp tục hình thành nên những mặt đối lập mới đó là giai cấp vô sản và tư sản.

2.3 Nội dung quy luật

Mọi sự vật, hiện tượng đều chứa đựng những mặt, những khuynh hướng đối lập tạo thành mâu thuẫn trong bản thân mình Khi hai mặt đối lập của mâu thuẫn xung đột với nhau gay gắt và trong những điều kiện nhất định, mâu thuẫn được giải quyết Mâu thuẫn cũ mất đi, mâu thuẫn mới được hình thành, và quá trình tác động, chuyển hóa giữa hai mặt đối lập lại tiếp diễn, làm cho sự vật, hiện tượng luôn luôn vận động và phát triển Mâu thuẫn chỉ được giải quyết bằng đấu tranh giữa các mặt đối lập chứ không phải bằng con đường điều hòa mâu thuẫn

2.4 Ý nghĩa phương pháp luận

Mâu thuẫn là khách quan, phổ biến nên nhận thức mâu thuẫn là cần thiết và phải khách quan Không nên sợ mâu thuẫn, không né tránh mâu thuẫn

Phân tích cụ thể từng loại mâu thuẫn để tìm ra cách giải quyết phù hợp; xem xét vai trò, vị trí và mối quan hệ giữa các mâu thuẫn và điều kiện chuyển hóa giữa chúng, tránh rập khuôn, máy móc…

Nắm vững nguyên tắc giải quyết mâu thuẫn bằng đấu tranh giữa các mặt đối lập, không điều hòa mâu thuẫn cũng không nóng vội hay bảo thủ

3 Quy luật phủ định của phủ định

Quy luật phủ định của phủ định nói lên khuynh hướng phát triển cơ bản, phổ biến của sự vật, hiện tượng

3.1 Các khái niệm

a, Phủ định: là sự bác bỏ, thay thế sự vật, hiện tượng này bằng sự vật, hiện tượng

VD: Trong quá trình phát triển của các phương tiện giao thông, xe máy là sự phủ định đối với xe đạp, xe ô tô là sự phủ định đối với xe máy.

b, Phủ định biện chứng

Phủ định biện chứng là quá trình tự thân phủ định, tự thân phát triển, là mắt khâu trên con đường dẫn tới sự ra đời của cái mới, tiến bộ hơn so với cái bị phủ định Phủ định biện chứng là tiền đề, điều kiện cho sự phát triển liên tục, cho sự ra đời của cái mới thay thế cái cũ

Phủ định biện chứng mang tính khách quan do nguyên nhân của sự phủ định nằm ngay trong bản thân sự vật Nguyên nhân đó chính là kết quả giải quyết những mâu thuẫn bên trong sự vật

Phủ định biện chứng có tính kế thừa vì nó là kết quả của sự phát triển tự thân của sự vật nên nó không thể là sự thủ tiêu, sự phá hủy hoàn toàn cái cũ Cái mới chỉ

có thể ra đời trên nền tảng cái cũ trên cơ sở gạt bỏ những mặt tiêu cực, lỗi thời, lạc hậu của cái cũ và chọn lọc, giữ lại, cải tạo những mặt còn thích hợp, những mặt tích cực, bổ sung những mặt mới phù hợp với hiện thực

Phủ định biện chứng có tính phổ biến vì nó tồn tại ở mọi sự vật, mọi lĩnh vực

c, Phủ định của phủ định

Phủ định của phủ định thể hiện chu kỳ của sự phát triển của sự vật là do mâu thuẫn trong bản thân sự vật quyết định Mỗi lần phủ định là kết quả đấu tranh và chuyển hóa giữa các mặt đối lập trong bản thân sự vật - giữa mặt khẳng định và phủ định Phủ định của phủ định là sự kết thúc một chu kỳ vận động, phát triển và

là điểm xuất phát của một chu kỳ vận động, phát triển mới

Sự phủ định lần thứ nhất diễn ra là cho sự vật cũ chuyển thành cái đối lập với mình Sự phủ định lần thứ hai được thực hiện dẫn tới sự vật mới ra đời Sự vật này đối lập với cái được sinh ra ở lần phủ định thứ nhất Nó dường như lập lại cái ban đầu nhưng nó được bổ sung nhiều nhân tố mới cao hơn, tích cực hơn Số lượng các

lần phủ định trong một chu kỳ phát triển có thể nhiều hơn hai lần, tùy theo tính chất của quá trình phát triển cụ thể

VD: Một hạt thóc là sự khẳng định ban đầu (được gieo trồng) → Phủ định lần

1 tạo ra cây lúa → Phủ định lần 2, cây lúa sinh ra nhiều hạt thóc.

3.2 Nội dung quy luật

Sự phát triển của sự vật hiện tượng không diễn ra theo một đường thẳng, mà theo đường “xoáy ốc"; là quá trình phủ định của phủ định Trong đó, cái mới ra đời thay thế cái cũ Hết mỗi một chu kỳ, sự vật lặp lại dường như cái ban đầu nhưng ở trình độ mới cao hơn

Sở dĩ nói “theo hình xoáy ốc” vì “hình xoáy ốc” đã biểu đạt được các đặc trưng của quá trình phát triển biện chứng: tính kế thừa, tính lặp lại nhưng không quay trở lại và tính chất tiến lên của sự phát triển Mỗi vòng mới của đường “xoáy ốc” thể hiện trình độ cao hơn của sự phát triển, đồng thời dường như quay lại cái đã qua, lặp lại vòng trước Sự nối tiếp nhau của các vòng thể hiện tính vô tân của sự phát triển, tính vô tận của sự tiến lên từ thấp lên cao

3.3 Ý nghĩa phương pháp luận

Khuynh hướng vận động chung của sự vật hiện tượng là phát triển (cái mới tất yếu thay thế cái cũ trên cơ sở loại bỏ và kế thừa), vì thế, chúng ta cần đề cao tính tích cực của nhân tố chủ quan, ủng hộ đấu tranh cho cái mới, cái tiến bộ Chúng ta phải chủ động phát hiện, bồi dưỡng, thúc đẩy cái mới

Cái mới nhất định sẽ xuất hiện từ cái cũ nhưng ta không được phủ sạch cãi cũ Phủ định mang tính kế thừa, vì vậy trong hoạt động thực tiễn cần phải kế thừa những yếu tố tích cực Kế thừa phát triển những tinh hoa văn hoá của dân tộc và tiếp thu tinh hoa văn hoá nhân loại Loại bỏ những hủ tục lạc hậu, những tư tưởng lỗi thời mang tính bảo thủ