Hiện nay phương pháp dạy học khá phong phú, nhưng có lẽthích hợp với địa lý ngoài phương pháp dạy học truyền thống còn có các phươngpháp nêu vấn đề, tìm tòi nghiên cứu, thảo luận… Phương
Trang 1PHẦN I: ĐẶT VẤN ĐỀ
1 Lý do chọn đề tài.
Trong bối cảnh hiện nay toàn ngành giáo dục đang nổ lực thực hiện đổi mớiphương pháp dạy học, theo hướng phát huy tính tích cực, sáng tạo của học sinh Giáodục từng bước áp dụng phương tiện hiện đại vào dạy học, phải tích cực hóa các hoạtđộng học của học sinh, khơi dậy cho các em khao khát tìm tòi, nghiên cứu cố gắngphát huy năng lực, trí tuệ trong quá trình nắm vững kiến thức Để đạt được điều nàyngười giáo viên phải biết vận dụng và tổ chức việc dạy theo hướng tích cực nhằmgiúp các em khai thác hết kiến thức Hiện nay với sự phát triển của khoa học, kĩ thuật
và của chính bộ môn địa lí trong nhà trường, việc nghiên cứu và giảng dạy đang đứngtrước những vấn đề phức tạp có liên quan đến việc giải quyết những nhiệm vụ cụ thể,cũng như việc dự báo tình hình dân cư, kinh tế của một vùng, một quốc gia, một khuvực yêu cầu đó đòi hỏi giáo viên cần luôn cập nhật thông tin Sử dụng toán thống
kê và phương pháp chính xác giữ vai trò rất quan trọng trong dạy học địa lí vì số liệuthống kê giúp học sinh dễ dàng hiểu biết mặt chất cũng như mặt lượng của hiệntượng Những số liệu về sản phẩm quốc gia, diện tích dân số đều nói lên những hiệntượng địa lí nhất định và đều có mối quan hệ chặt chẽ với nhau nên đòi hỏi giáo viêncần có phương pháp dạy học phù hợp để học sinh dễ dàng tiếp nhận kiến thức địa límột cách khoa học nhất Kết quả dạy học phụ thuộc vào khá nhiều nhân tố trong đó
có phương pháp dạy học Hiện nay phương pháp dạy học khá phong phú, nhưng có lẽthích hợp với địa lý ngoài phương pháp dạy học truyền thống còn có các phươngpháp nêu vấn đề, tìm tòi nghiên cứu, thảo luận… Phương pháp sử dụng, khai thác sốliệu thống kê trong giảng dạy địa lí là một trong các phương pháp để trực quan hóakiến thức, giúp học sinh phát huy được tính tích cực, sáng tạo trong học tập, đồngthời rèn luyện cho học sinh các kĩ năng phân tích, so sánh, tổng hợp, kĩ năng xử lí sốliệu, tìm ra các mối quan hệ nhân quả giữa các hiện tượng địa lí…Qua đó giúp chohọc sinh nắm vững được kiến thức phong phú cả về lí thuyết và thực tiễn Đây là vấn
đề có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao chất lượng giảng dạy địa lí
Trang 2Hệ thống các số liệu và bảng số liệu trong SGK Địa lí khá nhiều và là một bộphận quan trọng của nội dung kiến thức mà chúng ta cần phải khai thác, sử dụng đểphục vụ cho việc giảng dạy và học tập Tuy nhiên thực tế trước đây và hiện nay trongquá trình giảng dạy giáo viên chưa chú ý nhiều đến việc hướng dẫn học sinh khai tháccác phân kiến thức trong các kênh hình ( bảng, biểu đồ…), về phía học sinh do chưachú ý nhiều đến việc học bộ môn Địa lí nên các kĩ năng làm việc với bảng số liệuthống kê còn rất hạn chế Trong thực tế, kĩ năng phân tích, khai thác bảng số liệucũng là một nội dung quan trọng trong các kì thi.
Do vậy việc sử dụng, khai thác số liệu thống kê trong dạy học Địa lí là một yêucầu bắt buộc đối với giáo viên nhằm tổ chức việc dạy học theo đặc trưng của bộ môn
có hiệu quả Là một giáo viên từng tham gia giảng dạy môn Địa lí nhiều năm và đãđược tiếp cận với nhiều phương pháp dạy học mới nhưng tôi không tránh khỏi sự bănkhoăn về những vấn đề trên Chính vì vậy nên tôi đã mạnh dạn tiến hành nghiên cứu
đề tài “Phương pháp sử dụng số liệu thống kê trong dạy học môn Địa lý nhằm tiếp
cận Giáo dục Phẩm chất – Năng lực cho học sinh lớp 7, 8, 9” với mong muốn thực
hiện bước chuyển từ chương trình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lựccủa người học nhằm vận dụng kiến thức, rèn luyện kỹ năng, hình thành năng lực vàphẩm chất, đồng thời chuyển cách đánh giá kết quả giáo dục từ nặng về kiểm tra trínhớ sang kiểm tra đánh giá năng lực vận dụng kiến thức giải quyết vấn đề nhằm nângcao chất lượng của hoạt động dạy và học môn Địa lí
Nên tôi xin chia sẻ kinh nghiệm nhỏ này để các đồng nghiệp tham khảo, góp ý
2 Đối tượng nghiên cứu:
Trang 3- Nghiên cứu các cơ sở lý luận và thực tiễn của việc rèn luyện kỹ năng sử dụng
số liệu thống kê trong dạy học địa lý để việc dạy và học môn Địa lý ở trường THCS
có hiệu quả hơn Giúp học sinh thích học hơn, tự tìm ra kiến thức, hiểu và nhớ bàinhanh hơn
- Tìm hiểu các kỹ năng khai thác kiến thức địa lí thông qua số liệu thống kê.
- Thông qua sự phân tích, so sánh đối chiếu các số liệu thống kê có khả năng
cụ thể hóa các khái niệm, quy luật, làm rõ mối quan hệ giữa các sự vật, hiện tượngđịa lý
- Những số liệu đặc trưng có thể chứng minh một đặc điểm, đặc trưng, rút ra
kết luận cần thiết khi nghiên cứu về một vấn đề kinh tế xã hội
Trên cơ sở đó đề xuất một số ý kiến góp phần cùng các giáo viên giảng dạy bộmôn Địa lý trong các nhà trường THCS có các kỹ năng sử dụng thiết bị thành thạo,hiệu quả
5 Giả thuyết khoa học:
Trong quá trình dạy học Địa lí cấp THCS, việc hướng dẫn cho cho học sinhcách khai thác kiến thức địa lí thông qua số liệu thống kê phải đảm bảo tính khoa học,thực tiễn và vận dụng linh hoạt, sáng tạo các phương pháp dạy học địa lí tại cáctrường THCS thì sẽ tạo ra được thái độ học tập đúng đắn cho học sinh và nâng caochất lượng dạy học bộ môn
6 Cơ sở phương pháp:
- Dựa trên quan điểm, đường lối của Đảng và Nhà nước về giáo dục và đào tạo.
- Dựa trên những vấn đề mới được tập huấn, chuyên đề về đổi mới
phương pháp dạy học và từ kinh nghiệm từ thực tế giảng dạy
7 Phương pháp nghiên cứu:
Để tiến hành nghiên cứu đề tài này tôi chủ yếu sử dụng phương pháp tổng kếtkinh nghiệm từ thực tiễn dạy học, ngoài ra tôi còn sử dụng một số phương pháp sau:
Trang 4- Phương pháp thu thập, xử lí thông tin, cập nhật số liệu thống kê.
- Phương pháp nghiên cứu lý thuyết.
- Phương pháp quan sát.
- Phương pháp điều tra khảo sát, trò chuyện với giáo viên, học sinh.
- Phương pháp tổng hợp tài liệu.
8 Ý nghĩa của sáng kiến kinh nghiệm:
8.1 Ý nghĩa khoa học giáo dục:
- Kết quả nghiên cứu và cách tổ chức thực hiện từ sáng kiến kinh nghiệm góp
phần làm khơi dậy cho các em khao khát tìm tòi, nghiên cứu cố gắng phát huy nănglực, trí tuệ trong quá trình nắm vững kiến thức địa lí cấp THCS
8.2 Ý nghĩa thực tiễn:
- Vấn đề sáng kiến kinh nghiệm đề cập là tài liệu tham khảo cho các đồng
nghiệp, đặc biệt là các giáo viên giảng dạy môn Địa lí ở các Trường THCS nói chung
và trên địa bàn các địa phương tỉnh nhà nói riêng
Đối với bộ môn Địa lí, trong nhà trường học sinh được học về cả Địa lí đạicương, Địa lí khu vực, về cả Địa lí tự nhiên và Địa lí kinh tế - xã hội Đó là những bộ
Trang 5phận chủ yếu trong cấu trúc của khoa học địa lí Ngay cả một số thiết bị và phươngpháp giảng dạy địa lí cũng được mô phỏng theo những thiết bị và phương phápnghiên cứu của khoa học địa lí Chính điều đó nên có người đã coi các phương phápgiảng dạy địa lí là hình chiếu của phương pháp dạy học địa lí Có thể dẫn ra một số vídụ: các bản đồ và phương pháp sử dụng bản đồ trong nghiên cứu địa lí được đưa vàonhà trường dưới hình thức một loạt các bản đồ giáo khoa địa lí và các thao tác về kỹnăng bản đồ Trong việc giảng dạy địa lí, các kỹ năng về sử dụng số liệu thống kêkinh tế và dân số cũng được mô phỏng theo phương pháp nghiên cứu thống kê, mộtphương pháp quan trọng của các khoa học kinh tế và dân số học Ngay cả phươngpháp thực địa của khoa học địa lí cũng được phản ánh vào nhà trường dưới hình thứccuộc tham quan, khảo sát địa lí địa phương và nghiên cứu một số vấn đề về dân số,môi trường, du lịch, cơ cấu sản xuất.
Như vậy, việc giảng dạy địa lí ở trường học cấp THCS ngoài việc lựa chọn nộidung kiến thức, kỹ năng còn có cả việc vận dụng các quan điểm và phương pháp đặctrưng nhất của bộ môn Khoa học Địa lí
Song có một điểm khác cơ bản là các phương pháp giảng dạy ở nhà trường cónhiệm vụ chọn lọc và giảng dạy những tri thức địa lí đã được tìm ra và đã được thừanhận, thông qua đóthực hiện mục tiêu của bộ môn, của mỗi bài dạy phù hợp với nhậnthức của từng đối tượng học sinh Chính vì vậy phương pháp giảng dạy địa lí phảichú ý đến cơ sở lí luận học và tâm lí sư phạm
2 Cơ sở thực tiễn.
Qua thực tiễn giảng dạy Địa lý ở bậc THCS tôi thấy
* Đối với giáo viên:
Nhiều giáo viên chưa biết đầy đủ phải làm gì và phải sử dụng các số liệu thống
kê như thế nào Việc sử dụng số liệu thống kê và phương pháp giảng dạy với số liệuthống kê của đa phần giáo viên địa lí còn chưa được tốt Nguyên nhân chính có lẽmột phần là do một số giáo viên chưa nắm được cơ sở lí luận, các nội dung và hìnhthức cơ bản của việc sử dụng số liệu thống kê trong việc dạy và học bộ môn cũng nhưkhả năng ứng dụng nó vào việc giúp cho học sinh nắm vững các kiến thức cơ bản,
Trang 6phát triển tư duy và rèn luyện kỹ năng địa lí Phần lớn các giáo viên củ yếu sử dụng
số liệu thống kê như là phương tiện minh họa kiến thức cho học sinh quan sát màchưa hướng dẫn phân tích tìm ra kiến thức mới Đây cũng là một trong những nguyênnhân dẫn đến sự giảm sút hứng thú và chất lượng của việc dạy và học bộ môn này ởnhà trường hiện nay
* Đối với học sinh:
Với tư tưởng môn Địa lí là một môn học phụ thêm vào đó việc tiếp xúc với sốliệu thống kê trong quá trình học tập còn gây nhàm chán cho học sinh cũng như tâm
lí chán ghét việc học những con số nên chất lượng học tập còn thấp Và không hiểuhết về số liệu thống kê nên những khi phân tích bảng số liệu hay nhận xét biểu đồ, xử
lí số liệu của học sinh còn gặp nhiều khó khăn và chưa hiệu quả Vì vậy chúng ta cầnphải quan tâm và tìm biện pháp khắc phục để nâng cao chất lượng dạy học bộ mônĐịa lí ở THCS hiện nay Trong quá trình dạy học tôi thấy có những giờ dạy rất thànhcông, nhưng cũng có những giờ dạy chưa đạt được mục đích của bản thân mỗi giáoviên đứng lớp Vì những cơ sở trên đây tôi muốn trao đổi với các bạn bè đồng nghiệptìm ra những phương pháp tối ưu nhất để các giờ dạy địa lí đạt kết quả cao nhất
II Phân loại - Vai trò:
1 Phân loại: Số liệu thống kê chia làm 2 loại:
- Số liệu riêng biệt.
- Bảng số liệu.
2 Vai trò:
- Là phương tiện của học sinh trong quá trình nhận thức.
- Làm cơ sở để rút ra các nhận xét khái quát hoặc dùng để minh họa, làm rõ các
kiến thức địa lí
- Việc phân tích các số liệu giúp học sinh thu nhận được các kiến thức địa lí
cần thiết
Trang 7Như vậy, số liệu thống kê là một phương tiện dạy học, góp phần giúp học sinhminh họa, làm rõ kiến thức Mặt khác, số liệu thống kê cũng góp phần giúp học sinhtìm ra tri thức mới nhờ phân tích số liệu Số liệu thống kê là phương tiện dạy họckhông thể thiếu trong dạy học Địa lí.
III Phương pháp sử dụng số liệu thống kê trong dạy học Địa lí.
1 Sử dụng số liệu riêng biệt:
- Các số liệu riêng biệt là số liệu dùng riêng để cụ thể hóa một số đối tượng địa
lí nào đó về mặt số lượng Nó thường độc lập nằm rải rác trong các bài của sách giáokhoa
- Có nhiều cách sử dụng khác nhau:
+ Tạo biểu tượng về độ lớn của số liệu
+ Tính toán số liệu
+ So sánh các số liêu với nhau
+ Chuyển số liệu tuyệt đối sang số liệu tương đối…
Ví dụ 1: Số liệu tuyệt đối
Năm 2002, số dân của nước ta là 79,7 triệu người Về diện tích, lãnh thổ nước
ta đứng thứ 54 trên thế giới, còn về số dân nước ta đứng thứ 14 trên thế giới (SGKĐịa lí lớp 9, trang 7)
Ví dụ 2: Số liệu tương đối
Trong phân bố dân cư cũng có sự chênh lệch giữa thành thị và nông thôn Năm
2003 có khoảng 74% dân số sống ở nông thôn, 26% dân số sống ở thành thị (SGKĐịa lí lớp 9, trang 12)
Số liệu dùng riêng rẽ để cụ thể hóa một số đối tượng địa lý nào đó về mặt sốlượng
2 Sử dụng bảng số liệu.
2.1 Khái niệm:
Trang 8Bảng số liệu là bảng thể hiện mối quan hệ giữa các số liệu với nhau theo mộtchủ đề nhất định Các số liệu ở bảng được sắp xếp theo các cột dọc và hàng ngangtheo các tiêu chí và có mối quan hệ với nhau tạo điều kiện cho việc so sánh tươngquan giữa chúng theo các mặt cần thiết của bảng thể hiện.
Việc đưa các số liệu vào bảng là muốn đặt các số liệu có liên quan với nhau ở
vị trí gần nhau để người đọc dễ dàng nhận xét, so sánh, từ đó rút ra được những kếtluận có căn cứ về các hiện tượng và quá trình địa lý tự nhiên, kinh tế - xã hội
2.2 Sử dụng SLTK trong khâu chuẩn bị bài
a Lựa chọn số liệu:
Tìm số liệu điển hình, đúng trọng tâm, cần thiết và phù hợp với mục đích củabài, của một nội dung…
Ví dụ: Khi dạy bài 5 – lớp 8: “Đặc điểm dân cư, xã hội châu Á” qua bảng số
liệu 5.1 (trang16): Giáo viên cần khắc sâu cho học sinh số liệu dân số châu Á chiếmtrên 60% dân số thế giới Để đi đến kiến thức cần đạt => châu Á là châu lục đông dânnhất thế giới
b Dự kiến trước các phương tiện dạy học có SLTK
- Chuẩn bị trước các bảng số liệu, biểu đồ…
- Chủ động khi sử dụng
- Tránh được sai sót
- Giúp giải quyết đúng trọng tâm nêu ra
2 3 Sử dụng SLTK trong khi tiến hành bài trên lớp.
a Ghi các số liệu trên bảng hoặc vẽ trước trên giấy (bảng số, biểu đồ, bản
đồ…)
- Số liệu riêng biệt cần nhớ: viết phấn khác màu.
- Các biểu đồ, bản đồ: vừa vẽ vừa hướng dẫn cách thể hiện, tốt nhất là chuẩn bị
trước ở nhà
Trang 9b Sử dụng số liệu trong bài giảng với mục đích khác nhau
- Số liệu dùng để minh họa
- Số liệu cần khắc sâu cho học sinh
- Số liệu dùng cho học sinh tư duy
2.4 Sử dụng SLTK trong hướng dẫn làm bài tập và bài thực hành:
Nhằm củng cố kiến thức đã học, hình thành những kỹ năng cần thiết để tự học,
tự nghiên cứu
Ví dụ 1: Dạy bài 22 lớp 8: “Việt Nam đất nước, con người” sau khi dạy mục 2:Việt Nam trên con đường xây dựng và phát triển, Giáo viên có thể ra bài tập thựchành cho học sinh như sau:
Dựa vào bảng số liệu: Tỉ trọng các ngành trong tổng sản phẩm trong nước của Việt Nam năm 1990 – 2000 (đơn vị: %)
Ví dụ 2: Tương tự như vậy khi học bài 39 lớp 7: “Kinh tế Bắc Mỹ” giáo viêndựa vào bảng số liệu trang 124 (SGK) để hướng dẫn học sinh khai thác kiến
thức
Đặc biệt khi học vai trò của ngành dịch vụ
? Dựa vào bản số liệu dưới đây, cho biết vai trò của ngành dịch vụ ở Bắc Mĩ?
GDP Cơ cấu trong GDP (%)
Trang 10Tên nước (triệu USD)
Công nghiệp Nông nghiệp Dịch vụ
- Đọc bảng số liệu, rút ra nhận xét hoặc nhận xét và giải thích.
- Viết báo cáo ngắn nhận định về tình hình đặc điểm, sự phát triển…của một
địa phương, khu vực, một vùng, miền…
- Vẽ biểu đồ từ bảng số liệu…
a Phân tích và nhận xét bảng số liệu thống kê
Trong học tập môn Địa lí thường có câu hỏi phân tích số liệu, bởi biết dựa vàobảng số liệu để tìm thông tin địa lí là một trong những kĩ năng quan trọng trong họctập và nghiên cứu Địa lí
Loại câu hỏi yêu cầu phân tích số liệu thống kê cho phép đánh giá được mức
độ am hiểu, vận dụng kiến thức của người học vào các trường hợp cụ thể, đánh giáđược kĩ năng chọn lọc, xác định kiến thức địa lí
* Quy trình hướng dẫn học sinh khai thác bảng số liệu
Bước 1: Đọc tên bảng số liệu và xác định mục đích của bảng
Bước 2: Đọc đề mục cột dọc, cột ngang
Bước 3: Giải thích số liệu trong bảng ( đơn vị nào, năm nào)
Bước 4: Đưa ra nhận xét về đặc điểm hiện tượng được biểu thị qua số liệu.Bước 5: Các số liệu được sử dụng vào nội dung nào? phần nào của bài?
Trang 11Bước 6: Rút ra nhận xét (kết luận) khi khai thác bảng số liệu.
Ví dụ: Dựa vào bảng số liệu: Tỉ trọng các ngành trong tổng sản phẩm trong nước của Việt Nam năm 1990 – 2000 (đơn vị: %)
Năm Ngành
Bước 2: Cột dọc: Thời gian; Cột ngang: Các ngành.
Bước 3: Đơn vị: %; Thời gian: Năm 1990 và năm 2000.
Bước 4: - Tỉ trọng ngành nông nghiệp giảm mạnh: Năm 1990 (38,74 %) đến
năm 2000 giảm xuống (24,30 %); Giảm 14,45 %
- Tỉ trọng ngành công nghiệp tăng mạnh: Năm 1990 (22,67 %) đến năm
2000 tăng lên (36,61 %); tăng 13,94 %
- Tỉ trọng ngành dịch vụ tăng nhẹ: Năm 1990 (38,59 %) đến năm 2000 tăng
lên (39,09 %); tăng 0,5 %
Bước 5: Bảng số liệu được sử dụng vào bài 22: “Việt Nam đất nước, con
người”, mục 2 Việt Nam trên con đường xây dựng và phát triển (địa lí lớp 8)
Bảng số liệu này giáo viên cũng cũng có thể vận dụng để sử dụng được ở bài 6
“Sự phát triển nền kinh tế Việt Nam”, mục II 1: Sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế -địa lí
lớp 9
