NGUYÊN TẮC “TRÁCH NHIỆM BẢO VỆ” NGƯỜI DÂN TRONG QUAN HỆ QUỐC TẾ VÀ VIỆC TRIỂN KHAI NGUYÊN TẮC NÀY Ở KHU VỰC CHÂU Á – THÁI BÌNH DƯƠNG

Nội dung khái niệm R2P Cho đến nay, mặc dù chưa có một định nghĩa chính thức được thừa nhận rộng rãi, song khái niệm R2P cơ bản được xem như là một nguyên tắc mới trong quan hệ quốc tế d

NGUYÊN TẮC “TRÁCH NHIỆM BẢO VỆ” NGƯỜI DÂN TRONG QUAN HỆ QUỐC TẾ VÀ VIỆC TRIỂN KHAI NGUYÊN TẮC NÀY Ở KHU VỰC CHÂU Á – THÁI BÌNH DƯƠNG

Nguyến Thuý Hằng-Vũ Thị Thanh Tú 1

Nguyên tắc “Trách nhiệm bảo vệ” người dân (Responsibility to Protect -R2P” là một khái niệm tương đối mới trong quan hệ quốc tế Khái niệm này ra đời và được xây dựng thành một nguyên tắc ngày càng quan trọng trong quan hệ quốc tế hiện đại nhằm ngăn chặn, chống lại các hành động diệt chủng, tội ác chiến tranh, thanh lọc sắc tộc và tội ác chống loài người Được Liên Hiệp quốc (LHQ) thông qua tại kỳ họp Đại hội đồng nhân dịp kỷ niệm 60 năm ngày thành lập (13-17/9/2005), nguyên tắc R2P lần đầu tiên đã được LHQ vận dụng để can thiệp vào cuộc khủng hoảng chính trị hiện nay tại Libya Cuộc can thiệp quân sự của Mỹ-NATO tại Libya nhân danh nguyên tắc “R2P” đã và đang thực sự làm dấy mối lo ngại và tranh cãi trong cộng đồng quốc tế về nguyên tắc này Đặc biệt ở khu vực Châu Á – Thái Bình Dương (CA-TBD), sự lo ngại thể hiện nổi bật với nhiều ý kiến trái chiều Nhằm góp phần làm sáng tỏ hơn vấn đề này, bài viết dưới đây sẽ đề cập bốn nội dung chính gồm Khái niệm nguyên tắc R2P; quá trình ra đời và phát triển của R2P; bản chất chính trị pháp lý của R2P; và cuộc tranh luận về R2P ở khu vực châu Á – Thái Bình Dương

1 Nội dung khái niệm R2P

Cho đến nay, mặc dù chưa có một định nghĩa chính thức được thừa nhận rộng rãi, song khái niệm R2P cơ bản được xem như là một nguyên tắc mới trong

quan hệ quốc tế dựa trên học thuyết theo đó mỗi quốc gia có trách nhiệm bảo

vệ người dân của mình trước 4 loại tội ác: diệt chủng, thanh lọc sắc tộc, tội ác chiến tranh và tội ác chống loài người; nếu vì bất kỳ lý do nào đó một quốc gia không có khả năng hoặc không sẵn sàng bảo vệ người dân của mình thì cộng đồng quốc tế có trách nhiệm can thiệp và việc can thiệp phải phù hợp với Hiến chương LHQ.

Các quốc gia thành viên của LHQ đã thống nhất rằng R2P bao gồm ba trụ cột có ý nghĩa và tầm quan trọng ngang nhau: (i) Trụ cột 1: Các quốc gia có nghĩa vụ bảo vệ dân thường chống lại bốn loại tội ác và các nguy cơ của nó: diệt chủng, thanh lọc sắc tộc, tội ác chiến tranh, tội ác chống lại loài người; (ii) Trụ cột 2: Cam kết của cộng đồng quốc tế hỗ trợ các quốc gia thực hiện nghĩa vụ này và ủng hộ LHQ xây dựng năng lực cảnh báo sớm; (iii) Trụ cột 3: Trách nhiệm của các quốc gia thành viên trong LHQ là có hành động tập thể kịp thời

và quyết đoán khi một quốc gia rõ ràng đã không đảm bảo được Trách nhiệm

Bảo vệ đó; khi các biện pháp ngoại giao và nhân đạo không hiệu quả, có thể

dùng tới các biện pháp sức mạnh phù hợp với Chương VI, VII và VIII của Hiến Chương LHQ2

1 Nghiên cứu viên, Viện Nghiên cứu Chiến lược và Ngoại giao, Học viện Ngoại giao

2 Báo cáo của Tổng thư ký Liên Hợp Quốc về Thực thi Trách nhiệm bảo về (Report of the Secretary General on Implementing the Responsibility to Protect A/63/677), ngày 12 tháng 1 năm 2009.

Ba trụ cột được thiết kế phối hợp cùng nhau để ngăn chặn hành động diệt chủng và những hành động thảm sát khác

2 Quá trình ra đời và phát triển của nguyên tắc R2P

Lịch sử nhân loại thế kỷ 20 có nhiều trang đen tối, gắn liền với những cuộc đại chiến đẫm máu và tội ác diệt chủng Hàng trăm triệu người đã bị giết,

bị tra tấn, bị chết đói và phải làm việc đến chết trên khắp thế giới bởi những tội

ác được biết đến như diệt chủng, tội ác chiến tranh, thanh lọc sắc tộc và tội ác chống loài người Khi Liên Hợp Quốc ra đời năm 1945, các quốc gia cam kết sẽ đoàn kết để gìn giữ hòa bình và an ninh toàn cầu Tuy nhiên, những cam kết này

đã không được thực hiện một cách trọn vẹn, đầy đủ Nhiều cuộc chiến tranh, xung đột, đảo lộn chính trị-xã hội liên miên ở nhiều nơi trên thế giới đã cướp đi sinh mạng của hàng chục triệu người và đầy đoạ số phận của nhiều chục triệu con người khác Tiếp theo nạn diệt chủng khủng khiếp do Khme Đỏ gây ra ở Cămpuchia trong những năm 1970, thế giới một lần nữa lại bị sốc trước nạn diệt chủng ở Bosnia, Rwanda, Irak… trong những năm 1990 Hàng triệu người, trong đó có rất nhiều phụ nữ và trẻ em vô tội, đã bị giết hại Nạn diệt chủng đã không được ngăn chặn Một trong những lý do của sự thất bại này bắt nguồn từ thực tế rằng các nước thành viên LHQ bị chia rẽ về việc liệu có can thiệp hay không và ngăn chặn các vụ giết người ra sao; đó là sự đấu tranh giữa hai luồng quan điểm, một bên thấy rõ sự cần thiết để cộng đồng quốc tế can thiệp nếu xảy

ra tình trạng tội ác tàn bạo diện rộng và bên còn lại đề cao chủ quyền quốc gia

và quyền tự quyết của dân tộc, tuân thủ nguyên tắc không can thiệp vào công việc nội bộ của nước khác

Năm 2000, Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc Kofi Annan đã kêu gọi cộng đồng quốc tế tìm ra cách thức mới để trả lời câu hỏi khi nào thì thích hợp để tiến hành những hành động quân sự tập thể trên lãnh thổ của một quốc gia nhằm bảo

vệ người dân ở đó khỏi những hành động thảm sát, như những gì đã xảy ra tại Cămpuchia, Irak, Rwanda, Srebrenica, Kosovo… Hưởng ứng lời kêu gọi đó, chính phủ Canada đã tài trợ thành lập Ủy ban Quốc tế về Can thiệp và Chủ quyền Quốc gia (ICISS), năm 2000 Dưới sự lãnh đạo của nhiều chuyên gia quốc tế như Gareth Evans và Mohammed Sahnoun, ICISS đã kế thừa quan điểm trước đó của Francis Deng3 về khái niệm “chủ quyền là trách nhiệm”4, lập luận rằng các quốc gia không chỉ hưởng lợi từ quyền và những đặc ưu từ chủ quyền quốc gia, mà họ còn phải gánh vác trách nhiệm Bảo vệ người dân sống trong biên giới lãnh thổ của họ Từ đó, ICISS đưa ra khái niệm R2P lần đầu tiên trong Báo cáo của mình năm 2001, trong đó có nêu các nội hàm của R2P như đã được

đề cập ở trên

3 Francis Deng là một nhà cựu ngoại giao của Xu-đăng và sau này trở thành Đặc phái viên của LHQ về Người

Vô gia cư ở trong nước (IDP) trong những năm 1990.

4 Deng và nhiều chuyên gia khác trong lĩnh vực này đã lập luận rằng quan điểm về “chủ quyền quốc gia” cần dựa trên không phải quyền của mỗi quốc gia được làm những gì mà quốc gia đó muốn mà không có sự can thiệp của quốc tế, thay vào đó “chủ quyền quốc gia” cần dựa trên việc quốc gia đó bảo vệ người dân sống trong Biên giới lãnh thổ của mình như thế nào Nói một cách đơn giản, chủ quyền quốc gia cần dựa trên khái niệm “chủ quyền là trách nhiệm”.

Trong những năm tiếp theo, nhiều cá nhân và tổ chức ở khắp nơi trên thế giới đã ủng hộ quan điểm về R2P Ví dụ, Hiến chương Liên minh châu Phi năm

2002 có quy định về khả năng can thiệp vào một quốc gia thành viên nếu ở đó xảy ra tội ác chiến tranh, nạn diệt chủng hoặc tội ác chống lại loài người5 Bên cạnh đó, năm 2007, Ủy ban châu Phi về Quyền con người và Quyền của các dân tộc đã thông qua một nghị quyết về tăng cường Trách nhiệm Bảo vệ ở châu Phi

Từ ngày 14-16/9/2005, nhân kỷ niệm 60 năm ngày thành lập, Liên Hợp Quốc đã tổ chức Hội nghị Thượng đỉnh Thế giới với sự hiện diện đông đủ của các nguyên thủ quốc gia thành viên Một trong những thành tựu quan trọng nhất của Hội nghị này là sau ba ngày họp, tuyệt đại đa số các nước tham gia Hội nghị Thượng đỉnh đã thông qua Văn kiện Hội nghị, trong đó các điểm 138 và 139 quy định về R2P Tuy Văn kiện Hội nghị chỉ là cam kết chính trị, không có giá trị pháp lý ràng buộc nhưng văn kiện thể hiện thiện chí của các quốc gia trong việc thừa nhận trách nhiệm bảo vệ người dân của mình; đồng thời thừa nhận cộng đồng quốc tế không thể làm ngơ trước việc tội ác thảm sát diễn ra ở các quốc gia

LHQ đã thể hiện vai trò chủ động trong việc phổ biến khái niệm R2P Cả cựu Tổng Thư ký LHQ Kofi Annan và vị Tổng Thư ký đương nhiệm Ban Ki Moon đều là những người ủng hộ nguyên tắc R2P một cách mạnh mẽ, tích cực Năm 2007, LHQ đã bổ nhiệm Tiến sỹ Edward Luck làm Cố vấn đặc biệt đầu tiên cho Tổng Thư ký về vấn đề R2P Tháng 1/2009, Tổng Thư ký Ban Ki Moon

đã bắt đầu quá trình thúc đẩy thực thi R2P trong khuôn khổ LHQ với việc ra bản Báo cáo trong đó đặt ra cách tiếp cận “ba trụ cột” để thúc đẩy cam kết của các quốc gia thành viên với R2P Từ tháng 7/2009 đến tháng 7/2011, tại Đại hội đồng LHQ đã diễn ra nhiều cuộc tranh luận về việc thực hiện R2P và đã liên tục đưa ra các Báo cáo, trong đó các Quốc gia Thành viên đã nhấn mạnh tiếp tục ủng hộ nguyên tắc R2P.6

Đặc biệt, R2P đã từng bước được chính thức ghi nhận trong các Nghị quyết của Hội đồng Bảo an Liên Hiệp quốc (HĐBA LHQ) như Nghị quyết 1674 (năm 2006) và Nghị quyết 1894 (năm 2009) về Trách nhiệm bảo vệ thường dân trong các trường hợp xung đột vũ trang Gần đây nhất, trong diễn biến liên quan đến Libya (bắt đầu từ tháng 2 năm 2011), khái niệm R2P nổi lên và thu hút sự quan tâm của cộng đồng quốc tế khi HĐBA LHQ đã viện đến R2P trong hai nghị quyết 1970 và 1973 Chính Liên minh Châu Phi, Liên đoàn A-rập đã có ảnh hưởng không nhỏ tới việc HĐBA LHQ ra hai Nghị quyết này, mở đường cho Mỹ và NATO can thiệp quân sự vào Libya Trong đó, Nghị quyết 1970 cho phép việc sử dụng các biện pháp cưỡng chế về pháp lý, ngoại giao, kinh tế như:

áp đặt lệnh cấm vận vũ khí đối với Libya, kêu gọi các nước kiểm tra hàng hóa trên tàu thủy và máy bay đi và đến Libya nghi là vận chuyển vũ khí, vật liệu bị cấm; áp đặt lệnh cấm đi lại và phong tỏa tài sản đối với Tổng thống Muammar

5 Vivit Muntarbhorn, “The Responsibility to protect and the Globalization of Accountability” (Trách nhiệm bảo

vệ và quá trình Toàn cầu hóa về Trách nhiệm), trang 1

6 Báo cáo tháng 7/2010 tập trung vào cơ chế cảnh báo sớm và đánh giá bối cảnh của R2P; Cuộc tranh luận lần thứ 3 tại Đại hội Đồng LHQ về R2P diễn ra gần đây nhất vào ngày 12/7/2011 tập trung vào các tổ chức khu vực.

Gaddafi và 22 người thân cận; thành lập Ủy ban trừng phạt của HĐBA nhằm giám sát việc thực hiện các biện pháp trừng phạt; đưa những vụ việc tại Libya kể

từ ngày 15/02/2011 ra Tòa án Hình sự quốc tế (ICC) xem xét, truy tố Nghị quyết 1973 cho phép sử dụng các biện pháp cưỡng chế quân sự với nội dụng thiết lập vùng cấm bay và cho phép sử dụng vũ lực đối với chính quyền của

Gaddafi trong cuộc nổi đậy tại Libya năm 2011 Theo điều 25 Hiến chương LHQ, các quốc gia thành viên LHQ có trách nhiệm thừa nhận và thực thi các quyết định của HĐBA phù hợp với Hiến chương

Mười năm qua, R2P ngày càng trở thành một thực tế hiển hiện trong đời sống chính trị quốc tế R2P khi được đưa vào Nghị quyết của HĐBA LHQ thì đã

có giá trị pháp lý ràng buộc các quốc gia thành viên LHQ theo vụ việc chứ không còn đơn thuần chỉ là khái niệm trong học thuyết của các nhà nghiên cứu

Rõ ràng, LHQ luôn đóng vai trò đầu tàu, là tổ chức có tiếng nói mạnh mẽ nhất, tích cực nhất trong việc triển khai R2P Vai trò của các tổ chức khu vực trong vấn đề áp dụng R2P được thể hiện rõ qua cuộc chiến Libya Ngoài ra, các

tổ chức phi chính phủ, các tổ chức xã hội dân sự, các tổ chức học thuật và các phương tiện truyền thông đại chúng từ tất cả các khu vực trên toàn cầu ngày càng có ảnh hưởng đáng kể và đóng vai trò quan trọng vào sự phát triển và thực thi hóa R2P

3 Bản chất của nguyên tắc R2P

3.1 Phân biệt nguyên tắc R2P với nguyên tắc “Can thiệp nhân đạo”

Không ít người nhầm lẫn nguyên tắc R2P với nguyên tắc “Can thiệp nhân đạo” (CTNĐ), cho rằng R2P là cách gọi mới của CTNĐ Thực ra, đây là hai khái niệm khác nhau, mặc dù đều có điểm chung là hướng tới trách nhiệm của cộng đồng quốc tế can thiệp vào một quốc gia để chống lại những hành vi thảm sát, vi phạm nghiêm trọng Pháp luật nhân đạo và nhân quyền quốc tế Tuy nhiên, chúng ta có thể phân biệt R2P với CTNĐ theo 3 nội dung cơ bản sau đây:

Thứ nhất, R2P chỉ được áp dụng với 4 loại tội ác (diệt chủng, thanh lọc

sắc tộc, tội ác chiến tranh và tội ác chống loài người), trong khi đó CTNĐ có thể

áp dụng với các loại tội ác khác; một trong những nội dung của R2P là tập trung nâng cao năng lực của quốc gia nhằm phát hiện từ xa nguy cơ xảy ra một trong bốn loại tội ác nói trên, trong khi CTNĐ thì không triển khai những hoạt động này

Thứ hai, CTNĐ nhấn mạnh quyền của cộng đồng quốc tế tiến hành hành

động can thiệp, kể cả bằng quân sự, vào một quốc gia khi ở đó xảy ra những vi phạm luật nhân đạo và nhân quyền quốc tế ; trong khi đó, R2P nhấn mạnh “trách nhiệm bảo vệ người dân” trước hết thuộc về Quốc gia sở tại, đồng thời, cộng đồng quốc tế có trách nhiệm phải giúp các quốc gia thực hiện được nghĩa vụ này; sự can thiệp mang tính cưỡng chế của cộng đồng quốc tế chỉ diễn ra trong những điều kiện nhất định (khi quốc gia không sẵn sàng hoặc không đủ khả năng bảo vệ người dân của mình) và can thiệp quân sự là lựa chọn cuối cùng,

khi tất cả các biện pháp khác như: ngoại giao, nhân đạo, kinh tế, pháp lý… đều

đã được sử dụng nhưng không phát huy hiệu quả

Thứ ba, với danh nghĩa CTNĐ, các nước thường tiến hành hoạt động can

thiệp ngoài khuôn khổ của LHQ, không phù hợp với Hiến chương LHQ; còn với danh nghĩa thực hiện trách nhiệm bảo vệ - R2P, hành động can thiệp phải là hành động tập thể của cộng đồng quốc tế và hành động này phải phù hợp với quy định tại Chương VI (về Giải quyết tranh chấp một cách hòa bình) ; Chương VII (về Hành động trước nguy cơ đe dọa hòa bình, sự phá hoại hòa bình và hành động xâm lược) và Chương VIII Hiến chương (về các Thỏa thuận khu vực), trong đó, Hội đồng bảo an (HĐBA) đóng vai trò điều phối

CTNĐ được áp dụng rõ nhất trong vụ NATO tấn công Kosovo (1999), còn R2P được thử nghiệm trong sự kiện Mỹ và NATO tấn công Libya (năm 2011) Như vậy, xem ra R2P hàm chứa nội dung can thiệp có mức độ và có điều kiện hơn vào chủ quyền của một quốc gia khi xảy ra tình huống cộng đồng quốc

tế buộc phải có hành động Một số người cho rằng đây chính là điểm « mạnh » hơn của học thuyết R2P so với học thuyết CTNĐ và điều này giải thích vì sao trong khi học thuyết CTNĐ bị nhiều nước, nhất là các nước đang phát triển, phản đối thì học thuyết R2P lại nhanh chóng nhận được sự ủng hộ của cộng đồng quốc tế, đặc biệt là đối với các trụ cột 1 và 2 của học thuyết ; tranh cãi chủ yếu chỉ liên quan tới trụ cột 3

3.2 Mặt tích cực và mặt hạn chế của nguyên tắc R2P

Ý nghĩa tích cực/tiến bộ của nguyên tắc R2P thể hiện ở một số điểm chủ yếu sau :

Thứ nhất, R2P giới thiệu một cách hiểu mới về chủ quyền quốc gia, theo

đó, chủ quyền không chỉ là quyền mà còn là trách nhiệm của quốc gia – trách

nhiệm bảo vệ người dân.7 Đây thực sự là một sự chuyển biến tích cực trong nhận thức và tư duy của nhân loại về các nguyên tắc của quan hệ quốc tế liên quan đến chủ quyền và nhân quyền R2P bổ sung khẳng định tính « tương đối » của nguyên tắc chủ quyền quốc gia (không còn là tuyệt đối và tối thượng) và đề cao hành động can thiệp tập thể của cộng đồng quốc tế để bảo vệ người dân ở các nước, chống lại các hành vi vi phạm nghiêm trọng quyền con người được xác

định với bốn tội danh diệt chủng, thanh lọc sắc tộc, tội ác chiến tranh và tội ác

chống loài người Quá trình LHQ thảo luận và quyết định can thiệp vào Libya

thể hiện rõ xu hướng giải thích và vận dụng ngày càng rộng hơn nguyên tắc R2P trên cơ sở đề cao nhân quyền

Thứ hai, R2P tạo cơ sở để xây dựng nguyên tắc mới của luật quốc tế điều

chỉnh mối quan hệ liên quan đến chủ quyền quốc gia và trách nhiệm bảo vệ

7 Đây là một sự thay đổi quan trọng trong quan hệ quốc tế vì nhiều lý do: (i) “Chủ quyền là trách nhiệm” có nghĩa rằng chính quyền quốc gia chịu trách nhiệm bảo vệ sự an toàn và tính mạng, tăng cường phúc lợi cho công dân; (ii) nó có nghĩa rằng chính quyền quốc gia chịu trách nhiệm trước chính công dân của mình cũng như trước cộng đồng quốc tế thông qua LHQ; và (iii) “chủ quyền là trách nhiệm” có nghĩa rằng nhân viên nhà nước chịu trách nhiệm về hành động của họ.

người dân, hay nói một cách rộng hơn là bảo vệ nhân quyền Thực ra, R2P không phải được hình thành thuần tuý trên cơ sở lý tưởng chính trị quốc tế mà một phần quan trọng là từ nền tảng pháp lý của luật quốc tế hiện hành Điều này

sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình pháp điển hoá và phổ biến R2P Có thể tìm thấy các quy định về việc các quốc gia có nghĩa vụ phải chống lại các loại tội ác như tội ác diệt chủng, tội phạm chiến tranh, tội ác chống lại loài người và tội thanh lọc sắc tộc trong những quy định của Pháp luật nhân đạo quốc tế Sự giúp đỡ của Cộng đồng Quốc tế để giúp Quốc gia thực hiện trách nhiệm của mình phải được sự đồng ý của quốc gia đó Cho đến khi quốc gia đã hòan toàn thất bại trong việc thực hiện Trách nhiệm, hoạt động cưỡng chế cũng phải phù hợp với Chương VI, Chương VII, Chương VIII cho nên R2P được coi là trường hợp ngoại lệ của nguyên tắc không can thiệp vào công việc nội bộ được quy định tại Điều 2.7 Hiến chương Theo quy định của Điều 2.7 này thì ngoại lệ của nguyên tắc không can thiệp là việc áp dụng các biện pháp cưỡng chế phù hợp với Chương VII Hiến chương nhằm đối phó với tình huống mà hòa bình bị đe dọa, bị phá hoại hoặc có hành vi xâm lược Việc áp dụng các biện pháp này do HĐBA quyết định8

Thứ ba, R2P đặt chính phủ nắm quyền ở các quốc gia trước áp lực phải

tìm cách điều chỉnh các chính sách của mình theo hướng dân chủ hoá hơn, tôn trọng các quyền con người, đảm bảo phân chia công bằng của cải xã hội và đáp ứng các nguyện vọng chính đáng của người dân, tránh để mâu thuẫn xã hội dẫn đến xung đột lớn, tạo cớ cho lực lượng từ bên ngoài can thiệp, chi phối tình hình trong nước Hành động của Liên Hiệp quốc liên quan đến khủng hoảng chính trị tại khu vực Bắc Phi hiện nay, đặc biệt là vụ can thiệp quân sự của Mỹ-NATO vào Libya, là một cảnh báo quan trọng đối với các nước « có vấn đề » về dân chủ và nhân quyền

Bên cạnh những điểm tích cực chủ yếu như đã nêu ở trên, nguyên tắc R2P cũng có những điểm hạn chế, khiến nhiều người còn e dè, quan ngại, thậm chí không ủng hộ Với xu hướng giải thích rộng và áp dụng không nhất quán, đặc biệt là qua vụ Libya, mối quan ngại đối với nguyên tắc này lại càng gia tăng, nhất là ở các nước đang phát triển

Hạn chế thứ nhất của nguyên tắc R2P là tính chất mập mờ, không rõ ràng của khái niệm, từ đó dẫn đến việc giải thích và vận dụng không nhất quán, có thể bị lợi dụng phục vụ cho ý đồ chính trị của một số quốc gia nhất định

Với cách hiểu hiện nay, nội dung của R2P có nhiều điểm chưa rõ ràng, chẳng hạn như liên quan đến các tội ác dẫn đến áp dụng R2P, ai là người xác định các tôi ác ở một nước và cách thức, tiêu chí xác định ; chủ thể nào có quyền quyết định hành động can thiệp ; tính chủ quan trong việc quyết định can thiệp

8 Đoạn 18, 19 Báo cáo của Nhóm nghiên cứu về Trách nhiệm bảo vệ trong khuôn khổ Hội đồng hợp tác an ninh khu vực Châu Á – Thái Bình Dương (CSCAP), trang 12 - 13

http://www.cscap.org/uploads/docs/RtoP/CSCAP%20Study%20Group%20on%20RtoP%20-%20Final

%20Report.pdf

hay không ; thời điểm can thiệp ; mức độ can thiệp ; chủ thể giám sát tính phù hợp với Hiến chương của hành động can thiệp ; v.v…

Trước hết, về các tội ác dẫn đến áp dụng R2P, như đã nói ở trên, đó là một trong bốn loại tội ác : tội diệt chủng, tội ác chiến tranh, thanh lọc sắc tộc và tội ác chống lại loài người Tuy nhiên khái niệm Tội ác chống lại loài người rất rộng và chưa được định nghĩa rõ ràng Trong cơn bão Nagris tại Myanmar hồi tháng 5/2008, sự phản ứng chậm chạp của Chính phủ khiến cho số người chết tăng cao, lên đến gần 85.000 người, liệu sự chậm chạp của Chính phủ Myanmar như trên có thể xếp vào loại Tội ác chống lại loài người ? Hay liệu cộng đồng quốc tế có cần mở rộng việc áp dụng R2P vào những quốc gia có vấn đề về an ninh con người như quốc gia có tỉ lệ người nhiễm HIV/AIDS quá cao, quốc gia chịu tác động của Biến đổi khí hậu, quốc gia cạn kiệt năng lượng hay kiệt quệ về kinh tế 9

Thứ hai, liên quan đến chủ thể có quyền quyết định tiến hành các biện pháp can thiệp : các biện pháp can thiệp tập thể mang tính cưỡng chế sẽ được thực hiện phù hợp với Chương VI, Chương VII, Chương VIII Hiến chương Theo đó, các hành động cưỡng chế đối với một quốc gia phải do HĐBA quyết định kể cả trong trường hợp hành động cưỡng chế đó được thực hiện bởi tổ chức khu vực (Điều 41, Điều 42 và Điều 53.1 Hiến chương) Điều này khiến cho dư luận lo ngại rằng : các nước Ủy viên thường trực của HĐBA LHQ có quyền quá lớn trong định đoạt tiến hành hay không hoạt động can thiệp ; nếu các tội ác thuộc phạm vi áp dụng của R2P xảy ra tại các nước Ủy viên thường trực HĐBA LHQ hoặc tại những nơi mà các nước này có quyền lợi, cộng đồng quốc tế sẽ rất khó có thể can thiệp vào vì chắc chắn các nước này sẽ sử dụng quyền veto, chống lại việc HĐBQ ra nghị quyết can thiệp – gây bế tắc trong giải quyết các loại tội ác Bên cạnh đó, có thể xảy ra tình trạng tiến hành can thiệp theo chọn lọc chủ quan : ở hai quốc gia có tình trạng tội phạm thảm sát nghiêm trọng như nhau diễn ra, nhưng HĐBA có thể quyết định can thiệp vào nước này nhưng không can thiệp vào nước khác – tính double standards trong việc áp dụng R2P (giới quan chức Mỹ từ chối cho rằng tinh hình ở Baranh, Syrie có thể so sánh với tình hinh tội ác loại bỏ người dân biểu tình diễn ra ở Lybia) Không phải không có lý khi mà trong cuộc tranh luận tại Đại hội đồng LHQ tháng 8/2009 về việc triển khai R2P, một vài quốc gia đã bày tỏ quan ngại là R2P sẽ tăng cường quyền lực cho HĐBA, làm giảm vai trò của Đại hội đồng, thậm chí đại biểu Xu-đăng còn cho rằng việc trao quyền quyết định việc tiến hành các biện pháp cưỡng chế theo R2P cho HĐBA LHQ chẳng khác gì “giao cho con sói trách nhiệm xử lý một con cừu”10 Mặc dù vậy, một số quốc gia vẫn phát biểu rằng, không có nguyên tắc nào là được áp dụng hoàn hảo, không nên vì việc cộng đồng quốc tế không hoạt động ở một số nơi mà không cho cơ chế hoạt động ở bất cứ nơi nào

9 Đoạn 17, Báo cáo của Nhóm nghiên cứu về Trách nhiệm bảo vệ trong khuôn khổ Hội đồng hợp tác an ninh khu vực Châu Á – Thái Bình Dương (CSCAP), trang 11 – 12 http://www.cscap.org/uploads/docs/RtoP/CSCAP

%20Study%20Group%20on%20RtoP%20-%20Final%20Report.pdf

10 Báo cáo đánh giá về Thực thi Trách nhiệm bảo vệ, giới thiệu tại Cuộc họp của Đại hội đồng, tháng 7 năm 2009 website: http://globalr2p.org/media/pdf/GCR2P_General_Assembly_Debate_Assessment.pdf )

Cũng trong cuộc tranh luận trên, 35 quốc gia đã kêu gọi HĐBA hạn chế

sử dụng quyền veto đối với các tình huống xem xét áp dụng R2P, một số khác lại yêu cầu cải tổ HĐBA

Các nước nhỏ còn có tâm lý lo ngại rằng chưa có tiêu chuẩn rõ ràng đánh giá là quốc gia đã thất bại rõ ràng trong thực hiện trách nhiệm bảo vệ người dân ; đồng thời, cơ chế giám sát mức độ phù hợp với Pháp luật quốc tế của các Nghị quyết của HĐBA về sự tồn tại hay không một trong bốn loại tôi ác, thời điểm tiến hành hoạt động cưỡng chế, mức độ tiến hành vẫn còn mơ hồ Tòa án công lý quốc tế - với vai trò là Cơ quan tư pháp chính của LHQ có thể ra quyết định rằng Nghị quyết của HĐBA LHQ không phù hợp với Hiến chương và nếu điều này xảy ra thì đây sẽ là một thách thức đối với toàn bộ hệ thống do đặc điểm về vai trò, thẩm quyền của HĐBA trong cơ cấu các cơ quan của LHQ11

Mặt hạn chế nữa của R2P liên quan đến các tác động bất lợi cho ổn định chính trị-xã hội ở các nước Nhiều người lo ngại rằng R2P có thể sẽ góp phần khuyến khích các hoạt động chống đối chính phủ và lật đổ ở các nước với sự hỗ trợ, can thiệp gia tăng từ bên ngoài , từ đó gây bất ổn định chính trị-xã hội Điều này có thể tạo tâm lý bất an cho chính quyền các nước và thúc đẩy xu hướng tăng cường hiện đại hoá quân đội và các lực lượng an ninh, mua bán vũ khí để đối phó với nguy cơ bị can thiệp từ bên ngoài và các hoạt động lật đổ

4 Triển khai R2P ở khu vực Châu Á – Thái Bình Dương

4.1 Quan điểm của các nước trong khu vực về R2P

Nhiều nước ở khu vực Châu Á – Thái Bình Dương đã trải qua thời kì bị xâm lược, đô hộ và phụ thuộc vào các cường quốc bên ngoài, nên rất thận trọng

và dè dặt đối với những gì có thể được coi là nguy cơ can thiệp từ bên ngoài R2P là một vấn đề gây tranh cãi và phản ứng rất khác nhau bởi các nước trong khu vực Cơ bản có 3 loại nhóm thái độ như sau::

- Nhóm các nước đi tiên phong trong triển khai R2P

Nhóm này chủ yếu gồm các nước phát triển, tiêu biểu là Mỹ, Canada, Úc, Niudilân Các nước này muốn nâng cao nhận thức về dân chủ nhân quyền trên toàn cầu và cũng lại có khả năng tài chính đầu tư cho các nỗ lực đó Họ là những nước đi đầu thúc đẩy triển khai R2P Tuy nhiên, do bị khủng hoảng kinh tế, nên cam kết của các nước này trong việc triển khai R2P cũng phần nào giảm đi, họ cũng thận trọng hơn trong việc ràng buộc mình với nghĩa vụ giúp các nước khác Hiện nay, Úc là nước tỏ ra rất tích cực hoạt động nhằm phổ biến, triển khai R2P ở Châu Á – TBD, họ tài trợ cho một số nước tổ chức các hội thảo về R2P nhằm nâng cao nhận thức của khu vực về nguyên tắc này

- Nhóm các nước sẵn sàng tiếp nhận R2P với đầy đủ 3 nội dung ở 3 trụ cột

11 Malcolmz N Shaw, “Luật Quốc tế” (International Law), tái bản lần thứ 6, NXB Cambridge, trang 1271

Trong số này, nổi lên hơn cả là Campuchia và Singapore Trường hợp của Cămpuchia rất đặc biệt, một nước nhỏ, nạn nhân của chế độ diệt chủng, nay trở thành một trong số nước đang phát triển ủng hộ tích cực R2P Có ý kiến cho rằng nếu R2P được áp dụng ở thời điểm những năm 1970, thì nạn diệt chủng do Khmer đỏ gây ra đã không thể kéo dài và để lại hậu quả khủng khiếp như vậy ở Cămpuchia trong thời kỳ 1975-1979 Một nghiên cứu của Tổ chức Chữ thập đỏ quốc tế khẳng định ở nước nào đã từng xảy ra một trong bốn loại tội ác thuộc phạm vi áp dụng của R2P thì nước đó sẵn sàng đón nhận học thuyết R2P vì họ muốn biết khi Nhà nước đã thất bại trong việc bảo vệ họ thì phải có một cơ chế nào đó tiếp sức

- Nhóm các nước dè dặt với R2P, chỉ ủng hộ Trụ cột 1 và 2, quan ngại đối

với trụ cột 3 :

Nhóm này gồm Nhật Bản, Trung Quốc, Myamar, Indonesia, Philippin, Thái Lan Nhìn chung, phần lớn các nước trong nhóm này ít nhiều đều có vấn đề rắc rối nếu thúc đẩy R2P, nên giữ thái độ thận trọng, đặc biệt là với trụ cột 3 của R2P

Nhật Bản thận trọng với việc phổ biến R2P vì nước này muốn tranh thủ

sự ủng hộ của các nước không tán thành R2P trong nỗ lực vận động cải tổ Liên Hợp Quốc và giành một vị trí Ủy viên thường trực trong HĐBA, đồng thời Nhật Bản cũng quan ngại rằng thuyết R2P sẽ lấn át thuyết ngoại giao của Nhật về An ninh con người Tuy nhiên, nhờ có những tiến triển giúp hạn chế khoảng cách giữa hai thuyết này mà Nhật đã bắt đầu tham gia chủ động hơn vào việc phổ biến R2P

Trung Quốc có lý do để chỉ ủng hộ các trụ cột 1,2 và không ủng hộ trụ cột

3 của R2P, bởi vì họ phải tính toán, cân nhắc giữa một bên là vai trò của một quốc gia Uỷ viên thường trực của HĐBA – có trách nhiệm đóng góp vào hòa bình an ninh quốc tế và bên kia là vai trò của một nước lớn đang phát triển cũng còn rất nhiều vấn đề nội bộ (dân chủ, nhân quyền, ly khai, xung đột chính trị-xã hội, sắc tộc…), nhưng cũng có nhu cầu khẳng định ảnh hưởng và vị thế quốc tế của mình trong khu vực cũng như toàn cầu

Thái độ của Thái Lan cũng dễ hiểu bởi đất nước này đang trong tình trạng chia rẽ, xung đột tôn giáo sâu sắc, đặc biệt ở miền Nam Thái Lan (lực lượng quân đội chủ yếu là người theo Phật giáo đã dùng dùi cui tấn công người thiểu

số theo đạo Hồi và nếu số người chết được tính toán thì cuộc xung đột này có thể được lấy làm ví dụ cho tội ác chống lại loài người) Những đợt biểu tình của phe áo đỏ, phe áo vàng trong thời gian dài gần đây cũng báo hiệu bất đồng chính trị sâu sắc tiềm ẩn nguy cơ tội ác có thể là nguyên nhân dẫn đến sự can thiệp của cộng đồng quốc tế12 Nước này sẵn sàng ủng hộ việc triển khai R2P thông qua việc tham gia vào hành động tập thể theo các chương trình nhân đạo của LHQ

12 Báo cáo Hội thảo « Tham vấn khu vực về Trách nhiệm bảo vệ » (Regional Consultation on The Responsibility

to Protect » được tổ chức bởi RSIS và NTU, ngày 8 – 9 tháng 4 năm 2010, tại Singapore, trang 9.

nhưng không công nhận vấn đề an ninh nội bộ của nước mình là tình huống được điều chỉnh bởi R2P

Mặc dù nhiều nước trong khu vực đã thừa nhận « chủ quyền là trách nhiệm » nhưng khái niệm R2P vẫn chưa giành được sự ủng hộ hoàn toàn của các nước ở CA – TBD, đặc biệt là tại khu vực Đông Nam Á Có thể nhận thấy 3

lý do khác của tình trạng này : (i) việc phổ biến, thảo luận về R2P trong khu vực còn hạn chế, sự thiếu thông tin khiến và việc giải thích sai khiến cho các nước trong khu vực còn có cảm giác nguyên tắc này sẽ đe dọa tới những quy định pháp lý đang tồn tại trong khu vực, là nguy cơ dẫn tới xâm phạm chủ quyền quốc gia ; (ii) trong khu vực, chưa có nhiều quốc gia tiên phong, tổ chức xã hội tiên phong trong việc phổ biến R2P ;13 (iii) trong khu vực có nhiều quốc gia đã trải qua thời kì thuộc địa, phụ thuộc nên có tâm lý dè dặt với can thiệp từ bên ngoài

4.2 Một số thiết chế chủ yếu triển khai R2P ở khu vực

Chương VIII Hiến chương LHQ có quy định: HĐBA khuyến khích những hoạt động của các tổ chức khu vực góp phần vào duy trình hòa bình và anh ninh toàn cầu trong khu vực mình miễn là những hoạt động này phù hợp với Mục đích và Nguyên tắc của Hiến chương LHQ Đại diện của LHQ và các nước tiên phong trong triển khai R2P kêu gọi các thiết chế khu vực tại Châu Á – Thái Bình Dương phát huy vai trò của mình trong việc triển khai R2P, hợp tác chặt chẽ với LHQ – tăng cường sự có mặt của LHQ tại khu vực và tăng cường sự có mặt của đại diện của khu vực tại chương trình triển khai R2P của LHQ Điều này giúp hạn chế khả năng xảy ra một trong bốn loại tội ác nói trên, đảm bảo hòa bình - ổn định và an ninh trong khu vực thông qua việc phát triển nhân quyền, nâng cao năng lực cảnh báo sớm, tăng cường ngoại giao phòng ngừa, đẩy mạnh hợp tác an ninh Các tổ chức khu vực ở cả kênh hợp tác nhà nước – kênh I

và kênh học giả tham mưu cho giới quan chức – kênh II- đều có thể đóng góp vào việc triển khai R2P (các tổ chức kênh I liên Chính phủ như ASEAN, ARF hay những tổ chức kênh II của các học giả như CSCAP, AICOHR)

Kênh I

Hiệp hội các Quốc gia Đông Nam Á - ASEAN

ASEAN không đóng vai trò chủ động trong việc phổ biến R2P Mặc dù trong tổ chức có Uỷ ban liên chính phủ về nhân quyền – AICOHR (ASEAN Intergovernmental Commission on Human Rights) nhưng văn kiện của ASEAN vẫn nhấn mạnh quy định tôn trọng chủ quyền, không can thiệp vào công việc nội

bộ của các nước thành viên

13 Báo cao Cuộc họp phổ biến và Hội nghị chính sách bàn tròn về Trách nhiệm bảo vệ, do RSIS kết hợp với Viện nghiên cứu về hợp tác quốc tế của Nhật Bản, ngày 26 tháng 1 năm 2011 tại Tokyo, Nhật Bản; trang 4