CƠ CHẾ PHÁP LÝ VỀ SỰ THAM GIA CỦA NHÂN DÂN TRONG HOẠT ĐỘNG LẬP PHÁP Ở VIỆT NAM

Microsoft Word TTTV Mai Thi Thanh Tam QD cap HV doc HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH MAI THỊ THANH TÂM CƠ CHẾ PHÁP LÝ VỀ SỰ THAM GIA CỦA NHÂN DÂN TRONG HOẠT ĐỘNG LẬP PHÁP Ở VIỆT NAM TÓM TẮT LUẬ.

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH

MAI THỊ THANH TÂM

CƠ CHẾ PHÁP LÝ VỀ SỰ THAM GIA CỦA NHÂN DÂN TRONG HOẠT ĐỘNG LẬP PHÁP Ở VIỆT NAM

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ LỊCH SỬ NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT

Mã số: 938 01 06

HÀ NỘI - 2022

Công trình được hoàn thành tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

Người hướng dẫn khoa học: 1 PGS,TS Tào Thị Quyên

2 TS Hoàng Minh Hội

Phản biện 1:

Phản biện 2:

Phản biện 3:

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Học viện

họp tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

Vào hồi giờ ngày tháng năm 2022

Có thể tìm hiểu luận án tại: Thư viện Quốc gia

và Thư viện Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong tiến trình đổi mới phát triển đất nước cho đến nay, vấn đề xây dựng

và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa (XHCN) của dân, do dân,

vì dân luôn được Đảng Cộng sản Việt Nam quan tâm, chú trọng Kể từ Đại hội VII, qua mỗi kỳ đại hội, tư duy lý luận của Đảng về nhà nước pháp quyền XHCN của dân, do dân, vì dân ngày càng phát triển, hoàn thiện, tạo cơ sở định hướng toàn bộ quá trình xây dựng một nhà nước trong sạch, vững mạnh, đáp ứng được yêu cầu phát triển đất nước Trong Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (bổ sung, phát triển năm 2011), Đảng

ta xác định: “Nhà nước ta là Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân Tất cả quyền lực Nhà nước thuộc về nhân dân

mà nền tảng là liên minh giữa giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức, do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo”; “Nhà nước phục vụ nhân dân, gắn bó mật thiết với nhân dân, thực hiện đầy đủ quyền dân chủ của nhân dân, tôn trọng, lắng nghe ý kiến của nhân dân và chịu sự giám sát của nhân dân” Quan điểm này đã được thể chế hóa trong Hiến pháp năm 2013 Hiến pháp năm 2013 khẳng định: “Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân và vì Nhân dân Nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam do Nhân dân làm chủ; tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân mà nền tảng là liên minh giữa giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức”

Tính nhân dân, tính dân chủ của Nhà nước Việt Nam không chỉ được thể hiện ở trách nhiệm của nhà nước phục vụ nhân dân mà còn thể hiện ở việc huy động được sự tham gia của nhân dân vào hoạt động nhà nước, trong đó, có hoạt động lập pháp (HĐLP) một trong những lĩnh vực hoạt động chủ yếu của bộ máy nhà nước Cơ chế pháp lý (CCPL) về sự tham gia của nhân dân trong HĐLP có vai trò quan trọng trong phát huy quyền làm chủ, tính tích cực chính trị của nhân dân Sự tham gia của nhân dân trong HĐLP còn giúp các CQNN

có thẩm quyền có được nguồn thông tin bổ sung hữu ích, có tính chất phản biện đối với các chính sách trong các dự thảo luật; giúp cho việc lựa chọn chính sách trong dự thảo luật được công khai, minh bạch hơn và phù hợp với ý chí, nguyện vọng của nhân dân hơn Bên cạnh đó, CCPL này còn giúp cải thiện mối quan

hệ giữa Nhà nước và nhân dân, làm cho chính quyền quan tâm hơn đến nhu cầu, lợi ích của nhân dân và nhân dân khi được tham gia vào HĐLP sẽ có những hiểu biết nhất định về dự thảo luật sắp ban hành, từ đó, có niềm tin vào Nhà nước và tích cực thực hiện pháp luật hơn Về phương diện pháp lý, ở Việt

Nam, CCPL về sự tham gia của nhân dân trong HĐLP được thể hiện trong nhiều văn bản quy phạm pháp luật như Hiến pháp năm 2013, Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật (VBQPPL) năm 2015, Luật sửa đổi, bổ sung một

số điều của Luật ban hành VBQPPL năm 2020, Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam năm 2015, Luật Trưng cầu ý dân 2015, Tuy nhiên, các quy định pháp luật vẫn chưa tạo ra được cơ sở pháp lý rộng rãi cho sự tham gia của nhân dân trong HĐLP, cụ thể như nội dung tham gia của nhân dân vào HĐLP chưa được quy định cụ thể; thiếu các hình thức tham gia chủ động của nhân dân trong HĐLP; trình tự, thủ tục nhân dân tham gia vào HĐLP chưa đầy đủ; không có

cơ chế ràng buộc trách nhiệm của CQNN trong việc tiếp thu, phản hồi ý kiến nhân dân;…

Thực tiễn cho thấy, CCPL về sự tham gia của nhân dân trong HĐLP ở Việt Nam cũng chưa được thực hiện đầy đủ Hình thức tham gia chủ yếu là lấy

ý kiến nhân dân vào dự thảo đề nghị xây dựng luật, dự thảo luật Đến nay hoạt động lấy ý kiến nhân dân vào dự thảo văn bản luật đã trở thành hoạt động thường xuyên của các CQNN có thẩm quyền Tuy nhiên hoạt động lấy ý kiến nhân dân tham gia vào HĐLP vẫn còn nhiều hạn chế, bất cập như: đối tượng được lấy ý kiến hạn hẹp (chủ yếu là các CQNN, tổ chức chính trị - xã hội, các chuyên gia, nhà khoa học mà ít khi lấy ý kiến nhân dân rộng rãi); nội dung lấy ý kiến nhân dân về dự án luật còn dàn trải, thiếu trọng tâm, trọng điểm; việc tổ chức lấy ý kiến nhân dân, tiếp thu, giải trình các ý kiến đóng góp của nhân dân cũng còn nặng về hình thức, thiếu thực chất nên chưa thu được các ý kiến có giá trị; Bên cạnh đó, hoạt động phản biện xã hội (PBXH) về các dự thảo luật của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam (MTTQVN) và các tổ chức chính trị - xã hội thành viên còn mờ nhạt, chưa tạo được dấu ấn; hoạt động biểu quyết biểu quyết khi Nhà nước tổ chức trưng cầu ý dân chưa có điều kiện thực hiện trong thực tế

Từ những lập luận trên cho thấy, việc nghiên cứu sinh lựa chọn đề tài

nghiên cứu: “Cơ chế pháp lý về sự tham gia của nhân dân trong hoạt động lập

pháp ở Việt Nam” có ý nghĩa cấp thiết cả về mặt lý luận và thực tiễn, đáp ứng

yêu cầu xây dựng nền dân chủ XHCN, yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam của nhân dân dân, do nhân dân và vì nhân dân hiện nay

2 Mục đích và nhiệm vụ của luận án

2.1 Mục đích của luận án

Trên cơ sở phân tích lý luận và đánh giá thực trạng CCPL về sự tham gia của nhân dân trong HĐLP ở Việt Nam thời gian qua, luận án đề xuất các quan điểm và giải pháp nhằm tiếp tục hoàn thiện CCPL về sự tham gia của nhân dân trong HĐLP ở Việt Nam

2.2 Nhiệm vụ của luận án

Để thực hiện mục đích trên, luận án có các nhiệm vụ nghiên cứu sau:

- Đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài và chỉ ra những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu

- Làm sáng tỏ cơ sở lý luận của CCPL về sự tham gia của nhân dân trong HĐLP, trong đó, luận án tập trung nghiên cứu, làm rõ khái niệm, đặc điểm, vai trò, các yếu tố cấu thành, tiêu chí hoàn thiện CCPL về sự tham gia của nhân dân vào HĐLP; các điều kiện bảo đảm sự tham gia của nhân dân trong HĐLP

- Nghiên cứu CCPL về sự tham gia của nhân dân của một số quốc gia trên thế giới và những giá trị tham khảo cho Việt Nam

- Phân tích, đánh giá thực trạng CCPL về sự tham gia của nhân dân vào HĐLP ở Việt Nam hiện nay

- Đề xuất các quan điểm và các giải pháp tiếp tục hoàn thiện CCPL về sự tham gia của nhân dân trong HĐLP ở Việt Nam

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Dưới góc độ của chuyên ngành Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật, luận án nghiên cứu những vấn đề lý luận và thực tiễn của CCPL về sự tham gia của nhân dân trong HĐLP ở Việt Nam Trên cơ sở đó, luận án luận chứng cơ sở khoa học và đề xuất quan điểm, giải pháp hoàn thiện CCPL về sự tham gia của nhân dân trong HĐLP ở Việt Nam

3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Về không gian: Luận án thực hiện việc nghiên cứu CCPL về sự tham gia

của nhân dân trong HĐLP ở Việt Nam Các nội dung về lý luận, thực trạng CCPL về sự tham gia của nhân dân trong HĐLP đều gắn liền với các đặc điểm

về chính trị, kinh tế - xã hội ở Việt Nam Các quan điểm, giải pháp được đưa ra cũng xuất phát từ thực tiễn của Việt Nam

Bên cạnh đó, về việc nghiên cứu CCPL về sự tham gia của nhân dân trong HĐLP và rút ra một số giá trị tham khảo cho Việt Nam, luận án lựa chọn nghiên cứu các quốc gia là Hoa Kỳ, Trung Quốc và một số quốc gia Châu Âu

- Về thời gian: Luận án nghiên cứu lý luận và thực tiễn của CCPL về sự

tham gia của nhân dân trong HĐLP ở Việt Nam từ khi Hiến pháp năm 2013 có hiệu lực đến nay và đề xuất các giải pháp hoàn thiện trong thời gian tới

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

4.1 Cơ sở lý luận

Cơ sở lý luận của đề tài là chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về nhà nước và pháp luật, về xây

dựng Nhà nước pháp quyền XHCN, về dân chủ XHCN, về thực hiện quyền làm chủ của nhân dân, trong đó, có quyền tham gia HĐLP của nhân dân

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin về chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử Bên cạnh đó, luận án còn sử dụng lý thuyết về dân chủ trực tiếp; lý thuyết về sự tham gia của nhân dân (public participation) để làm rõ các vấn đề lý luận và thực tiễn CCPL về sự tham gia của nhân dân trong HĐLP

Trên cơ sở phương pháp luận nói trên, luận án sử dụng các phương pháp nghiên cứu cụ thể như: phương pháp phân tích, tổng hợp; phương pháp thống kê; phương pháp luật học so sánh; phương pháp logic, hệ thống; phương pháp lịch sử - cụ thể; phương pháp tình huống

5 Đóng góp mới về khoa học của luận án

Luận án có một số đóng góp mới về khoa học sau đây:

Thứ nhất, luận án xây dựng cơ sở lý luận của CCPL về sự tham gia của

nhân dân trong HĐLP ở Việt Nam gồm: khái niệm, đặc điểm, vai trò, các yếu

tố cấu thành, tiêu chí hoàn thiện và các điều kiện bảo đảm CCPL về sự tham gia của nhân dân trong HĐLP Luận án cũng nghiên cứu CCPL về sự tham gia của nhân dân trong HĐLP ở một số quốc gia trên thế giới và chỉ ra những giá trị có thể tham khảo cho Việt Nam

Thứ hai, luận án đã phân tích thực trạng CCPL về sự tham gia của nhân

dân trong HĐLP ở Việt Nam: những kết quả đạt được, những tồn tại, hạn chế

và nguyên nhân

Thứ ba, luận án đã xây dựng được hệ thống các quan điểm và đề xuất các

giải pháp có tính khả thi nhằm hoàn thiện CCPL về sự tham gia của nhân dân trong HĐLP ở Việt Nam

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

Về lý luận: Kết quả nghiên cứu của luận án sẽ góp phần tiếp tục hoàn thiện

cơ sở lý luận CCPL về sự tham gia của nhân dân trong HĐLP ở Việt Nam

Về thực tiễn: Kết quả luận án là tài liệu tham khảo để Đảng và Nhà nước

có thêm cơ sở khoa học trong quá trình hoàn thiện CCPL về sự tham gia của nhân dân trong HĐLP Luận án còn là tài liệu tham khảo hữu ích trong việc nghiên cứu, giảng dạy các nội dung liên quan đến đề tài luận án

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận án gồm 4 chương, 11 tiết

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CƠ CHẾ PHÁP LÝ VỀ

SỰ THAM GIA CỦA NHÂN DÂN TRONG HOẠT ĐỘNG LẬP PHÁP

1.1 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU TRONG NƯỚC

1.1.1 Những công trình nghiên cứu liên quan đến cơ chế pháp lý

Các công trình nghiên cứu về CCPL giúp nghiên cứu sinh có cái nhìn tổng quát về CCPL, từ đó xác định được cách tiếp cận phù hợp về CCPL và có định hướng xây dựng khái niệm, các yếu tố cấu thành và tiêu chí hoàn thiện của CCPL về sự tham gia của nhân dân trong HĐLP

1.1.2 Những công trình nghiên cứu liên quan đến cơ chế pháp lý về

sự tham gia của nhân dân trong hoạt động lập pháp

Việc khảo cứu những công trình liên quan đến CCPL về sự tham gia của nhân dân trong HĐLP cho thấy các công trình này đã đề cập đến các khía cạnh khác nhau liên quan đến CCPL về sự tham gia của nhân dân trong HĐLP ở Việt Nam Tuy nhiên, chưa có một công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống và toàn diện CCPL về sự tham gia của nhân dân trong HĐLP ở Việt Nam

1.2 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Ở NƯỚC NGOÀI

Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài cho thấy có nhiều công trình nghiên cứu sự tham gia của nhân dân trong hoạt động/quy trình hoạch định chính sách công (mà HĐLP cũng là một trong những hoạt động hoạch định chính sách công) Một số công trình đề cập đến các mức độ/hình thức/thang đo về sự tham gia của nhân dân trong quyết định chính sách công Tuy có các cách tiếp cận khác nhau nhưng các công trình này đều đề cập đến các mức độ khác nhau về

sự tham gia của nhân dân Bên cạnh đó, cũng có công trình nghiên cứu về sự tham gia của nhân dân trong quy trình lập pháp ở một số quốc gia cụ thể Các công trình nghiên cứu ở nước ngoài đã góp phần làm sáng tỏ một số vấn đề lý luận của CCPL về sự tham gia của nhân dân trong HĐLP; đồng thời gợi mở các

kinh nghiệm của CCPL này ở một số quốc gia trên thế giới

1.3 ĐÁNH GIÁ CHUNG TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ NHỮNG VẤN

ĐỀ CẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU

1.3.1 Đánh giá chung

Việc nghiên cứu các công trình khoa học trong và ngoài nước có liên quan đến đề tài luận án cho thấy, nhìn chung các công trình nói trên đã đóng

góp những khía cạnh nhất định về lý luận và thực tiễn của CCPL về sự tham gia của nhân dân trong HĐLP, có thể tham khảo, kế thừa chọn lọc trong quá trình nghiên cứu luận án Một số nội dung có giá trị tham khảo tốt cho luận án, chẳng

hạn như:

- Một số công trình đã đưa ra cách tiếp cận khái niệm nhân dân và khái niệm HĐLP, CCPL nói chung Một số công trình đưa ra những gợi ý tốt cho việc xây dựng khái niệm, xác định các yếu tố cấu thành và tiêu chí hoàn thiện CCPL về sự tham gia của nhân dân trong HĐLP

- Một số công trình nghiên cứu kể trên cũng đã có những phân tích nhất định về từng bộ phận cấu thành của CCPL như phân tích các quy định của pháp luật về sự tham gia của nhân dân trong HĐLP (các quy định về nội dung quyền tham gia của nhân dân trong HĐLP; hình thức nhân dân tham gia trong HĐLP; trách nhiệm của CQNN có thẩm quyền) hoặc phân tích HĐLP của Quốc hội; sự tham gia HĐLP của một số chủ thể;…

- Một số công trình nghiên cứu đã phân tích về thực trạng thực hiện quyền tham gia của nhân dân vào HĐLP; hoặc phân tích thực trạng thực hiện một phương thức cụ thể để nhân dân tham gia trong HĐLP như lấy ý kiến nhân dân, trưng cầu ý dân,…; hoặc thực trạng sự tham gia của các chủ thể khác nhau (MTTQVN và các tổ chức thành viên, các tổ chức xã hội, các chuyên gia, nhà khoa học,…) trong HĐLP Từ thực trạng đó, các công trình cũng đề xuất các định hướng, giải pháp để hoàn thiện những khía cạnh khác nhau của CCPL

Tuy nhiên, với những mục đích, yêu cầu nghiên cứu khác nhau nên các công trình nghiên cứu trên mới chỉ xem xét một số khía cạnh cụ thể của CCPL

về sự tham gia của nhân dân trong HĐLP Xét một cách tổng thể, cho đến nay, chưa có công trình nào nghiên cứu một cách toàn diện, có hệ thống về CCPL về

sự tham gia của nhân dân trong HĐLP ở Việt Nam

1.3.2 Những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu

Về lý luận, các vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu gồm: xây dựng khái niệm

CCPL về sự tham gia của nhân dân trong HĐLP; chỉ ra đặc điểm, vai trò của CCPL về sự tham gia của nhân dân trong HĐLP; phân tích các yếu tố cấu thành, tiêu chí hoàn thiện, các điều kiện bảo đảm CCPL về sự tham gia của nhân dân trong HĐLP; nghiên cứu có chọn lọc CCPL về sự tham gia của nhân dân trong HĐLP ở một số quốc gia trên thế giới và chỉ ra những giá trị có thể tham khảo cho Việt Nam

Về thực tiễn, các vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu gồm: phân tích, đánh giá

thực trạng CCPL về sự tham gia của nhân dân trong HĐLP ở Việt Nam (những kết quả đạt được, những tồn tại, hạn chế và nguyên nhân)

Trên cơ sở lý luận và thực tiễn CCPL về sự tham gia của nhân dân trong hoat, luận án cần xây dựng được hệ thống các quan điểm và đề xuất các giải pháp hoàn thiện CCPL về sự tham gia của nhân dân trong HĐLP ở Việt Nam

1.3.3 Giả thuyết và câu hỏi nghiên cứu

Từ những phân tích tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài, luận án xác định giả thuyết khoa học của luận án như sau:

Để đảm bảo cho quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân, nhân dân ủy quyền nhưng không bị mất quyền, cần có cơ chế để nhân dân được tham gia vào hoạt động của nhà nước, đặc biệt là HĐLP Trong thời gian qua, tuy CCPL

về sự tham gia của nhân dân trong HĐLP ở Việt Nam đang dần được hình thành và đạt được một số kết quả nhất định nhưng cũng bộc lộ nhiều hạn chế, bất cập, dẫn đến tình trạng một số quy phạm pháp luật trong các văn bản luật (sản phẩm của HĐLP) không phản ánh hoặc phản ánh không đầy đủ ý chí, nguyện vọng, lợi ích của nhân dân Thực trạng trên đòi hỏi cần phải có một cơ chế pháp lý toàn diện bảo đảm sự tham gia của nhân dân trong HĐLP ở Việt Nam hiện nay

Từ giả thuyết nghiên cứu như trên, luận án cần phải trả lời các câu hỏi sau:

1 CCPL về sự tham gia của nhân dân trong HĐLP là gì? Cơ chế này được cấu thành bởi những yếu tố nào và được đánh giá dựa trên các tiêu chí nào? Các điều kiện bảo đảm của CCPL này trên thực tế?

2 CCPL về sự tham gia của nhân dân trong HĐLP ở Việt Nam được vận hành trong thực tiễn như thế nào? Kết quả đạt được và hạn chế, bất cập ra sao?

3 Làm thế nào để tiếp tục hoàn thiện CCPL về sự tham gia của nhân dân trong HĐLP ở Việt Nam hiện nay?

Tiểu kết chương 1

Trong chương 1, luận án đã đánh giá một cách tổng quan tình hình nghiên cứu trong nước cũng như ngoài nước có liên quan đến đề tài “CCPL về sự tham gia của nhân dân trong HĐLP” Qua đó, cho thấy, đã có nhiều công trình khoa học nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án nhưng chưa có công trình nào nghiên cứu về CCPL về sự tham gia của nhân dân vào HĐLP dưới góc độ của

chuyên ngành Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật một cách toàn diện, có

hệ thống Tình hình nghiên cứu đặt ra nhiều vấn đề cả lý luận và thực tiễn về CCPL về sự tham gia của nhân dân trong HĐLP cần giải quyết nhằm xác định được các quan điểm và giải pháp tiếp tục hoàn thiện CCPL về sự tham gia của nhân dân trong HĐLP ở Việt Nam

Chương 2

CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA CƠ CHẾ PHÁP LÝ VỀ

SỰ THAM GIA CỦA NHÂN DÂN TRONG HOẠT ĐỘNG LẬP PHÁP

2.1 KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM, VAI TRÒ CỦA CƠ CHẾ PHÁP LÝ VỀ

SỰ THAM GIA CỦA NHÂN DÂN TRONG HOẠT ĐỘNG LẬP PHÁP

2.1.1 Một số khái niệm liên quan

2.1.1.1 Khái niệm hoạt động lập pháp

Hoạt động lập pháp là một hình thức hoạt động của Nhà nước được thực hiện trên cơ sở quyền lập pháp, bao gồm nhiều giai đoạn khác nhau với sự tham gia của nhiều chủ thể khác nhau nhằm đưa ý chí chung của nhân dân thành các đạo luật

2.1.1.2 Quan niệm về nhân dân và sự tham gia của nhân dân trong hoạt động lập pháp

Nhân dân là một thuật ngữ chính trị - pháp lý, được hiểu là toàn thể dân tộc Việt Nam không phân biệt giai cấp, tầng lớp, tôn giáo, dân tộc, địa vị xã hội, tạo thành khối đại đoàn kết toàn dân tộc mà nền tảng là liên minh giữa giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức cùng tham gia xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam XHCN dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam

Sự tham gia của nhân dân trong HĐLP được hiểu là hoạt động đóng góp của nhân dân vào HĐLP thông qua các hình thức khác nhau nhằm tác động đến nội dung chính sách trong các dự án luật, đảm bảo văn bản luật được ban hành phản ánh được ý chí, nguyện vọng của nhân dân và có chất lượng tốt

Ở Việt Nam, nhân dân có thể tham gia vào HĐLP một cách trực tiếp hoặc gián tiếp thông qua hoạt động của các tổ chức mà mình là thành viên như MTTQVN, các tổ chức chính trị - xã hội thành viên của Mặt trận và các TCXH khác

2.1.2 Khái niệm cơ chế pháp lý về sự tham gia của nhân dân trong hoạt động lập pháp

Cơ chế pháp lý về sự tham gia của nhân dân trong HĐLP là chỉnh thể thống nhất gồm các yếu tố thể chế pháp lý, thiết chế bảo đảm, có mối liên hệ chặt chẽ với nhau, được vận hành dựa trên các điều kiện nhất định nhằm bảo đảm nhân dân được tham gia tích cực, chủ động vào HĐLP và các đạo luật được ban hành phản ánh đầy đủ ý chí, nguyện vọng của nhân dân và có chất

lượng tốt

2.1.3 Đặc điểm cơ chế pháp lý về sự tham gia của nhân dân trong hoạt động lập pháp

Thứ nhất, CCPL về sự tham gia của nhân dân trong HĐLP là một chỉnh

thể thống nhất, có mối liên hệ chặt chẽ, tác động qua lại lẫn nhau nhằm bảo đảm cơ chế được vận hành đồng bộ và đạt được mục tiêu là bảo đảm sự tham gia hiệu quả của nhân dân trong HĐLP

Thứ hai, CCPL về sự tham gia của nhân dân trong HĐLP vận động và

phát triển phù hợp với sự phát triển của điều kiện kinh tế - xã hội của quốc gia, gắn liền với sự phát triển của các hình thức dân chủ và tương thích với mức độ dân chủ hóa của quốc gia

Thứ ba, sự vận hành CCPL về sự tham gia của nhân dân trong HĐLP thể

hiện được quyền tham gia của nhân dân vào HĐLP với tư cách là chủ thể ủy quyền và trách nhiệm của Nhà nước tư cách là chủ thể được nhân dân trao quyền, ủy quyền

Thứ tư, mục đích của CCPL về sự tham gia của nhân dân trong HĐLP

bảo đảm nhân dân được tham gia tích cực, chủ động vào HĐLP và bảo đảm các đạo luật được ban hành phản ánh được ý chí, nguyện vọng của nhân dân

2.1.4 Vai trò của cơ chế pháp lý về sự tham gia của nhân dân trong hoạt động lập pháp

Thứ nhất, bảo đảm tính nhân dân, tính dân chủ trong xây dựng Nhà nước

pháp quyền XHCN Việt Nam

Thứ hai, góp phần cụ thể hóa quyền tham gia của nhân dân vào quản lý

nhà nước và xã hội

Thứ ba, góp phần nâng cao chất lượng của HĐLP, đảm bảo tính khách

quan, dân chủ trong HĐLP

Thứ tư, góp phần tạo ra sự đồng thuận xã hội cao và thúc đẩy quá trình

đưa luật vào đời sống

Thứ năm, góp phần bảo đảm các cam kết của Việt Nam trong các công

ước quốc tế về quyền con người nói chung và về quyền tham gia vào đời sống chính trị nói riêng

2.2 CÁC YẾU TỐ CẤU THÀNH, TIÊU CHÍ HOÀN THIỆN CƠ CHẾ PHÁP LÝ VỀ SỰ THAM GIA CỦA NHÂN DÂN TRONG HOẠT ĐỘNG LẬP PHÁP

2.2.1 Các yếu tố cấu thành cơ chế pháp lý về sự tham gia của nhân dân trong hoạt động lập pháp

2.2.1.1 Thể chế pháp lý về sự tham gia của nhân dân trong hoạt động lập pháp

Thể chế pháp lý về sự tham gia của nhân dân trong HĐLP được hiểu là tổng thể các quy phạm pháp luật có mối quan hệ chặt chẽ, thống nhất điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình nhân dân tham gia vào HĐLP, được thể hiện trong các VBQPPL do CQNN có thẩm quyền ban hành theo trình tự, thủ tục và hình thức nhất định, bao gồm:

Thứ nhất, nhóm các quy phạm pháp luật quy định quyền và nghĩa vụ của

nhân dân tham gia vào HĐLP

Thứ hai, nhóm quy phạm pháp luật quy định trách nhiệm của các thiết

chế bảo đảm sự tham gia của nhân dân vào HĐLP

Thứ ba, nhóm quy phạm pháp luật quy định nội dung tham gia của nhân

(4) Trưng cầu ý dân

(5) Sáng kiến của công dân

(6) Sáng kiến chương trình nghị sự

Thứ năm, nhóm quy phạm pháp luật quy định trình tự, thủ tục để nhân

dân tham gia vào HĐLP

Thứ sáu, nhóm quy phạm pháp luật quy định về hậu quả pháp lý đối

với các chủ thể vi phạm các quy định pháp luật về sự tham gia của nhân dân trong HĐLP

2.2.1.2 Thiết chế bảo đảm sự tham gia của nhân dân trong hoạt động lập pháp

Thiết chế bảo đảm sự tham gia của nhân dân trong HĐLP được hiểu là các tổ chức được hình thành và hoạt động trên cơ sở của Hiến pháp và pháp luật nhằm bảo đảm cho nhân dân tham gia vào HĐLP, bao gồm:

Thứ nhất, thiết chế nhà nước bao gồm: chủ thể đề nghị xây dựng luật và

soạn thảo dự án luật; chủ thể thẩm tra và cho ý kiến về dự án luật; chủ thể xem

xét, thông qua dự án luật

Thứ hai, các thiết chế xã hội bao gồm: MTTQVN và các tổ chức chính trị

2.2.2 Tiêu chí hoàn thiện cơ chế pháp lý về sự tham gia của nhân dân trong hoạt động lập pháp

Tiêu chí hoàn thiện CCPL về sự tham gia của nhân dân trong HĐLP được hiểu là các dấu hiệu, chuẩn mực để căn cứ vào đó đánh giá mức độ hoàn thiện của CCPL về sự tham gia của nhân dân trong HĐLP Cụ thể như sau:

Thứ nhất, tiêu chí đối với thể chế pháp lý về sự tham gia của nhân dân

trong HĐLP: tính toàn diện; tính đồng bộ, thống nhất; tính phù hợp; tính khả thi

và kỹ thuật lập pháp hiện đại

Thứ hai, tiêu chí đối với thiết chế bảo đảm sự tham gia của nhân dân

trong HĐLP: cần được trao đầy đủ quyền năng để bảo đảm cho nhân dân có thể tham gia vào tất cả các giai đoạn của HĐLP; tính hợp lý về cơ cấu, chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn cũng như mối quan hệ giữa các thiết chế; đồng thời các thiết chế bảo đảm cần phải thực hiện đúng, thực hiện đủ nhiệm vụ, quyền hạn của mình theo quy định của pháp luật, để bảo đảm nhân nhân được tham gia thực chất vào HĐLP

Thứ ba, tiêu chí đối với hiệu lực, hiệu quả của CCPL về sự tham gia của

nhân dân