TL triết vai trò của ý thức xã hội và việc xây dựng ý thức xã hội mới việt nam hiện nay

Lời mở đầu Trong công cuộc đổi mới đất nước, xây dựng ý thức xã hội mới là vấn đề bức thiết Xây dựng ý thức xã hội mới là sự nghiệp của toàn dân, đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng, trên cơ sở xây dựng và.

Lời mở đầu

Trong công cuộc đổi mới đất nước, xây dựng ý thức xã hội mới là vấn đề bức thiết Xây dựng ý thức xã hội mới là sự nghiệp của toàn dân, đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng, trên cơ sở xây dựng và phát triển nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, vận dụng sáng tạo và phát triển chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, kết hợp chặt chẽ giữa “xây” và “chống” Xây dựng ý thức xã hội mới, chúng ta cần phải đẩy mạnh công cuộc xây dựng đời sống kinh tế mới, văn hoá mới, con người mới; không ngừng hoàn thiện ý thức xã hội theo hướng khoa học, cách mạng, tiến bộ; đồng thời tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục ý thức

xã hội mới

Nhằm làm rõ hơn nội dung này, em lựa chọn vấn đề “Vai trò của ý thức xã hội và việc xây dựng ý thức xã hội mới ở Việt Nam hiện nay”để làm bài thu

hoạch môn Triết học Mác-Lênin

Chương 1

Ý thức xã hội

1 Khái niệm

Ý thức xã hội là mặt tinh thần của đời sống xã hội, bao gồm toàn bộ những quan điểm, tư tưởng cùng những tình cảm, tâm trạng, của những cộng đồng xã hội, nảy sinh từ tồn tại xã hội và phản ánh tồn tại xã hội trong những giai đoạn phát triển nhất định

Có sự khác nhau tương đối giữa ý thức xã hội và ý thức cá nhân Ý thức của

cá nhân đều phản ánh tồn tại xã hội với mức độ khác nhau Do đó, nó không thể không mang tính xã hội Song ý thức cá nhân không phải bao giờ cũng thể hiện quan điểm tư tưởng, tình cảm phổ biến của một cộng đồng, một tập đoàn xã hội, một thời đại xã hội nhất định

Ý thức xã hội và ý thức cá nhân tồn tại trong mối liên hệ hữu cơ, biện chứng với nhau, thâm nhập vào nhau và làm phong phú nhau

Lĩnh vực tinh thần của đời sống xã hội có cấu trúc hết sức phức tạp Có thể tiếp cận kết cấu của ý thức xã hội từ những phương diện khác nhau

Theo nội dung và lĩnh vực phản ánh đời sống xã hội, ý thức xã hội bao gồm các hình thái khác nhau: ý thức chính trị, ý thức pháp quyền, ý thức đạo đức, ý thức tôn giáo, ý thức thẩm mỹ, triết học,

Theo trình độ phản ánh có thể phân biệt ý thức xã hội thông thường và ý thức lý luận

Ý thức xã hội thông thường là toàn bộ những tri thức, những quan niệm

của những con người trong một cộng đồng người nhất định, được hình thành một

cách trực tiếp từ hoạt động thực tiễn hàng ngày, chưa được hệ thống hóa, khái quát

hóa thành lý luận Trong ý thức xã hội thông thường, tâm lý xã hội là bộ phận rất quan trọng

Ý thức xã hội thông thường, thường phản ánh sinh động, trực tiếp nhiều mặt cuộc sống hàng ngày của con người, thường xuyên chi phối cuộc sống đó ý thức thông thường tuy là trình độ thấp so với ý thức lý luận, nhưng những tri thức kinh nghiệm phong phú đó có thể trở thành tiền đề quan trọng cho sự hình thành các lý thuyết xã hội

Ý thức lý luận là những tư tưởng, quan điểm đã được hệ thống hóa, khái

quát hóa thành các học thuyết xã hội, được trình bày dưới dạng những khái niệm, phạm trù, quy luật ý thức lý luận (lý luận khoa học) có khả năng phản ánh hiện thực khách quan một cách khái quát, sâu sắc và chính xác, vạch ra các mối liên hệ bản chất của các sự vật và hiện tượng ý thức lý luận đạt trình độ cao và mang tính

hệ thống tạo thành các hệ tư tưởng

2 Bản chất của ý thức xã hội

Bản chất của ý thức xã hội là sự phản ánh tồn tại xã hội, bị quy định bởi tồn tại xã hội, phụ thuộc vào tồn tại xã hội tuy nhiên, đó không phải là sự phản ánh một cách giản đơn, trực tiếp mà đa dạng, phong phú bằng nhiều hình thức đặc thù, trải qua các khâu trung gian Không phải bất cứ tư tưởng, quan điểm, lý luận hình thái ý thức xã hội nào cũng phản ánh rõ ràng và trực tiếp những quan hệ kinh tế của thời đại mà chỉ xét đến cùng thì chúng ta mới thấy rõ những mối quan hệ kinh

tế được phản ánh bằng cách này, cách khác trong các tư tưởng ấy Mặt khác, sự phản ánh của ý thức xã hội đối với tồn tại xã hội còn bị chi phối bởi cái chủ quan của chủ thể cộng đồng phản ánh

3 Tính giai cấp của ý thức xã hội.

Trong xã hội có giai cấp, các giai cấp có những điều kiện sinh hoạt vật chất khác nhau, những lợi ích khác nhau do địa vị xã hội của mỗi giai cấp quy định, do

đó, ý thức xã hội của các giai cấp có nội dung và hình thức phát triển khác nhau hoặc đối lập nhau

Tính giai cấp của ý thức xã hội biểu hiện ở tâm lý xã hội cũng như ở hệ tư tưởng Về mặt tâm lý xã hội, mỗi giai cấp đều có tình cảm, tâm trạng, thói quen riêng, có thiện cảm hay ác cảm với tập đoàn xã hội này hoặc tập đoàn xã hội khác

ở trình độ hệ tư tưởng thì tính giai cấp của ý thức xã hội biểu hiện sâu sắc hơn nhiều Trong xã hội có đối kháng giai cấp bao giờ cũng có những quan điểm tư tưởng hoặc những hệ tư tưởng đối lập nhau: tư tưởng của giai cấp bóc lột và giai cấp bị bóc lột, của giai cấp thống trị và giai cấp bị trị Những tư tưởng thống trị của một thời đại bao giờ cũng là tư tưởng của giai cấp thống trị về kinh tế và chính trị ở thời đại đó

Nếu hệ tư tưởng của giai cấp bóc lột thống trị ra sức bảo vệ địa vị của giai cấp đó thì hệ tư tưởng của giai cấp bị trị, bị bóc lột thể hiện nguyện vọng và lợi ích của quần chúng lao động chống lại xã hội người bóc lột người, xây dựng một xã hội công bằng không có áp bức bóc lột

Chủ nghĩa Mác - Lênin là hệ tư tưởng khoa học và cách mạng của giai cấp công nhân, ngọn cờ giải phóng của quần chúng bị áp bức, bóc lột, phản ánh tiến trình khách quan của sự phát triển lịch sử Hệ tư tưởng Mác - Lênin đối lập với hệ

tư tưởng tư sản - hệ tư tưởng bảo vệ lợi ích của giai cấp tư sản, bảo vệ chế độ người bóc lột người Cuộc đấu tranh giai cấp giữa giai cấp tư sản và giai cấp vô sản hàng thế kỷ nay diễn ra gay gắt trên tất cả các lĩnh vực, trong đó có lĩnh vực

hệ tư tưởng

Trong điều kiện xã hội ngày nay, cuộc đấu tranh giai cấp trên lĩnh vực ý thức hệ vẫn đang tiếp tục diễn ra Trước những khó khăn và thử thách trên con đường phát triển của chủ nghĩa xã hội, các thế lực thù địch đang ra sức tiến công vào chủ nghĩa Mác - Lênin, muốn phủ nhận, xoá bỏ nó Do vậy bảo vệ và phát triển chủ nghĩa Mác - Lênin trong điều kiện thế giới ngày nay, là một nhiệm vụ quan trọng của cuộc đấu tranh vì mục tiêu độc lập dân tộc, dân chủ và chủ nghĩa

xã hội của nhân dân ta và nhân dân tiến bộ trên thế giới nói chung

Khi khẳng định tính giai cấp của ý thức xã hội, chủ nghĩa duy vật lịch sử đồng thời còn cho rằng, ý thức của các giai cấp trong xã hội có sự tác động qua lại với nhau Trong xã hội có áp bức giai cấp, các giai cấp bị trị do bị tước đoạt tư liệu sản xuất, phải chịu sự áp bức về vật chất nên không tránh khỏi bị áp bức về tinh thần, không tránh khỏi chịu ảnh hưởng tư tưởng của giai cấp thống trị, bóc lột C.Mác và Ph.Ăngghen viết: "Giai cấp nào chi phối những tư liệu sản xuất vật chất thì cũng chi phối luôn cả những tư liệu sản xuất tinh thần, thành thử nói chung tư tưởng của những người không có tư liệu sản xuất tinh thần cũng đồng thời bị giai cấp thống trị đó chi phối"1 Tuy nhiên, mức độ ảnh hưởng của tư tưởng giai cấp thống trị đối với xã hội tùy thuộc vào trình độ phát triển ý thức cách mạng của giai cấp bị trị

Không những giai cấp bị trị chịu ảnh hưởng tư tưởng của giai cấp thống trị,

mà trái lại giai cấp thống trị cũng chịu ảnh hưởng tư tưởng của giai cấp bị trị Đặc biệt ở thời kỳ đấu tranh cách mạng phát triển mạnh, thường thấy một số người trong giai cấp thống trị, nhất là những trí thức tiến bộ từ bỏ giai cấp xuất thân của mình chuyển sang hàng ngũ giai cấp cách mạng, chịu ảnh hưởng tư tưởng của giai cấp đó Một số người còn trở thành nhà tư tưởng của giai cấp cách mạng

Ý thức cá nhân trong xã hội có phân chia giai cấp, về bản chất, là biểu hiện mức độ này hay mức độ khác ý thức giai cấp, do địa vị và những điều kiện sinh hoạt vật chất chung của giai cấp quyết định Nhưng mỗi cá nhân lại có những hoàn cảnh sinh sống riêng như hoàn cảnh giáo dục, trường đời mà họ trải qua, ảnh hưởng tư tưởng chính trị và tư tưởng khác do họ tiếp thu được khi sống trong môi trường thân cận (gia đình, bạn bè, đồng nghiệp), v.v Tất cả những cái đó làm cho

ý thức của mỗi người vừa biểu hiện ý thức giai cấp vừa mang những đặc điểm cá nhân, tạo thành những cá tính và nhân cách riêng của cá nhân, làm cho thế giới tinh thần của cá nhân này khác với thế giới tinh thần của những cá nhân khác cùng giai cấp

Tuy nhiên, quá nhấn mạnh những điều kiện sinh hoạt của cá nhân, thổi phồng mặt cá nhân trong ý thức của con người sẽ dẫn tới hiểu sai bản chất của ý thức cá nhân Vì vậy, khi đánh giá các hiện tượng ý thức trong xã hội có giai cấp phải nắm vững mối quan hệ biện chứng giữa ý thức giai cấp và ý thức cá nhân

Trong xã hội có giai cấp, ý thức xã hội không chỉ mang dấu ấn của những điều kiện sinh hoạt vật chất của giai cấp, mà còn phản ánh những điều kiện sinh hoạt chung của dân tộc; những điều kiện lịch sử, kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội, điều kiện tự nhiên hình thành trong quá trình phát triển lâu dài của dân tộc Vì vậy, trong ý thức xã hội, ngoài tâm lý và hệ tư tưởng xã hội của giai cấp, còn bao gồm tâm lý dân tộc, tình cảm, ước muốn, tập quán, thói quen, tính cách, v.v của dân tộc, phản ánh những điều kiện sinh hoạt chung của dân tộc, thấm sâu vào mọi lĩnh vực đời sống tinh thần của dân tộc, truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác tạo thành truyền thống dân tộc

Tâm lý dân tộc tuy phản ánh những điều kiện sinh hoạt chung của dân tộc

và mang tính chất toàn dân tộc, nhưng có mối liên hệ hữu cơ với ý thức giai cấp

Giai cấp cách mạng tiến bộ phát huy những giá trị tinh thần của dân tộc, ngược lại những tư tưởng giai cấp phản động mâu thuẫn sâu sắc với các giá trị đó

Giai cấp công nhân được vũ trang bằng hệ tư tưởng Mác - Lênin luôn luôn quan tâm sâu sắc đến việc bảo vệ và phát triển những truyền thống văn hóa tốt đẹp của dân tộc

4 Ý thức xã hội mới ở Việt Nam

Ý thức xã hội mới ở Việt Nam thuộc lĩnh vực tinh thần của đời sống xã hội,

là toàn bộ những tư tưởng, quan điểm, những tình cảm, tâm trạng, truyền thống tốt đẹp… của cộng đồng dân tộc Việt Nam, mà hạt nhân tư tưởng là chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, phản ánh lợi ích căn bản của nhân dân Việt Nam nhằm phục vụ

sự nghiệp xây dựng, bảo vệ xã hội mới

Ý thức xã hội mới ở Việt Nam là ý thức xã hội theo định hướng xã hội chủ nghĩa, bắt nguồn từ ý thức cách mạng của giai cấp vô sản, là sự kế tục tư tưởng xã hội cao đẹp về bình đẳng xã hội trong lịch sử tư tưởng của nhân loại, là sự vận dụng kế thừa phát triển chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh trong điều kiện thực tiễn Việt Nam

Ý thức xã hội mới ở Việt Nam là ý thức cách mạng của giai cấp vô sản, hình thành và phát triển trong cuộc đấu tranh chống lại chế độ cũ, xây dựng xa hội mới

vì sự phát triển của cộng đồng dân tộc Nó kế thừa những giá trị tốt đẹp từ truyền thống của dân tộc Việt Nam; đồng thời, cũng là sự kế tục tư tưởng xã hội cao đẹp trong lịch sử tư tưởng của nhân loại Vì vậy, ý thức xã hội mới ở Việt Nam hiện nay mang tính khóa học, tiên tiến, cách mạng và dân tộc

Việc xây dựng ý thức xã hội mới ở nước ta có tầm quan trọng lớn lao nhưng

là nhiệm vụ khó khăn, phức tạp Đó không phải là sản phẩm hình thành một cách

tự phát mà chủ yếu là kết quả của hoạt động tự giác, đòi hỏi sự chủ động tham gia của đông đảo nhân dân dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản - đội tiên phong cahsc mạng của giai cấp cách mạng, cũng là đội tiên phong của toàn dân tộc Đảng cũng chỉ có thể hoàn thành sứ mệnh đó bằng cách làm cho hoạt động lãnh đạo trở thành một quá trình, trong đó có sự thống nhất giữa cải tạo xã hội và tự cải tạo chính mình

Ý thức xã hội mới Việt Nam có 03 vai trò chính: Về tư tưởng chính trị; về văn hóa, con người và về kinh tế - xã hội Quan điểm duy vật lịch sử về ý thức xã hội giúp chúng ta thấy rõ vị trí và vai trò đặc biệt quan trọng của việc xây dựng ý thức xã hội mới, xây dựng văn hóa, tinh thần trong công cuộc xây dựng xã hội mới; đồng thời, giúp chúng ta tránh rơi vào chủ nghĩa chủ quan duy ý chí trong việc thực hiện nhiệm vụ đó

Chương 2 Vai trò của ý thức xã hội

Nói đến vai trò của ý thức xã hội mới Việt Nam chính là đề cập khía cạnh tác động tích cực, nói đến việc phát huy sức mạnh của ý thức xã hội trong quá trình xây dựng và bảo vệ Tổ quốc

1 Vai trò về tư tưởng chính trị

Ý thức xã hội mới Việt Nam góp phần củng cố chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, phát triển hệ tư tưởng xã hội chủ nghĩa, định hướng thống nhất về quan điểm, chủ trương, đường lối của Đảng… trong cộng đồng, củng cố tình cảm, niềm tin vào Đảng, Nhà nước, chế độ và sự nghiệp cách mạng xã hội chủ nghĩa… Ý thức xã hội mới góp phần định hướng tư tưởng chính trị, đấu tranh chống các quan điểm sai trái, thù địch trên lĩnh vực tư tưởng chính trị Đây là một nội dung quan trọng của cuộc đấu tranh giai cấp, một nhiệm vụ quan trọng của công tác xây dựng Đảng, xây dựng và bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa và sự nghiệp đổi mới đất nước

2 Vai trò về văn hóa

Ý thức xã hội mới Việt Nam góp phần định hướng tư tưởng, văn hóa xã hội; góp phần xây dựng thế giới quan khoa học; tư tưởng, tình cảm, nhân cách, lối sống tích cực, chủ động, sáng tạo trong cộng đồng Đây chính là vai trò đặc biệt của ý thức xã hội mới

Thưc tế cho thấy, nền tảng văn hóa, tư tưởng vững chắc sẽ làm cho con người luôn gắn bó với cộng đồng, tạo sức mạnh nội sinh, sự đồng thuận xã hội, truyền thống yêu nước, thương nòi, khối đại đoàn kết toàn dân tộc và sự phát triển bền vững trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội Nếu tư tưởng văn hóa không vững, sẽ dẫn đến sự thiếu đồng thuận vì mục tiêu chung, phân hóa về tưt ưởng trong xã hội; lai căng, xuống cấp về bản sắc văn hóa; suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống; người dân thiếu niềm tin vào sự lãnh đạo của Đảng, sự quản

lý của Nhà nước và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội của dân tộc Điều đó sẽ dẫn đến hậu quả: Chính trị khủng hoảng, kinh tế trì trệ, pháp luật kém hiệu lực, nền tảng xã hội lung lay, tạo mảnh đất màu mỡ để các thế lực thù địch “tự tưng tự tác” bằng những âm mưu, thủ đoạn để chuyển hóa, thay đổi chế độ Từ đó, sẽ dẫn đến

“tự chuyển hóa”, “tự diễn biến” trong đội ngũ cán bộ, đảng viên và trong xa hội, gây nên những tổn thất khó lường đối với sự nghiệp cách mạng của dân tộc, ảnh hưởng xấu đến vai trò lãnh đạo của Đảng và đe dọa sự tồn vong của chế độ

3 Vai trò về kinh tế và xã hội

Ý thức xã hội mới Việt Nam góp phần hình thành văn hóa kinh doanh Việt Nam, xây dựng niềm tự hào dân tộc, ý thức tự lực, tự cường trong sản xuất kinh doanh Ý thức xã hội mới Việt Nam còn giúp con người Việt Nam chủ động, tích cực hội nhập quốc tế, đồng thời biết xây dựng được nền kinh tế độc lập, tự chủ Ý

thức xã hội mới Việt Nam góp phần vào việc giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa của quá trình phát triển kinh tế thị trường

4 Quan điểm của Đảng ta về xây dựng ý thức xã hội mới

Tại Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X, Đảng ta đã xác định: Xã hội xã hội chủ nghĩa mà Đảng, Nhà nước và nhân dân ta xây dựng là một xã hội dân giàu, nước mạnh, công bằng, dân chủ, văn minh; do nhân dân làm chủ; có nền kinh tế phát triển cao, dựa trên lực lượng sản xuất hiện đại và quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất; có nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; con người được giải phóng khỏi áp bức, bất công, có cuộc sống

ấm no, tự do, hạnh phúc, phát triển toàn diện; các dân tộc trong cộng đồng Việt Nam bình đẳng, đoàn kết, tương trợ, giúp nhau cùng tiến bộ; có Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản; có quan hệ hữu nghị và hợp tác với các nước trên thế giới Có thể nói, mô hình xã hội xã hội chủ nghĩa mà Đảng ta đã xác định đó là định hướng

có tính chiến lược trong việc xây dựng ý thức xã hội mới ở nước ta hiện nay

Cùng với định hướng cơ bản trong việc phát triển các lĩnh vực của đời sống

xã hội, Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X cũng tiếp tục khẳng định một

số định hướng lớn trong quá trình xây dựng ý thức xã hội mới Vấn đề này có thể khái quát lại trên một số điều cơ bản sau:

Thứ nhất, xây dựng ý thức xã hội mới là sự nghiệp của toàn dân, đặt dưới

sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam.

Về bản chất, xã hội mới là xã hội dân chủ mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định: Nước ta là nước dân chủ; Bao nhiêu quyền lợi đều vì dân; Bao nhiêu quyền hạn đều của dân; Công cuộc đổi mới, xây dựng là trách nhiệm của dân; Sự nghiệp kháng chiến, kiến quốc là công việc của dân; Chính quyền từ xã đến Chính phủ Trung ương do dân cử ra; Đoàn thể từ Trung ương đến xã do dân tổ chức nên Nói tóm lại, quyền hành và lực lượng đều ở nơi dân

Đây là tư tưởng cơ bản khẳng định chủ thể tích cực cũng là đối tượng phục

vụ chính của xã hội mới Ý thức xã hội mới phản ánh lợi ích của nhân dân và chính do nhân dân xây dựng Tinh thần này được thể hiện trong các quan điểm, chủ trương của Đảng và Nhà nước, trong các chính sách cụ thể của từng ngành, từng địa phương Vì vậy, mọi chủ trương, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước đều có sự tham gia xây dựng của nhân dân, phản ánh lợi ích của nhân dân Nhân dân có quyền và trách nhiệm trong việc xây dựng, hoạch định và thi hành các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước; xây dựng, tuyên truyền, quảng

bá, phát triển ý thức xã hội mới

Như vậy, có thể nói, sự nghiệp đổi mới không thể thành công nếu thiếu sự đóng góp của nhân dân; công cuộc xây dựng nền văn hoá mới, bảo tồn giá trị truyền thống dân tộc, kế thừa những cái tốt, lọc bỏ những thói hư tật xấu, chống sự xuyên tạc, bóp méo của các thế lực thù địch không thể thành công nếu thiếu sự đóng góp của nhân dân Mặt khác, phải thấy rằng, việc xây dựng ý thức xã hội mới cũng không thể thành công nếu thiếu sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản - đội

tiên phong của giai cấp cách mạng, cũng là đội tiên phong của toàn dân tộc, bởi Đảng ta là một tổ chức chính trị bao gồm những cá nhân ưu tú nhất của xã hội

Tuy nhiên, để làm tốt vai trò lãnh đạo, Đảng phải đổi mới, tự chỉnh đốn nhằm nâng cao năng lực, sức chiến đấu mà trước hết là bản lĩnh chính trị, trình độ trí tuệ của Đảng

Thứ hai, xây dựng ý thức xã hội mới trên cơ sở đẩy mạnh sự nghiệp xây

dựng và phát triển nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, làm cho văn hoá thực sự trở thành mục tiêu, động lực của phát triển, thành nền tảng tinh thần của xã hội.

Sự phát triển xã hội không chỉ có đời sống vật chất, mà còn có đời sống tinh thần Đó là hai mặt không thể thiếu và giữa chúng có sự gắn bó, tác động tương hỗ

có thể làm giàu, phong phú cho nhau và cũng có thể kìm hãm nhau trong quá trình phát triển Bên cạnh kinh tế, văn hoá luôn đóng vai trò quyết định trong quá trình phát triển và sự trường tồn của mỗi quốc gia, dân tộc Hơn nữa, từ trong bản chất, văn hoá đã mang tính nhân văn, chứa đựng cái đúng, cái tốt, cái đẹp được cộng đồng dân tộc sáng tạo, lưu giữ, truyền lại cho thế hệ sau thành truyền thống văn hoá, thành hồn thiêng dân tộc Các truyền thống này được chuyển tải vào các lĩnh vực chính trị, đạo đức, pháp luật, nghệ thuật, tôn giáo, v.v tạo thành môi trường văn hoá nuôi dưỡng đời sống tinh thần mỗi cá nhân và cả cộng đồng Trong điều kiện hiện nay, văn hoá còn đóng vai trò quan trọng trong việc điều tiết nền kinh tế thị trường theo hướng phát triển bền vững, hạn chế bớt những mặt trái của kinh tế thị trường Chính vì vậy, xây dựng và phát triển nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc là nội dung cốt lõi trong đời sống tinh thần xã hội, là nhiệm vụ quan trọng trong sự nghiệp xây dựng xã hội mới

Quan điểm xây dựng và phát triển nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân

tộc đã được Đảng ta đề cập đến từ rất sớm, được phản ánh trong Đề cương văn

hóa Việt Nam (năm 1943), trong các văn kiện sau đó của Đảng Ngay trong Đề cương văn hoá Việt Nam, Đảng ta đã xác định văn hoá là một trong ba mặt trận:

kinh tế, chính trị, văn hoá và ba mặt trận này có quan hệ biện chứng với nhau, tạo thành động lực đưa cách mạng tới thành công Và cũng ở đây, văn hoá được xác định "gồm cả tư tưởng, học thuật, nghệ thuật" Như vậy, văn hóa là cốt lõi của ý thức xã hội và xây dựng nền văn hóa mới là cốt lõi của việc xây dựng ý thức xã hội mới Với quan niệm đó, Đảng ta đã xác định ba phương châm xây dựng văn hóa mới là: dân tộc, khoa học và đại chúng

Trong Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã

hội được thông qua tại Đại hội VII (1991), Đảng ta đã chỉ rõ, xã hội mà chúng ta

xây dựng là xã hội có nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc Mốc đánh giá

sự đổi mới toàn diện trong tư duy về văn hóa của Đảng thể hiện ở Nghị quyết

Trung ương 5 khóa VIII - Về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên

tiến, đậm đà bản sắc dân tộc Trong Văn kiện này, Đảng ta đã khẳng định: trong

quá trình xây dựng nền văn hóa mới, chúng ta không chỉ chú ý giữ gìn, kế thừa những giá trị và bản sắc văn hóa dân tộc, mà còn phải chú trọng tiếp thu, kế thừa tinh hoa văn hóa của nhân loại

Gần đây nhất, Nghị quyết Trung ương 9 khóa XI và Văn kiện Đại hội XII của Đảng xác định: Xây dựng nền văn hóa con người Việt Nam phát triển toàn diện, hướng đến chân - thiện - mỹ, thấm nhuần tinh thần dân tộc, nhân văn, dân chủ và khoa học Văn hóa thực sự trở thành nền tàng tinh thần vững chắc của xã hội, là sức mạnh nội sunh quan trọng, bảo đảm sự phát triển bền vững và bảo vệ vững chắc Tổ quốc vì mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng và văn minh”

Thứ ba, xây dựng ý thức xã hội mới gắn với tăng cường học tập lý luận,

tuyên truyền, giáo dục, vận dụng sáng tạo và phát triển chủ nghĩa Mác -Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, làm cho hệ tư tưởng của Đảng trở thành nền tảng và kim chỉ nam cho nhận thức, hành động của toàn Đảng và nhân dân.

Năm 1939, khi đưa ra quan điểm của mình về đường lối, chủ trương của Đảng trong thời kỳ Mặt trận Dân chủ (1936-1939), Hồ Chí Minh đã chỉ rõ: Phải tổ chức học tập có hệ thống chủ nghĩa Mác - Lênin để nâng cao trình độ văn hóa và chính trị cho các đảng viên Khi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp đi vào giai đoạn quyết định, trong Báo cáo chính trị tại Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ II,

Người đã khẳng định: Học tập chủ nghĩa, dùi mài tư tưởng, nâng cao lý luận,

chỉnh đốn tổ chức - là những việc cần kíp của Đảng Tại Đại hội Đảng toàn quốc

lần thứ III, trong Diễn văn khai mạc, một lần nữa, Người khẳng định: Chúng ta phải ra sức học tập chủ nghĩa Mác - Lênin, tăng cường giáo dục tư tưởng trong Đảng Vấn đề này tiếp tục được Đảng ta khẳng định qua các thời kỳ cách mạng Đặc biệt, trong giai đoạn hiện nay, việc thực hiện Chỉ thị 05-CT/TW, ngày 15/5/2016 của Bộ Chính trị về tiếp tục học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh - đây được coi là một nội dung quan trọng trong công tác xây dựng Đảng Bởi lẽ, để giữ vững vai trò lãnh đạo của Đảng, giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa, bên cạnh yêu cầu về năng lực, trình độ chuyên môn, đạo đức cách mạng, đảng viên còn phải có phẩm chất chính trị tốt, kiên định lập trường độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội Do vậy, xây dựng ý thức xã hội mới cần tiếp tục tăng cường hoạt động lý luận, nghiên cứu sâu rộng và có những bổ sung về lý luận để làm phong phú kho tàng tri thức của chủ nghĩa Mác - Lênin trong tình hình mới

Thứ tư, xây dựng ý thức xã hội mới cần ý thức sâu sắc sự kết hợp chặt chẽ

giữa “xây” và “chống”.

Ý thức xã hội mới là cốt lõi trong đời sống tinh thần xã hội mới; nó không hình thành một cách tự phát trong lòng xã hội cũ; nó cần được chủ động nhận thức, xây dựng, truyền bá thành ý thức chung của con người trong xã hội mới, thành động lực tinh thần của con người trong quá trình xây dựng xã hội mới Vì vậy, cần xây dựng ý thức xã hội mới đáp ứng nhu cầu phát triển đất nước trong thời kỳ đổi mới và hội nhập Trước hết, đó là tri thức, tình cảm, quyết tâm kiên định con đường xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa dưới

sự lãnh đạo của Đảng Bên cạnh đó, cần trang bị cho con người những tri thức mới của thời đại, tri thức về kinh tế thị trường, hội nhập quốc tế, đặc biệt là những tri thức về khoa học và công nghệ Đó là yêu cầu tiên quyết trong quá trình xây dựng xã hội ta hiện nay Đi cùng với nó là việc bồi dưỡng lý tưởng sống, hoài bão,

mạnh việc xây dựng và phát huy ý thức làm chủ trong nhân dân, bồi dưỡng và phát huy lòng yêu nước, ý thức về dân tộc và tinh thần đoàn kết dân tộc; nâng cao

ý thức phòng chống tham nhũng, lãng phí, trước hết là trong đội ngũ cán bộ, đảng viên

Cùng với việc xây dựng, bồi dưỡng ý thức xã hội mới, cần chống những

biểu hiện cản trở sự nghiệp xây dựng đó Về hệ tư tưởng, đó là việc tập trung khắc

phục tình trạng suy thoái về tư tưởng chính trị trong một bộ phận cán bộ, đảng viên với các biểu hiện như: dao động về lý tưởng, mục tiêu và con đường phát triển của dân tộc; phủ nhận thành quả cách mạng và giá trị truyền thống của dân tộc; thiếu thống nhất với các quan điểm, chủ trương của Đảng, từ đó nói và làm không theo đường lối chính sách của Đảng và Nhà nước; ý thức mất cảnh giác trước âm mưu và thủ đoạn “diễn biến hoà bình” của các thế lực thù địch; không kịp thời và kiên quyết phê phán, đấu tranh với những ý kiến, quan điểm sai trái Tại hội nghị Ban Chấp hành Trung ương lần thứ chín, khoá IX, Đảng ta đã nhấn mạnh: Thường xuyên chỉ đạo uốn nắn những nhận thức lệch lạc, mơ hồ, những biểu hiện dao động về tư tưởng, suy giảm niềm tin vào chủ nghĩa xã hội và sự lãnh đạo của Đảng, đấu tranh không khoan nhượng chống chủ nghĩa cá nhân, những biểu hiện cơ hội, thực dụng, bè phái, cục bộ, phê phán bác bỏ các quan điểm sai trái thù địch, chủ động đối phó với các âm mưu, thủ đoạn của các thế lực lợi dụng vấn đề tôn giáo, dân tộc và nhân quyền chống phá cách mạng nước ta

Không dừng ở góc độ hệ tư tưởng, trong tâm lý xã hội cũng cần có những biểu hiện phải khắc phục Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhắc nhở: “Thói quen và truyền thống lạc hậu cũng là kẻ địch to; nó ngấm ngầm ngăn trở cách mạng tiến bộ”(7) Hiện nay, chúng ta cần phải khắc phục những biểu hiện tâm lý vốn được coi là hậu quả của nền kinh tế tập trung, quan liêu, bao cấp - tâm lý thụ động, trông chờ, ỷ lại, xin cho, đối phó; khắc phục tâm lý của nền kinh tế tiểu nông, sản xuất nhỏ lâu dài của lịch sử và hiện vẫn còn tồn tại là tâm lý lạc hậu, kinh nghiệm chủ nghĩa, tuỳ tiện, đố kỵ, coi thường pháp luật và cả những tâm lý vốn khá phổ biến ở những nước chịu nhiều ảnh hưởng của Nho giáo, như tâm lý trọng nam khinh nữ, tâm lý gia trưởng Đặc biệt, trong đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý, những tâm lý này còn có nhiều biểu hiện, biến tướng và gây hậu quả nặng nề, biến

họ thành những kẻ cơ hội, cá nhân chủ nghĩa, v.v