Khảo sát đặc trưng kết ngữ nhằm xây dựng cơ sở dữ liệu cho từ điển kết ngữ nhật việt hướng tiếp cận khối liệu (tt)

12 3.3.Ứng dụng dữ liệu Kết ngữ Danh từ + Động từ dùng cho người học tiếng Nhật ở trình độ trung cấp trong biên soạn Từ điển .... Mục tiêu cụ thể là: 1 Trích chọn kết ngữ xuất hiện trong

KHẢO SÁT ĐẶC TRƯNG KẾT NGỮ NHẰM XÂY DỰNG CƠ SỞ DỮ LIỆU CHO TỪ ĐIỂN KẾT NGỮ NHẬT-VIỆT: HƯỚNG TIẾP CẬN KHỐI LIỆU

Đà Nẵng, tháng 03 năm 2022

DaihocDaNang

DANH SÁCH NHỮNG THÀNH VIÊN THAM GIA NGHIÊN CỨU

ĐỀ TÀI VÀ ĐƠN VỊ PHỐI HỢP CHÍNH

1 Danh sách thành viên tham gia nghiên cứu đề tài

Stt Họ và tên Đơn vị công tác và lĩnh

vực chuyên môn

Nội dung nghiên cứu

cụ thể được giao

1 Nguyễn Thị Như Ý Khoa NN&VH Nhật Bản Chủ nhiệm đề tài

2 Trần Văn Tài Khoa NN&VH Nhật Bản Tham gia thu thập và

phân tích dữ liệu

3 Nguyễn Thị Ngọc Liên Khoa NN&VH Nhật Bản Xử lý dữ liệu

2 Đơn vị phối hợp chính

Tên đơn vị trong và

ngoài nước

Nội dung phối hợp nghiên cứu Họ và tên

người đại diện đơn vị

Khoa NN&VH Nhật

Bản, Trường Đại học

Ngoại Ngữ - ĐHĐN

Tạo điều kiện hỗ trợ các thành viên của đề tài thu thập, xử lý và phân tích dữ liệu

Nguyễn Thị Hồng Ngọc

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 6

Chương 1.Tổng quan tình hình nghiên cứu và Cơ sở lý thuyết 6

1.1.Tổng quan tình hình nghiên cứu 6

1.2.Từ điển, phân loại từ điển và biên soạn từ điển 7

Chương 2.Kết ngữ và xác lập dữ liệu kết ngữ trong nghiên cứu này 7 2.1.Khái niệm và đặc trưng của kết ngữ tiếng Nhật 7

2.2.Phân loại kết ngữ trong tiếng Nhật 9

2.3.Trích chọn và xác lập danh mục kết ngữ trong giáo trình tiếng Nhật trình độ trung cấp 9

2.4.Trích chọn và xác lập danh mục kết ngữ trong khối liệu NINJAL-BCCWJ 10

Chương 3.Khảo sát và bàn luận 11

3.1.Khảo sát và phân tích kết ngữ trong giáo trình tiếng Nhật trung cấp 11 3.2.Khảo sát và đề xuất danh mục kết ngữ phù hợp cho trình độ người học ở trình độ trung cấp 12

3.3.Ứng dụng dữ liệu Kết ngữ Danh từ + Động từ dùng cho người học tiếng Nhật ở trình độ trung cấp trong biên soạn Từ điển 14

3.4.Một số ứng dụng khác của Danh mục Kết ngữ Danh từ + Động từ dùng cho người học tiếng Nhật ở trình độ trung cấp 15

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 15

DaihocDaNang

DANH MỤC BẢNG BIỂU

Bảng 2.1 Phân loại kết hợp giữa từ và từ và khái niệm tương đương 7

Bảng 2.2 Mức độ cố định trong phân loại kết hợp từ 8

Bảng 2.3 Danh mục các giáo trình tiếng Nhật ở trình độ trung cấp được sử dụng ở bậc đại học ngành Ngôn ngữ Nhật/Nhật Bản học 9

Bảng 2.5 Danh mục Kết ngữ Danh từ + Động từ xuất hiện trong các giáo trình tiếng Nhật trung cấp bậc đại học 10

Bảng 2.6 Danh mục 1000 kết ngữ có tần suất xuất hiện cao nhất trong khối liệu NINJAL – BCCWJ 10

Bảng 3.1 So sánh số lượng kết ngữ tiếng Nhật xuất hiện trong các giáo trình tiếng Nhật trung cấp theo loại từ

Bảng 3.2 Danh mục kết ngữ chung giữa các giáo trình tiếng Nhật trung cấp đã khảo sát 11

Bảng 3.3 Danh mục 50 kết ngữ được sử dụng nhiều nhất trong các giáo trình tiếng Nhật trung cấp 11

Bảng 3.4 So sánh 50 kết ngữ có tần suất sử dụng cao nhất ở các giáo trình và khối liệu NINJNAL – BCCWJ 11

Bảng 3.5 Danh mục kết ngữ Danh từ + Động từ dùng cho người học tiếng Nhật ở trình độ trung cấp 12

Hình 3.1 Phân bổ Kết ngữ Danh từ + Động từ trong tiếng Nhật 11

Hình 3.2 Ví dụ mô tả về việc sắp xếp chỉ mục 14

Hình 3.3 Hình 3.5 Ví dụ tìm kiếm tra cứu nâng cao 14

Hình 3.4 Danh mục từ vựng cần học ở bài Bài 1 của giáo trình Học tiếng Nhật trung cấp theo chủ điểm – Bản chỉnh lý và bổ sung 14

Hình 3.5 Luyện tập A - hoàn thiện cụm kết ngữ còn khuyết 14

Hình 3.6 Luyện tập B – Nối kết ngữ và phần giải nghĩa tương ứng 15

Hình 3.6 Luyện tập C – điền kết ngữ vào ngữ cảnh sử dụng đúng 15

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

BCCWJ Khối ngữ liệu tiếng Nhật viết hiện đại của Nhật Bản ĐHNN-ĐHĐN Đại học Ngoại ngữ - Đại học Đà Nẵng

GT Giáo trình

JLPT Kỳ thi Năng lực tiếng Nhật

NINJAL Viện Nghiên cứu Ngôn ngữ Quốc gia Nhật Bản

NXB Nhà xuất bản

STT Số thứ tự

VD Ví dụ

XB Xuất bản

DaihocDaNang

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI NGỮ

THÔNG TIN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

1 Thông tin chung:

- Tên đề tài: Khảo sát đặc trưng kết ngữ tiếng Nhật nhằm xây dựng

cơ sở dữ liệu cho từ điển kết ngữ Nhật-Việt: Hướng tiếp cận khối liệu

- Mã số: B2018-DN05-20

- Chủ nhiệm đề tài: Nguyễn Thị Như Ý

- Tổ chức chủ trì: Trường Đại học Ngoại ngữ - Đại học Đà Nẵng

- Thời gian thực hiện: Từ tháng 8 năm 2018 đến tháng 7 năm 2020 Tiếp tục được gia hạn đến 31.01.2022

2 Mục tiêu:

Đề tài nhằm khảo sát trích chọn kết ngữ Danh từ + Động từ trong tiếng Nhật theo hướng tiếp cận khối liệu NINJAL-BCCWJ Các kết ngữ sẽ được xác lập trong tiếng Nhật được thu thập từ cơ sở dữ liệu ngôn ngữ học khối liệu NINJAL-BCCWJ sẽ được đối chiếu với tiếng Việt nhằm giúp người Việt Nam học tiếng Nhật nâng cao khả năng biểu đạt chính xác tiếng Nhật Mục tiêu cụ thể là:

(1) Trích chọn kết ngữ xuất hiện trong cơ sở dữ liệu ngôn ngữ học khối liệu NINJAL theo tiêu chí đặt ra

(2) Khảo sát các đặc trưng kết ngữ tiếng Nhật trên bình diện cú pháp và ngữ nghĩa

(4) Đối chiếu kết quả khảo sát kết ngữ tiếng Nhật với tiếng Việt (5) Đề xuất các đầu mục kết ngữ cho từ điển kết ngữ Nhật – Việt

3 Tính mới và sáng tạo:

Tại Việt Nam hiện chưa có nghiên cứu nào về kết ngữ tiếng Nhật được công bố nên khảo sát về kết ngữ của đề tài này cũng như danh mục kết ngữ Danh từ + Động từ dành cho người học tiếng Nhật được công bố trong

đề tài này là nghiên cứu mới tạo tiền đề cho nghiên cứu phát triển cơ sở

dữ liệu cho khối liệu giảng dạy tiếng Nhật của người nói tiếng Việt Các

mô hình ứng dụng danh mục kết ngữ Danh từ + Động từ cho người học

DaihocDaNang

tiếng Nhật trong đề tài này là phát hiện mới, mang tính ứng dụng cao trong giảng dạy tiếng Nhật như là ngôn ngữ thứ hai

4 Kết quả nghiên cứu:

Qua quá trình nghiên cứu, nghiên cứu này đã cung cấp cơ sở lý thuyết về kết ngữ bao gồm khái niệm, tiêu chí xác định, phân loại và đặc trưng của kết ngữ cho người học, người dạy và người nghiên cứu tiếng Nhật Trên

cơ sở lý thuyết đó, dưới góc nhìn của giảng dạy tiếng Nhật như ngôn ngữ thứ hai, đề tài đã xây dựng được một cơ sở dữ liệu về Kết ngữ Danh từ + Động từ với 1000 mục kết ngữ dùng cho người học tiếng Nhật ở trình độ trung cấp thông qua quá trình khảo sát và phân tích kết ngữ có tần suất sử dụng cao trong khối ngữ liệu NINJAL – BCCWJ, sắp xếp và chọn lọc theo cấp độ phù hợp với người học tiếng Nhật ở trình độ trung cấp

Có thể nói cơ sở dữ liệu đã xác lập này có tính khách quan cao, có ý nghĩa trong nghiên cứu lý thuyết trong ngôn ngữ học tiếng Nhật lẫn nghiên cứu ứng dụng trong giảng dạy tiếng Nhật Cơ sở dữ liệu đã xác lập này có thể

là nguồn cứ liệu nghiên cứu cơ bản cho các vấn đề nghiên cứu như kết ngữ

và cú pháp, kết ngữ và ẩn dụ tri nhận, các hiện tượng ngôn ngữ như tính trừu tượng, tính biểu trưng của cụm từ Đồng thời, nghiên cứu cũng đã đề xuất một số mô hình ứng dụng cơ sở dữ liệu này trong giảng dạy tiếng Nhật theo 03 hướng:

(1) Biên soạn từ điển Kết ngữ Danh từ + Động từ Nhật – Việt dành cho người học ở trình độ trung cấp

(2) Xây dựng bài giảng, phát triển giáo trình giảng dạy từ vựng trình độ trung cấp ở bậc đại học

(3) Ứng dụng trong công tác dịch thuật và giảng dạy học phần dịch nói và dịch viết

5 Sản phẩm:

Stt Tên sản phẩm Số

lượng

Yêu cầu chất lượng sản phẩm (mô tả chi tiết

chất lượng sản phẩm đạt được như nội dung, hình thức, các chỉ tiêu, thông số kỹ thuật, )

I Sản phẩm khoa học (Các công trình khoa học được công bố: sách, bài báo khoa học )

1.1 Bài báo đăng tạp

6 Phương thức chuyển giao, địa chỉ ứng dụng, tác động và lợi ích mang lại của kết quả nghiên cứu:

- Báo cáo toàn văn của đề tài và cơ sở dữ liệu sẽ được chia sẻ tại các hội thảo cấp Khoa, cấp Trường, cấp quốc tế với các giảng viên cùng lĩnh vực công tác và quan tâm đến những chủ đề chuyên môn tương tự, và với học viên cao học cũng như nghiên cứu viên về ngôn ngữ và giảng dạy ngôn ngữ và dịch thuật

- Chuyển giao kết quả nghiên cứu qua báo cáo khoa học, có thể được sử dụng làm tài liệu tham khảo cho giảng viên và sinh viên

INFORMATION ON RESEARCH RESULTS

1 General information:

Project title: AN INVESTIGATION INTO FEATURES OF COLLOCATIONS FOR BUILDING HEADWORDS FOR THE JAPANESE-VIETNAMESE COLLOCATION DICTIONARY: A CORPUS-BASED APPROACH

Code number: B2018-DN05-20

Coordinator: Nguyen Thi Nhu Y

Implementing institution: University of Foreign Language Studies – The University of Da Nang

Duration: from August 2018 to July 2020 Extended to December 31,

2022

2 Objectives:

The study aims to investigate and extract Japanese collocations from the NINJAL-BCCWJ corpus A contrastive analysis of Japanese and Vietnamese collocations will be performed in order to enhance Vietnamese learners’ level of Japanese language proficiency

The specific objectives are:

(1) to extract Japanese collocations from the NINJAL-BCCWJ corpus, abiding by the requirements

(2) to investigate the syntactic features of Japanese collocations (3) to look into the semantic features of Japanese collocations

(4) to discover the similarities and differences between Japanese and Vietnamese collocations

(5) to suggest headwords for the Japanese-Vietnamese collocations

3 Creativeness and innovativeness:

4 Research results:

The study is expected to find out common Japanese-Vietnamese collocations, helping Vietnamese learners understand the features of Japanese collocations in a systematic way and develop their Japanese language proficiency level When fully mastering the Japanese collocations, the learners will be able to raise their own awareness of broadening knowledge of collocations for effective vocabulary usage For these reasons, the study will assist in maximizing the effectiveness of teaching and learning Japanese

5 Products:

No Products Quantity Product requirements

DaihocDaNang

- The study results are expected to be transferred into articles and references for lecturers and students

DaihocDaNang

Ở ví dụ 1, người học kết hợp động từ “開く(hiraku) mở” với danh từ

“傘 (kasa) cái ô” để thể hiện nghĩa “che ô” nhưng người bản ngữ tiếng Nhật chỉ sử dụng cụm từ “傘をさす(kasa wo sasu) cái ô/giương” để chỉ nghĩa “che ô” Dĩ nhiên cụm từ “傘を開く (kasa wo hiraku) mở ô” không

có nhiều thay đổi về nghĩa so với cụm từ “傘をさす(kasa wo sasu) che ô” khi xét về mặt hiệu quả diễn đạt trong giao tiếp, ngược lại “傘をさす(kasa

wo sasu) che ô” không mang hàm ý ẩn dụ như một thành ngữ, nhưng đó không phải là cách kết hợp từ tự nhiên theo thói quen của người bản ngữ nói tiếng Nhật Các lỗi này xảy ra có thể do ảnh hưởng của tiếng mẹ đẻ nhưng cốt lõi của vấn đề là bởi vì bản thân kết ngữ vốn đã rất khó để thụ đắc đối với người học (Akimoto 1993) Trong phạm vi tìm kiếm của tác giả, hiện chưa có nghiên cứu nào đối chiếu kết ngữ nào được tiến hành giữa tiếng Nhật và tiếng Việt Do đó, kết quả của nghiên cứu này sẽ góp phần cung cấp cơ sở lý thuyết về kết ngữ một cách có hệ thống bao gồm khái niệm, tiêu chí xác định, phân loại và đặc trưng của kết ngữ tiếng Nhật Thông qua đó, kết quả của nghiên cứu cũng góp phần vào phát triển công tác giảng dạy tiếng Nhật, dịch thuật, biên soạn từ điển kết ngữ song ngữ Nhật Việt

2 Mục tiêu nghiên cứu

(1)Khảo sát các đặc trưng kết ngữ trong tiếng tiếng Nhật

(2) Khảo sát hiện trạng giảng dạy kết ngữ cho người học ở trình độ trung cấp thông qua công cụ giáo trình tiếng Nhật trình độ trung cấp (3) Đề xuất Danh mục kết ngữ Danh từ + Động từ Nhật – Việt dành cho người học ở trình độ trung cấp trên cơ sở dữ liệu thu được ở mục 3 (4) Đề xuất một số ứng dụng Danh mục kết ngữ Danh từ + Động từ tiếng Nhật (có giải nghĩa tiếng Việt) trong biên soạn từ điển kết ngữ dành cho người học ở trình độ trung cấp và một số ứng dụng khác trong giáo dục tiếng Nhật

3 Đối tượng nghiên cứu

DaihocDaNang

2

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là kết ngữ Danh từ + Động từ trong

tiếng Nhật và cách diễn đạt tương đương trong tiếng Việt

4 Phạm vi nghiên cứu

Nghiên cứu này tập trung nghiên cứu các kết ngữ Danh từ + Động từ xuất hiện trong giáo trình tiếng Nhật trình độ trung cấp và được khảo cứu trên khối ngữ liệu tiếng Nhật viết hiện đại của Nhật Bản (dưới đây gọi là NINJAL-BCCWJ) Kết ngữ Danh từ + Động từ thường được sử dụng khác nhưng không có trong khối ngữ liệu NINJAL-BCCWJ hoặc nằm ngoài Danh mục từ vựng của “Phạm vi ra đề thi Năng lực tiếng Nhật năm 1994”

và “Phạm vi ra đề thi Năng lực tiếng Nhật bản tái bản 2002” của Quỹ giao lưu Quốc tế Nhật Bản thì được xem là nằm ngoài phạm vi của đề tài nghiên cứu này

5 Phương pháp nghiên cứu

Để giải quyết các nhiệm vụ nghiên cứu đặt ra, đề tài đã sử dụng các

phương pháp nghiên cứu gồm: Phương pháp miêu tả;Phương pháp thống

kê;Phương pháp phân tích tổng hợp;Phương pháp phỏng vấn;Phương pháp đối chiếu

Chương 1 Tổng quan tình hình nghiên cứu và Cơ sở lý thuyết 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

1.1.1 Nghiên cứu về kết ngữ trong ngôn ngữ học

Những nghiên cứu đầu tiên về kết ngữ được công bố có Saito (1907) , Firth (1951), Yamamoto (1958), McIntosh (1966) Trong những công bố này, tuy đối tượng nghiên cứu là kết ngữ được gọi dưới nhiều cái tên khác nhau nhưng đều tiếp cận bằng phương pháp thực chứng, đặc đề cao phương diện chức năng và ứng dụng của Kết ngữ trên bình diện ngôn ngữ chức năng

1.1.2 Nghiên cứu kết ngữ trong giáo dục tiếng Nhật

Nghiên cứu về kết ngữ trong giáo dục tiếng Nhật tập trung phân tích lỗi sử dụng Kết ngữ hoặc sự khác nhau về kết ngữ giữa người học và người bản xứ (James 1998, McCarthy & Carter 2006, Nation 2001, Ogino 2008, Tanomura 2010, Tanomura 2012, Shigeki 2012 v.v Một số nghiên cứu lấy đối tượng là kết ngữ trong giáo trình như Akimoto (1993), Akimoto và Ariga (1996), Ri (2014) đã được công bố

1.1.3 Nghiên cứu biên soạn từ điển kết ngữ tiếng Nhật

Về nghiên cứu biên soạn từ điển kết ngữ, nhờ thành công của dự án phát triển Từ điển điện tử Nhật Bản EDR (Japanese Electronic DictionaryResearch Institute), từ điển EDR và khối ngữ liệu của từ điển

DaihocDaNang

3

này đã hoàn thiện Dựa trên cơ sở dữ liệu đó, một số từ điển kết ngữ đã ra đời như “Từ điển cụm động từ tiếng Nhật” (Ogino 2003); “Từ điển kết ngữ cần biết” (Kaneda 2006); “Từ điển các biểu hiện ngôn ngữ trong tiếng Nhật” (Himeno chủ biên 2004) v.v Tuy nhiên, các từ điển đã được phát triển vẫn chưa phân định rõ các nguồn ngữ liệu giữa tiếng Nhật cận đại và tiếng Nhật hiện đại

1.2 Từ điển, phân loại từ điển và biên soạn từ điển

1.2.1 Từ điển và phân loại từ điển

Lê Kính Thắng (2020), từ điển nói chung bao quát toàn bộ các khía cạnh của một ngôn ngữ nguồn cho trước, như các từ phổ dụng, các từ khả kết, các biến thể phương ngữ, các từ cổ, từ nguyên, các từ thuộc phong cách văn học hoặc khoa học kĩ thuật, tiếng lóng, từ thông tục, các từ theo

giới, từ kiêng kị, v.v Do đó, nghiên cứu này xác định: “Từ điển kết ngữ

của nghiên cứu này là tập hợp và sắp xếp các kết ngữ trong danh mục kết ngữ có tần suất sử dụng cao nhất trong khối liệu NINJAL-BCCWJ phù hợp với người học tiếng Nhật ở trình độ trung cấp”

1.2.2 Biên soạn từ điển

Trên cơ sở lý thuyết về biên soạn từ điển, nghiên cứu này xác định hoạt động biên soạn như sau:

a Mục đích biên soạn: Xây dựng Từ điển Kết ngữ Danh từ + Động

từ dành cho người học tiếng Nhật ở trình độ trung cấp

b Quy trình biên soạn: (1)Chuẩn bị khối ngữ liệu được trích xuất theo hướng tiếp cận khối ngữ liệu NINJAL-BCCWJ trên cơ sở cân nhắc đến trình độ của người học tiếng Nhật; (2)Lựa chọn các mục từ căn cứ trên tiêu chí rõ ràng nhằm đảm bảo việc xử lý được nhất quán; (3) Sắp xếp các mục từ căn cứ trên tính dự đoán và mức độ khó dễ đối với người sử dụng

là người học tiếng Nhật ở trình độ trung cấp; (4) Thiết kế và chuẩn bị bản

in Bước này thuộc về quy trình biên soạn nhưng không nằm trong phạm

vi nghiên cứu của đề tài

Chương 2 Kết ngữ và xác lập dữ liệu kết ngữ trong nghiên cứu

này 2.1 Khái niệm và đặc trưng của kết ngữ tiếng Nhật

Chúng tôi đã tổng hợp, khảo cứu từ nhiều nghiên cứu khác nhau về kết ngữ trong tiếng Nhật nhưng rất tiếc là cho đến nay định nghĩa về kết ngữ trong tiếng Nhật cũng chưa thực sự thống nhất Dẫu vậy, chúng tôi đã tìm thấy sự tương đồng trong cách phân loại kết hợp giữa từ và từ theo

DaihocDaNang