ĐẶT VẤN ĐỀ Ngày nay, với sự phát triển của y học hiện đại, việc nghiên cứu các bệnh, tật nói chung ở người đã trở nên quan trọng và cần thiết hơn hết Đặc biệt là các bệnh, tật do di truyền có thể phát.
Trang 1PHÂN TÍCH
MỘT VÀI TRƯỜNG HỢP CỤ THỂ GẶP VẤN ĐỀ
VỀ CÁC BỆNH, TẬT DI TRUYỀN
Trang 2ĐẶT VẤN ĐỀ
Ngày nay, với sự phát triển của y học hiện đại, việc nghiên cứu các bệnh, tật nóichung ở người đã trở nên quan trọng và cần thiết hơn hết Đặc biệt là các bệnh, tật do
di truyền có thể phát hiện sớm và có biện pháp thích hợp để điều trị, ngăn ngừa Bệnh
di truyền bao gồm các bệnh rối loạn chuyển hoá bẩm sinh, bệnh miễn dịch bẩm sinh,các khối u bẩm sinh, chậm phát triển trí tuệ bẩm sinh Tật di truyền là những bấtthường về hình thái lớn hoặc nhỏ, có thể biểu hiện ngay trong quá trình phát triển phôithai, ngay từ khi mới sinh ra hoặc biểu hiện ở các giai đoạn muộn hơn nhưng đã cónguyên nhân ngay từ trước khi sinh Bằng những ví dụ thực tế gặp được, nhóm tác giả
hy vọng qua bài viết này sẽ mang đến cho người đọc một cái nhìn đa chiều hơn để từ
2 Thông thường tiểu đường type 2 chiếm tỉ lệ cao hơn so với tiểu đường type 1 nêndưới đây chúng tôi sẽ phân tích cụ thể một ví dụ về bệnh tiểu đường type 2
Ví dụ: Gia đình ông Huỳnh Văn T, 88 tuổi ở huyện Củ Chi, thành phố Hồ Chí Minh có tiền sử nhiều người trong gia đình bị bệnh tiểu đường Ông Huỳnh Văn T lúc trẻ không bị bệnh tiểu đường Ông cưới vợ bình thường, sinh được 2 con gái và 1 con trai Hai người con gái là cô Huỳnh Thị G và Huỳnh Thị T Cô G lấy chồng sinh được
3 con trai và 1 con gái Cả 4 người con đều lập gia đình, mỗi gia đình sinh được 2 cháu Cô H lấy chồng sinh được 2 con trai, con trai út lấy vợ sinh được 1 cháu trai Khi đến 60 tuổi thì ông T phát hiện mình bị bệnh tiểu đường, hai cô con gái của ông là
G hiện nay 63 tuổi và H 59 tuổi cũng phát hiện mình bị tiểu đường ở tuổi gần 50 Được biết ông ngoại của ông T cũng mắc bệnh này Theo thông tin chúng tôi tìm hiểu được 3 người này đều bị bệnh tiểu đường type 2 Những thành viên còn lại là con
Trang 3cháu cô G, cô H đến nay chưa phát hiện bệnh tiểu đường Sau đây là những phân tích
về các vấn đề liên quan di truyền của ví dụ này.
1.1 Nguyên nhân về mặt di truyền
- Quy luật di truyền của bệnh tiểu đường type 2 là tuân theo quy luật di truyền đanhân tố, có sự tác động giữa gene và môi trường
- Người ta đã phát hiện ra rằng hầu hết những người có nguy cơ mắc bệnh tiểuđường type 2 là do hàng trăm, thậm chí hàng nghìn các đột biến di truyền (geneticvariants), mỗi đột biến đóng một phần nhỏ vào nguy cơ gây bệnh của nhiều cá thể, chứkhông phải là các đột biến hiếm, mang tính duy nhất cho từng cá thể Do đó, việc điềutrị và phòng ngừa tiểu đường type 2 là vô cùng phức tạp và đòi hỏi hiểu biết sâu sắc về
hệ gene của từng người
- Nghiên cứu gia hệ của những bệnh nhân đái tháo đường type 2 đã chỉ ra rằngkhoảng 50% những trường hợp bệnh gây nên do đột biến gene glucokinase Enzymenày hạn chế chuyển glucose thành glucose – 6 – phosphate nên gây tăng đường huyết
- Bên cạnh đó, các nhà khoa học cũng xác định được một số gene trong cơ thểngười bệnh có sự thay đổi trình tự DNA, gây ra những biến đổi về cấu trúc hoặc thànhphần protein mà chúng mã hóa, gây khuyết tật một số gene điều hòa vận chuyểnglucose vào tế bào beta của tuyến tụy như: gene GLUT 2 – glucose transporter,glycogene synthase, insulin receptor, rad (ras asociated with diabetes) vàapolipoprotein C – III
Qua đây, ta thấy rằng rất có thể ông Huỳnh Văn T có tiền sử bị bệnh tiểu đường
là do di truyền từ thế hệ trước Ông ngoại của ông T đã truyền gene này cho ông Cóthể ông ngoại của ông T đã bị các đột biến di truyền trong cơ thể, trong đó có geneglucokinase, làm hạn chế chuyển glucose thành glucose – 6 – phosphate và ông T đãtruyền nhóm gene này cho thế hệ con của ông Tuy nhiên, bên cạnh yếu tố di truyền,việc phát bệnh còn do yếu tố môi trường tác động, chế độ ăn uống không hợp lý, sinhhoạt sai cách,…
1.2 Triệu chứng
Trang 4Chúng tôi đã tiến hành phỏng vấn cô Huỳnh Thị G và Huỳnh Thị H Trước khiphát hiện mình bị bệnh cả hai cô đều có một số triệu chứng như sau:
- Luôn cảm thấy mệt mỏi: Khi bị tiểu đường, cơ thể giảm hay đôi khi không cònkhả năng sử dụng glucose để tạo năng lượng nữa Do đó, cơ thể phải chuyển sangdùng mỡ, một phần hay hoàn toàn để tạo ra năng lượng Quá trình này đòi hỏi cơ thểphải sử dụng năng lượng nhiều hơn và kết quả cuối cùng là người bệnh sẽ cảm thấymệt mỏi thường xuyên
- Giảm cân nhanh trong thời gian ngắn mà không rõ nguyên nhân: Giảm cânkhông rõ nguyên nhân là một dấu hiệu đặc trưng của bệnh tiểu đuờng Bệnh nhân bịtiểu đường không thể xử lý được calories trong thức ăn dẫn đến giảm cân ngay cả khi
ăn đủ hay thậm chí ăn nhiều Mất đường và nước qua nước tiểu cũng là một tác nhângóp phần vào triệu chứng giảm cân này
- Ăn nhiều cùng cảm giác nhanh đói: Đây cũng là một trong những dấu hiệu cơbản của tiểu đường type 2 Một trong những chức năng của insulin là kích thích cảmgiác đói Do đó, nồng độ insulin cao trong cơ thể sẽ dẫn đến tăng cảm giác đói vàmuốn ăn Bất chấp sự gia tăng lượng calories nhập vào cơ thể, người bệnh có thể chỉtăng cân rất ít thậm chí là giảm cân
- Vết thương lâu lành: Vết thương rất khó lành do nồng độ đường cao trong máungăn chặn bạch cầu hoạt động bình thường Khi bạch cầu hoạt động không bìnhthường, các vết thương trở nên lâu lành hơn và bị nhiễm trùng thường xuyên
- Nhiễm trùng: Nhiễm trùng da, nhiễm trùng đường niệu do đường máu cao, hệthống miễn dịch đã bị ức chế bởi bệnh tiểu đường và bởi sự hiện diện của glucosetrong mô (giúp vi khuẩn phát triển tốt)
- Rối loạn tình dục: Một số trường hợp, tiểu đường làm cho bệnh nhân nam bị rốiloạn cương dương, xuất tinh sớm; bệnh nhân nữ thì giảm ham muốn, khô âm đạo,…
- Nhìn mờ: Dấu hiệu này không đặc hiệu cho tiểu đường nhưng cũng thường hayxuất hiện khi mức đường huyết lên cao
1.3 Những biến chứng
Trang 5Chúng tôi lấy thông tin về các biến chứng của bệnh tiểu đường từ ông HuỳnhVăn T và hai cô con gái của ông là Huỳnh Thị G và Huỳnh Thị H có một số biếnchứng như sau:
- Có thêm bệnh mạch vành với cơn đau thắt ngực và tăng huyết áp: Tiểu đườnglàm tăng nguy cơ bị bệnh tim mạch, bao gồm bệnh mạch vành với cơn đau thắt ngực,nhồi máu cơ tim, tai biến mạch máu não, xơ vữa động mạch và tăng huyết áp
- Biến chứng thần kinh: Đường huyết tăng cao có thể gây tổn thương thành mạchmáu nhỏ nuôi dưỡng những sợi thần kinh, đặc biệt ở chân Tổn thương gây ra các triệuchứng: thân người có cảm giác châm chích như kiến bò, tê chân, nóng rát hay đauthường bắt đầu từ các ngón chân, ngón tay và lan dần lên
- Các biến chứng về thận: Thận chứa hàng triệu búi mạch máu nhỏ có chức nănglọc chất thải ra khỏi cơ thể Tiểu đường có thể gây tổn thương những hệ thống lọc này.Cuối cùng dẫn đến thận hoạt động yếu, có triệu chứng suy thận
1.4 Điều trị
1.4.1 Mục tiêu điều trị
- Phải nhanh chóng đưa lượng glucose máu về mức tốt nhất, đạt mục tiêu đưaHbA1c (chỉ số HbA1c đánh giá mức độ ổn định đường huyết của người bệnh) về dưới7,0% trong vòng 3 tháng Có thể xem xét dùng thuốc phối hợp sớm trong các trườnghợp glucose máu tăng cao, thí dụ:
+ Nếu HbA1c > 9,0% mà mức glucose huyết tương lúc đói > 13,0 mmol/l có thểcân nhắc dùng hai loại thuốc viên hạ glucose máu phối hợp
+ Nếu HbA1c > 9,0% mà mức glucose máu lúc đói > 15,0 mmol/l có thể xét chỉđịnh dùng ngay insulin
- Bên cạnh điều chỉnh glucose máu, phải đồng thời lưu ý cân bằng các thànhphần lipid máu, các thông số về đông máu, duy trì số đo huyết áp theo mục tiêu,…
- Theo dõi, đánh giá tình trạng kiểm soát mức glucose trong máu bao gồm:glucose máu lúc đói, glucose máu sau ăn và HbA1c – được đo từ 3 tháng/lần Nếuglucose máu ổn định tốt có thể đo HbA1c mỗi 6 tháng một lần
1.4.2 Các phương pháp điều trị
Trang 6- Hiện nay, vẫn chưa có phương pháp chữa khỏi bệnh tiểu đường type 2 Bởi vậy,
để điều trị bệnh bắt buộc ông Huỳnh Văn T và 2 cô con gái bị bệnh của mình phải theodõi lượng đường trong máu là cách duy nhất để đảm bảo lượng đường trong máu vẫnnằm trong phạm vi mục tiêu
- Ăn uống lành mạnh: để giữ cho lượng đường trong máu ổn định, gia đình ông
đã ăn theo thực đơn bác sĩ khuyên dùng, cố gắng ăn cùng một lượng thực phẩm vớicùng một tỷ lệ carbohydrates, protein và chất béo đồng thời mỗi ngày
- Đồng thời ông và hai cô con gái thường xuyên tập thể dục, những người cóbệnh tiểu đường type 2 không có ngoại lệ
- Một số người bị bệnh tiểu đường type 2 có thể quản lý lượng đường trong máuvới chế độ ăn uống và tập thể dục, nhưng nhiều trường hợp tiểu đường cần thuốc hoặcđiều trị bằng insulin Dựa vào nhu cầu, bác sĩ có thể kê toa hỗn hợp của các loạiinsulin để sử dụng trong suốt cả ngày và đêm Tùy vào từng thể trạng của mỗi người
mà có các loại thuốc khác nhau Lúc mới được chẩn đoán sẽ được chỉ định metformin(glucophage), một loại thuốc tiểu đường làm giảm sản xuất đường ở gan Bác sĩ cũngkhuyên nên thay đổi lối sống, chẳng hạn như giảm cân và trở nên năng động hơn.Cùng với metformin, thuốc uống hoặc tiêm khác có thể được dùng để điều trị tiểuđường type 2 Một số thuốc tiểu đường kích thích tuyến tụy sản xuất và phát hànhnhiều insulin hơn Còn những loại khác chặn các hành động của các enzyme phân hủycarbohydrates hoặc làm cho các mô nhạy cảm hơn với insulin
- Ngoài thuốc tiểu đường, bác sĩ có thể kê đơn điều trị bằng aspirin liều thấp cũngnhư thuốc giảm huyết áp và cholesterol để giúp ngăn ngừa bệnh tim và mạch máu
1.4.3 Phòng bệnh
1.4.3.1 Đối với người có tiền sử gia đình mắc bệnh tiểu đường
Mặc dù hiện nay vẫn chưa có cách phòng ngừa tiểu đường do di truyền, nhưngchúng ta có thể giảm được nguy cơ mắc bệnh này bằng cách điểu chỉnh lối sống trởnên lành mạnh hơn mỗi ngày như:
- Xây dựng cho mình một chế độ dinh dưỡng khoa học:
+ Ăn ít carbohydrates: Các nhà nghiên cứu chỉ ra rằng lượng carbohydrates cao
làm tăng nguy cơ bị bệnh tiểu đường nếu bạn có tiền sử gia đình bị tiểu đường
Trang 7+ Hạn chế thức ăn nhanh: Thức ăn nhanh có chứa tinh bột tinh chế, đường, muối
và nhiều chất béo Những người ăn thức ăn nhanh nhiều hơn 2 lần 1 tuần đã phát triểngấp đôi tỷ lệ kháng insulin và tăng thêm 4,5kg trọng lượng so với những người ăn thức
ăn nhanh ít hơn 1 lần 1 tuần Do đó, thay vì thức ăn nhanh, bạn nên chọn các loại hạthoặc trái cây cho cơn thèm ăn
+ Ăn nhiều chất xơ: Nên làm phong phú chế độ ăn uống với các loại thực phẩmchứa nhiều chất xơ Tránh hoặc giảm thiểu những thức ăn có tinh bột tinh chế Lượngchất xơ cao và các sản phẩm ngũ cốc nguyên hạt giúp làm giảm nguy cơ bị bệnh tiểuđường type 2 Rau củ quả là thực phẩm nên có mặt hàng ngày trong thực đơn ăn uốngcủa gia đình bạn
+ Tránh thịt đỏ và thịt chế biến: Thịt đỏ như thịt bò chứa cholesterol khá cao, cóthể đặt bạn vào nguy cơ mắc bệnh tiểu đường cao hơn Do đó, không nên quá lạmdụng thịt đỏ Ăn theo chế độ dinh dưỡng thích hợp mà bác sĩ khuyên dùng
- Tập thể dục thường xuyên
- Từ bỏ thói quen xấu: Một nghiên cứu được thực hiện trong vòng 10 năm vớihơn 100.000 phụ nữ từ độ tuổi 50 - 71 cho hay, hầu hết những người có nguy cơ thấpnhất bị tiểu đường là những người chưa bao giờ hút thuốc hoặc từ bỏ thói quen hútthuốc trong vòng ít nhất 10 năm Do vậy, hãy từ bỏ ngay thói quen này nếu bạn khôngmuốn căn bệnh tiểu đường hỏi thăm Bia rượu vừa phải Điều này đồng nghĩa với việcmỗi ngày chỉ nên uống nhiều nhất 1 cốc bia hay 1 ly rượu điều độ theo từng tuần Nếu
1 buổi tối bạn uống liền 5 ly rượu thì chắc hẳn sức khỏe của bạn sẽ bị ảnh hưởng, đặcbiệt đến tim
- Tất cả những người trên 45 tuổi, người trẻ có tiền sử gia đình về bệnh tiểuđường cần kiểm tra lượng đường trong máu thường xuyên, khám sức khỏe định kỳ 6tháng 1 lần Bằng cách này, bạn có thể thực hiện các biện pháp phòng ngừa tích cựcnếu có nguy cơ mắc các loại tiền tiểu đường
- Kiểm soát cân nặng ở mức độ cân đối
- Tránh xa căng thẳng, stress
1.4.3.2 Đối với người không có tiền sử gia đình mắc bệnh tiểu đường
Trang 8Tuy gia đình bạn trước giờ chưa có tiền sử bị tiểu đường nhưng chưa chắc bạn sẽkhông bị tiểu đường, để phòng tránh tiểu đường bạn cần có những biện pháp sau:
- Xây dựng cho mình một chế độ dinh dưỡng khoa học, từ bỏ những thói quenxấu, hạn chế ăn dầu mỡ, chất béo, chất đường bột, dung nạp thực phẩm chứa nhiềuchất xơ vì chất xơ cực kỳ có lợi cho bộ máy tiêu hóa hoạt động hiệu quả, nó giúpchuyển hóa đường nhanh chóng cũng như thúc đẩy quá trình đường đi nuôi cơ thể vàngăn chặn hiện tượng đường theo nước tiểu khi lượng insulin vượt quá ngưỡng
- Vận động cơ thể thường xuyên: Các nhà khoa học đã chứng minh rằng khi cơthể chúng ta luyện tập thường xuyên và tiêu thụ calories hàng ngày sẽ sản sinh ranhững thực khuẩn có thể chống lại nhiều bệnh nguy hiểm như đột quỵ, tim mạch, ungthư đặc biệt là tiểu đường, vì khi đó cơ thể dễ hấp thụ đường và tiêu thụ được insulintrong cơ thể, hơn nữa cơ thể khỏe mạnh sẽ giúp chúng ta kiểm soát tốt tình trạng cânnặng của bản thân
- Tránh bị stress: Khi chúng ta bị stress cả cơ thể chúng ta trong tình trạng căngthẳng và làm việc không hề hiệu quả, một số tế bào của tim và hệ hô hấp bị nghẽn dẫnđến việc đường không thể hấp thụ và ngưng sản sinh insulin Khi tinh thần chúng tathư thái mọi chức năng hoạt động theo đúng quỹ đạo và ngăn chặn những tế bào xấu
do gen gặp nhau và phát triển thành bệnh tiểu đường
- Kiểm soát cân nặng ở mức phù hợp Khám sức khỏe định kì 6 tháng 1 lần
Trang 9Hình 1 Thừa ngón cái
Hình 2 Thừa ngón giữa Hình 3 Thừa ngón út
Ví dụ:
Hình 4 Chị Nguyễn Thị Thu T 22 tuổi – thừa ngón tay cái
Trang 10Gia đình của chị T đều không có tiền sử mắc dị tật thừa ngón tay cái, nên cho rằng do đột biến di truyền gây nên Sau đây, chúng ta cùng phân tích tật di truyền thừa ngón này sâu hơn.
2.1 Phân loại
Wassel (1969) phân chia thừa ngón cái thành 7 loại tùy theo mức phân chia củaxương dựa trên X-quang
- Loại I: Tách đôi ở xương đốt xa;
- Loại II: Hai xương đốt xa;
- Loại III: Tách đôi ở xương đốt gần;
- Loại IV: Hai xương đốt gần;
- Loại V: Tách đôi ở xương đốt bàn;
- Loại VI: Hai xương đốt bàn;
- Loại VII: Thừa ngón cái 3 đốt
Trong đó, loại IV thường hay gặp nhất, chiếm khoảng 50%, tiếp đó là loại II
Hình 5 Phân loại tật thừa ngón cái 2.2 Nguyên nhân về mặt di truyền
Các nguyên nhân của dị tật này đến nay chưa được biết chính xác Tuy nhiên một
số giả thuyết được chấp nhận nhiều nhất:
- Nụ chi bắt đầu xuất hiện từ tuần thứ 3 của thai, ngón cái phát triển từ trung mô
ở phía bờ quay của cuống bàn tay Sự biệt hóa của tất cả các yếu tố của trục ngón cáihoàn thành vào tuần thứ 8 Vì vậy, các hiện tượng gây ra thừa ngón cái phải diễn ratrước tuần thứ 8 của thai kỳ Mặc dù người ta không biết chính xác điều gì xảy ra trong
tử cung nhưng các nghiên cứu gần đây cho rằng thừa ngón cái là do rối loạn phản ứnggiữa lá phôi giữa và trung mô ở nụ chi bên quay khi bắt đầu tăng sinh tế bào tối đa
Trang 11Điều nay dẫn đến sự tách rời các thành phần của ngón cái: xương, gân, thần kinh,mạch máu với sự thiếu sản của mỗi bên.
- Dị tật thừa ngón thường là kết quả của nhiều đột biến Ví dụ như đột biến ởcụm gene Hoxa hoặc Hoxd hay quá trình tương tác giữa gene Hoxd13 và GLI3 cũnglàm tăng bệnh rất tiềm ẩn Ngoài ra, khoa học còn phát hiện thấy có tới 39 đột biếngene, kể cả đột biến Hemingway trong gene Shh, nơi đảm nhận chức năng phân cực(ZPA), tức là quá trình hình thành các chi trong bụng mẹ, nhưng đôi khi đột biến làmsai chức năng đã gây nên hiện tượng dị tật thừa ngón
- Yasuda trong các nghiên cứu của mình đã cho rằng thừa ngón cái là biểu hiện
sự mất thăng bằng phản ứng giữa lá phôi ngoài và lá phôi giữa
- Scott và cộng sự thấy sự tiếp xúc của bào thai trong tử cung với cytocinearabinoside và 5-flurodeoxyuridine dẫn đến sự tồn tại kéo dài của các tế bào lá phôingoài cảm ứng, sự xuất hiện của chúng là nguồn gốc sự tăng trưởng quá mức của láphôi giữa là yếu tố quan trọng gây ra thừa ngón
- Vấn đề di truyền: Thường được xem là di truyền qua NST trội
+ Woolf nghiên cứu 33 trường hợp chỉ có 2 là có lịch sử gia đình và 1 có ngóncái thừa ở 3 đốt
+ S.Guero trong 106 trường hợp chỉ thấy 2% có nguồn gốc gia đình
+ Orioli thấy 9% di truyền qua NST trội
+ Trong nghiên cứu 237 bệnh nhân từ 1960 – 1981, Tada gặp 19 trường hợp (8%)
có lịch sử gia đình: 3 trường hợp ở các cặp song sinh, 8 ở các anh chị em ruột, 4 ở bố
2.3 Biểu hiện
- Ngón thừa thường là một mô nhỏ, đa phần là có xương mà không có khớp,hiếm khi hoàn thiện đầy đủ chức năng của một ngón Ngón thừa phần lớn là nằm ở
