LÝ LUẬN CỦA CHỦ NGHĨA MÁC VỀ CON NGƯỜI. VẤN ĐỀ XÂY DỰNG CON NGƯỜI MỚI PHÁT TRIỂN TOÀN DIỆN Ở VIỆT NAM

Đồng thời Heghen cũng đã nghiên cứu bản chất quá trình tư duykhái quát các quy luật cơ bản của quá trình đó.Sau khi đoạn tuyệt với chủ nghĩa duy tâm Heghen, phơ bách đã phê phántính siêu

Mở đầu 4

Nội dung 5

1 Bản chất con người: 6

2 Con người là chủ thể sinh động nhất trong xã hội: 9

3 Mối quan hệ giữa cá nhân với xã hội: 10

2.1 Hai dự báo: 14

2.2 Một số vấn đề đặt ra: 15

Kết luận 20

Danh mục tài liệu tham khảo 21

Mở đầu

Con người chúng ta đang sống trong một kỷ nguyên của tri thức, đòi hỏicon người phải luôn trao dồi, phát triển để bắt kịp được với tốc độ của thời đại,tốc độ của sự phát triển vượt bậc của khoa học kĩ thuật Thách thức của thời đạikhiến con người không ngừng nâng cao kỹ năng, trình độ học vấn; tu dưỡngrèn luyện đạo đức, phẩm chất lao động để đáp ứng phù hợp với hoàn cảnh

Trong xu hướng phát triển toàn cầu, đất nước muốn giàu mạnh thì chủtrương đầu tiên của nhà nước ta đó là xây dựng phát triển về mặt con người.Đây là nhân tố quan trọng hàng đầu, quyết định đến sự phát triển nhanh, hiệuquả và bền vững của một nền kinh tế Đó là yếu tố hết sức bức thiết và cần cótính cập nhật, đáp ứng được yêu cầu về con người và nguồn nhân lực trongnước nói riêng và quốc tế nói chung Ta luôn khẳng định con người vừa là mụctiêu vừa là động lực để phát triển kinh tế xã hội, đồng thời phải có những conngười có tri thức và đạo đức Từ đây mỗi con người dần dần về đúng vị trí làmột chủ thể sáng tạo ra các giá trị, bao gồm các giá trị tinh thần và giá trị vậtchất, cho bản thân và cho xã hội Vì vậy, vấn đề cốt lõi là ta phải thực hiệnchiến lược đào tạo nguồn nhân lực, phát triển con người một cách toàn diện cảthể lực lẫn trí lực Nhiệm vụ của việc giáo dục nguồn nhân lực là đưa conngười đến những giá trị phù hợp nhất có thể với những đặc tính của dân tộc vàthời đại về văn hóa, xã hội, tinh thần; để thực hiện quá trình đổi mới của đấtnước ta cũng như xu hướng phát triển toàn cầu

Đề tài: Lý luận của chủ nghĩa Mác về con người Vấn đề xây dựng con người

mới phát triển toàn diện ở Việt Nam hiện nay

Nội dung

Bản chất của triết học là đi trả lời những câu hỏi đặt ra trong cuộc sốngthường ngày bằng cách này hoặc cách khác Bất cứ một học thuyết nào về conngười đều không thể lẩn tránh một vấn đề đã được đặt ra trong lịch sử: Conngười là gì? Bản chất của con người là gì? Con người vận động và phát triểnnhư thế nào?

Có thể nói vấn đề con người là một trong những vấn đề quan trọng nhấtcủa thế giới từ trước tới nay Đó là vấn đề mà luôn được các nhà khoa học, cácnhà nghiên cứu phân tích một cách sâu sắc nhất Không những thế trong nhiều

đề tài khoa học của xã hội xưa và nay thì đề tài con người là một trung tâmđược các nhà nghiên cứu cổ đại đặc biệt chú ý Các lĩnh vực tâm lý học, sinhhọc, y học, triết học, xã hội học.v.v Từ rất sớm trong lịch sử đã quan tâm đếncon người và không ngừng nghiên cứu về nó Mỗi lĩnh vực nghiên cứu đó đều

có ý nghĩa riêng đối với sự hiểu biết và làm lợi cho con người

I Con người trong quan điểm của các nhà triết học trước Mác:

Hơn bất cứ lĩnh vực nào khác, lĩnh vực triết học lại có nhiều mâu thuẫntrong quan điểm, nhận thức và nó đã gây nên sự đấu tranh không biết khi nàodừng Những lập trường chính trị trình độ nhận thức và tâm lý của những ngườinghiên cứu khác nhau và do đó đã đưa ra những tư tưởng hướng giải quyếtkhác nhau

Khi đề cập tới vấn đề con người các nhà triết học để tự hỏi: Thực chất conngười là gì và để tìm cách trả lời câu hỏi đó phải giải quyết hàng loạt mâuthuẫn trong chính con người Khi phân tích các nhà triết học cổ đại coi conngười là một tiểu vũ trụ, là một thực thể nhỏ bé trong thế giới rộng lớn, bảnchất con người là bản chất vũ trụ Con người là vật cao quý nhất trong trời đất,

là chúa tể của muôn loài Chỉ đứng sau thần linh Con người được chia làm haiphần là phần xác và phần hồn Chủ nghĩa duy tâm và tôn giáo thì cho rằng:Phần hồn là do thượng đế sinh ra; quy định, chi phối mọi hoạt động của phầnxác, linh hồn con người tồn tại mãi mãi Chủ nghĩa duy vật thì ngược lại họ chorằng phần xác quyết định và chi phối phần hồn, không có linh hồn nào là bất tử

cả, và quá trình nhận thức đó không ngừng được phát hiện Càng ngày các nhàtriết học tìm ra được bản chất của con người và không ngừng khắc phục lý luậntrước đó

Triết học thế kỷ XV - XVIII phát triển quan điểm triết học về con ngườitrên cơ sở khoa học tự nhiên đã khắc phục và bắt đầu phát triển Chủ nghĩa duyvật máy móc coi con người như một bộ máy vận động theo một quy luật cổ.Học chủ nghĩa duy tâm chủ quan và thuyết không thể biết một mặt coi cái tôi

và cảm giác của cái tôi là trung tâm sáng tạo ra cái không tôi, mặt khác chorằng cái tôi không có khả năng vượt quá cảm giác của mình nên về bản chất lànhỏ bé yếu ớt, phụ thuộc đấng tối cao Các nhà triết học thì một mặt đề cao vaitrò sáng tạo của lý tính người, mặt khác coi con người là sản phẩm của tự nhiên

và hoàn cảnh

Các nhà triết học cổ điển Đức, từ Carton đến Heghen đã phát triển quanđiểm triết học về con người theo hướng của chủ nghĩa duy tâm Đặc biệtHeghen quan niệm con người là hiện thân của ý niệm tuyệt đối là con người ýthức và do đó đời sống con người chỉ được xem xét về mặt tinh thần SongHeghen cũng là người đầu tiên thông qua việc xem xét cơ chế hoạt động củađời sống tinh thần mà phát hiện ra quy luật về sự phát triển của đời sống tinhthần cá nhân Đồng thời Heghen cũng đã nghiên cứu bản chất quá trình tư duykhái quát các quy luật cơ bản của quá trình đó.

Sau khi đoạn tuyệt với chủ nghĩa duy tâm Heghen, phơ bách đã phê phántính siêu tự nhiên, phi thể xác trong quan niệm triết học Heghen, ông quanniệm con người là sản phẩm của tự nhiên, có bản năng tự nhiên, là con ngườisinh học trực quan, phụ thuộc vào hoàn cảnh, ông đã sử dụng thành tựu củakhoa học tự nhiên để chứng minh mối liên hệ không thể chia cắt của tư duy vớinhững quá trình vật chất diễn ra trong cơ thể con người, song khi giải thích conngười trong mối liên hệ cộng đồng thì phơ bách lại rơi vào lập trường của chủnghĩa duy tâm

Tóm lại: Các quan niệm triết học nói trên đã đi đến những các thức lý luận

xem xét người một cách trừu tượng Đó là kết quả của việc tuyệt đối hoá phầnhồn thành con người trừu tượng Tự ý thức còn chủ nghĩa duy vật trực quan thìtuyệt đối hoá phần xác thành con người trừu tượng Sinh học, tuy nhiên họ vẫncòn nhiều hạn chế, các quan niệm nói trên đều chưa chú ý đầy đủ đến bản chấtcon người

Sau này chủ nghĩa Mác đã kế thừa và khắc phục những mặt hạn chế đó,đồng thời phát triển những quan niệm về con người đã có trong các học thuyếttriết học trước đây để đi tới quan niệm về con người thiện thực, con người thựctiễn cải tạo tự nhiên và xã hội với tư cách là con người hiện thực Con ngườivừa là sản phẩm của tự nhiên và xã hội đồng thời vừa là chủ thể cải tạo tựnhiên

II Con người trong quan điểm của Mác:

1 Bản chất con người:

Chủ nghĩa xã hội do con người và vì con người Do vậy, hình thành mốiquan hệ đúng đắn về con người về vai trò của con người trong sự phát triển xãhội nói chung, trong xã hội chủ nghĩa nói riêng là một vấn đề không thể thiếuđược của thế giới quan Mác - Lênin

Với quan điểm duy vật triệt để và phương pháp biện chứng, C.Mác vàPh.Ăngghen đã tạo ra một bước ngoặt trong việc nhận thức bản chất con người.Các ông xuất phát từ con người thực tiễn, con người hiện thực, con người cảitạo thế giới và thông qua hoạt động vật chất con người Đó là một động vật cótính xã hội với tất cả những nội dung văn hoá - lịch sử của nó Như vậy, cácông không xem xét bản chất con người một cách cô lập và phiến diện mà đặt

nó trong mối quan hệ với tự nhiên, xã hội và con người Con người sống dựavào tự nhiên như hết thảy mọi sinh vật khác Nhưng con người sở dĩ trở thànhcon người chính là ở chỗ nó không chỉ sống dựa vào tự nhiên, Ph.Ăngghen làngười đầu tiên đã chỉ ra được bước chuyển biến từ vượn thành người là nhờ cólao động Quá trình con người cải tạo tự nhiên cũng là quá trình con người trở

thành con người Ph.Ăngghen nói "lao động sáng tạo ra con người là theo ýnghĩa ấy".

Khác với tự nhiên, xã hội không thể có trước con người mà đã ra đờicùng với con người, xã hội cũng con người, xã hội cũng không phải là cái gìtrừu tượng, bất biến mà mỗi hình thái kinh tế - xã hội chỉ thích hợp với mỗiphương thức sản xuất nhất định.Nhân tố quyết định phương thức sản xuất pháttriển lại là lực lượng sản xuất, bao gồm con người và công cụ lao động Nhưthế, không phải cái gì khác mà chính là con người, cùng với những công cụ do

họ chế tạo ra, đã quyết định sự thay đổi bộ mặt xã hội Vậy xã hội đã sản xuất

ra con người với tính cách là con người như thế nào thì con người cũng sảnxuất ra xã hội như thế

Trong khi phê phán những quan điểm của Phoiơbắc, xuất phát từ những

cá thể cô lập C.Mác đã đưa ra luận điểm nổi tiếng về bản chất con người: "Bảnchất con người không phải là cái trừu tượng cố hữu của cá nhân riêng biệt.Trong tính hiện thực của nó, bản chất con người là tổng hoà những quan hệ xãhội" Luận điểm trên thể hiện những điểm cơ bản sau:

- Khi nói bản chất con người là tổng hòa những quan hệ xã hội, cũng cónghĩa là tất cả các quan hệ xã hội đều góp phần hình thành bản chất con người,nhưng có ý nghĩa quyết định nhất là quan hệ sản xuất Bởi vì, các quan hệ khácđều trực tiếp hoặc gián tiếp chịu sự quy định của quan hệ này Mỗi hình tháikinh tế - xã hội có một kiểu quan hệ sản xuất nhất định giữ vai trò chi phối, vàchính kiểu quan hệ sản xuất đó là cái xét đến cùng, tạo nên bản chất của conngười trong giai đoạn lịch sử đó

- Ở đây, cái phổ biến (cái chung của nhân loại) tồn tại và thể hiện quacái đặc thù (hình thái xã hội, giai cấp) và cái đơn nhất(cá nhân từng con người)

Do đó, khi bàn đến bản chất chung của con người không thể gạt bỏ bản chấtgiai cấp của các tầng lớp khác nhau; và ngược lại khi nói bản chất giai cấp củacác tầng lớp khác nhau không được quên bản chất chung của con người Nhưng

từ đó quy bản chất con người chỉ còn là bản chất giai cấp và tất cả mọi hoạtđộng của con người đều được giải thích trực tiếp từ đây lại là xuyên tạc thựcchất quan điểm macxit về bản chất con người Đây là một quan hệ không thểtách biệt của các thứ bậc về bản chất trong con người

- Các quan hệ xã hội không phải chỉ xét ở quan hệ ở từng hình thái xãhội riêng biệt mà còn khái quát những quan hệ xã hội chung thể hiện qua từngchế độ, thời đại riêng biệt Quan hệ xã hội vừa diễn ra theo chiều ngang (đươngđại) vừa theo chiều dọc lịch sử Các quan hệ xã hội quy định bản chất conngười bao gồm cả quan hệ xã hội hiện tại và quan hệ xã hội truyền thống, bởitrong lịch sử của mình con người bắt buộc phải kế thừa di sản của những thế hệtrước nó

Trong lĩnh vực văn hoá tinh thần có những truyền thống thúc đẩy conngười vươn lên, nhưng cũng có những truyền thống "đè nặng lên những conngười đang sống" Do đó khi xem xét bản chất con người không được tách rờihiện tại và quá khứ

- Cái bản chất không phải là cái duy nhất, mà là bộ phận chi phối trongchỉnh thể cụ thể phong phú đa dạng Bản chất và thể hiện bản chất của conngười có khác biệt Không hiểu bản chất chung của con người hay quy tất cả

những gì của con người để chỉ vào bản chất là sai lầm Bản chất một con người

cụ thể là tổng hòa các quan hệ xã hội "vốn có" của con người đó và quy địnhnhững đặc điểm cơ bản chi phối mọi hành vi của người đó Còn tất cả nhữnghành vi của người đó bộc lộ ra bên ngoài là những hiện tượng biểu hiện bảnchất của họ Sự thể hiện bản chất của con người không phải theo con đườngthẳng, trực tiếp, mà thường là gián tiếp, quanh co qua hàng loạt mâu thuẫn giữa

cá nhân và xã hội, giữa kinh nghiệm và nhận thức khoa học, giữa lợi ích trướcmắt và lâu dài; giữa bản năng sinh vật và hoạt động có ý thức giữa di truyền tựnhiên và văn hoá xã hội… Trong diễn biến đầy mâu thuẫn đó, bản chất thể hiện

ra như một xu hướng chung, xét đến cùng mới thấy sự chi phối của xu hướngđó

Con người là một thực thể sinh vật - xã hội Thông qua hoạt động thựctiễn, con người làm biến động đời sống xã hội đồng thời cũng biến đổi chínhbản thân mình Điều đó cũng có nghĩa là con người tiếp nhận bản chất xã hộicủa mình thông qua hoạt động thực tiễn

Như vậy, bản chất con người không phải là trừu tượng mà là hiện thực, khôngphải là tự nhiên mà là lịch sử, không phải là cái vốn có trong mỗi cá thể riêng

lẻ mà là tổng hòa của toàn bộ quan hệ xã hội Đây là phát hiện có giá trị to lớncủa Mác về bản chất con người

Thừa nhận ý nghĩa quyết định của mặt xã hội đối với việc hình thànhbản chất con người, song không có nghĩa là, chủ nghĩa Mác- Lênin coi nhẹ mặt

tự nhiên, phủ nhận cái sinh vật trong yếu tố cấu thành bản chất con người Bởi

vì theo C Mác "giới tự nhiên là thân thể của con người, thân thể mà với nó conngười phải ở lại trong quá trình thường xuyên giao tiếp để tồn tại Nói rằng đờisống thể xác và tinh thần của con người gắn liền với giới tự nhiên, nói như thếchẳng qua chỉ có nghĩa là giới tự nhiên gắn liền với bản thân giới tự nhiên, vìcon người là một bộ phận của giới tự nhiên"

Con người và con vật đều có những nhu cầu như ăn uống, tính dục…,nhưng C Mác đã từng vạch ra tính chất khác nhau của những nhu cầu ấy: conngười hoạt động theo bản năng, con người hành động theo ý thức Và chínhmặt xã hội của con người đã làm cho mặt sinh vật trong con người phát triển ởtrình độ cao hơn những động vật khác

Con người sống, hoạt động không phải chỉ theo những bản năng ditruyền sẵn có như các động vật thông thường mà chủ yếu theo sự phát triển củavăn hoá, của tiến bộ lịch sử - xã hội Khác con vật, con người ngoài chươngtrình di truyền, còn có chương trình kế thừa về mặt xã hội Bằng con đườnggiáo dục, chương trình này truyền lại kinh nghiệm của những thế hệ trước chocác thế hệ sau Những đặc điểm di truyền của từng người vừa bảo đảm nhữngthuộc tính sinh học của mình, vừa bảo đảm để con người tiếp thu chương trình

xã hội

Ngày nay, mối tương quan giữa mặt sinh vật và mặt xã hội trong sự pháttriển của con người vẫn là đối tượng của những cuộc tranh luận khoa học gaygắt Nhiều nhà khoa học tư sản vẫn đem đối lập và tách mặt sinh học khỏi mặt

xã hội Chẳng hạn, phải duy sinh vật tuyệt đối hoá yếu tố sinh vật trong sự pháttriển của con người Họ tuyên truyền thuyết Đácuyn xã hội Đại biểu trườngphái này là: Ph.Nitsơ, Tren Rơle, Kloven…

Nhiều tác giả như Liônen Tigrơ và Robin Phốc Xơ cắt nghĩa hành vi củacon người theo quan điểm di truyền học…

Chủ nghĩa Phơrớt cho rằng, toàn bộ cái xã hội trong tâm lý học ngườichỉ là mặt khác nhau của giới tính, là sự biểu hiện quanh co của những đam mêbẩm sinh

2 Con người là chủ thể sinh động nhất trong xã hội:

Sự “sinh động” ở đây có nghĩa là con người có thể chinh phục tự nhiên,cải tạo tự nhiên Tuy rằng con người đã bỏ xa giới động vật trong quá trình tiếnhoá nhưng như thế không có nghĩa là con người đã lột bỏ tất cả những cái tựnhiên để không còn một sự liên hệ nào với tổ tiên của mình Con người là sảnphẩm tự nhiên, là kết quả của quá trình tiến hoá lâu dài của giới hữu sinh, đã làcon người thì phải trải qua giai đoạn sinh trưởng, tử vong, mỗi con người đều

có nhu cầu ăn, mặc ở, sinh hoạt Song con người không phải là động vật thuầntuý như các động vật khác mà xét trên khía cạnh xã hội thì con người là độngvật có tính xã hội, con người là sản phẩm của xã hội, mang bản tính xã hội.Những yếu tố xã hội là tất cả những quan hệ, những biến đổi xuất hiện do ảnhhưởng của các điều kiện xã hội khác nhau, những quy định về mặt xã hội tạonên con người Con người chỉ có thể tồn tại được khi tiến hành lao động sảnxuất của cải vật chất để thoả mãn nhu cầu mình và chính lao động sản xuất làyếu tố quyết định hình thành con người và ý thức Lao động là nguồn gốc duynhất của vật chất, vật chất quyết định tinh thần theo logic thì lao động là nguồngốc của văn hoá vật chất và tinh thần

Mặt khác trong lao động con người quan hệ với nhau trong lĩnh vực sảnxuất, đó là những quan hệ nền tảng để từ đó hình thành các quan hệ xã hội kháctrong các lĩnh vực đời sống và tinh thần

Chính vì con người là sản phẩm của tự nhiên và xã hội cho nên conngười chịu sự chi phối của môi trường tự nhiên và xã hội cùng các quy luậtbiến đổi của chúng Các quy luật tự nhiên như quy luật về sự phù hợp giữa cơthể và môi trường, quy luật về quá trình trao đổi chất tác động tạo nênphương diện sinh học của con người Các quy luật tâm lý, ý thức hình thành vàhoạt động trên nền tảng sinh học của con người hình thành tư tưởng tình cảmkhát vọng niềm tin, ý chí Các quy luật xã hội quy định mối quan hệ giữa ngườivới người, điều chỉnh hành vi của con người Hệ thống các quy luật trên cũngtác động lên con người, tạo nên thể thống nhất hoàn chỉnh giữa sinh học cái xãhội trong con người

Với tư cách là con người xã hội, là con người hoạt động thực tiễn conngười sản xuất và của cải vật chất, tác động vào tự nhiên để cải tạo tự nhiên,con người là chủ thể cải tạo tự nhiên Như vậy con người vừa do tự nhiên sinh

ra, bị phụ thuộc vào tự nhiên vừa tác động vào tự nhiên Tình cảm thống trị tựnhiên chỉ có con người mới khắc phục được tự nhiên bằng cách tạo ra nhữngvật chất, hiện tượng không như tự nhiên bằng cách tạo ra những vật chất, hiệntượng không như tự nhiên vốn có bằng cách đó con người đã biến đổi bộ mặtcủa tự nhiên, bắt tự nhiên phải phục vụ con người Tuy nó là sản phẩm của tựnhiên Một điều chắc chắn rằng có con người chỉ có thể thống trị tự nhiên nếubiết tuân theo và nắm bắt các quy luật của chính bản thân đó Quá trình cải biến

tự nhiên, con người cũng tạo ra lịch sử cho mình Con người không những làsản phẩm của xã hội mà con người còn là chủ thể cải tạo chúng Bằng mọi hoạtđộng lao động sản xuất con người sáng tạo ra toàn bộ nền văn hoá vật chất, tinhthần Bằng hoạt động cách mạng Con người đánh dấu thêm các trang sử mớicho chính mình mặc dù tự nhiên và xã hội đều vận động theo những quy luậtkhách quan song quá trình vận động của con người luôn xuất phát từ nhu cầu,động cơ và hứng thú, theo đuổi những mục đích nhất định và do đó đã tìm cáchhạn chế hoặc mở rộng phạm vi tác dụng của quy luật cho phù hợp với nhu cầu

và mục đích của mình Nếu không có con người với tư cách là chủ thể sinhđộng nhất của xã hội thì không thể có xã hội, không thể có sự vận động của xãhội mà vượt lên tất cả chính là của cải vật chất

3 Mối quan hệ giữa cá nhân với xã hội:

Nguyên tắc cơ bản của việc xác lập mối quan hệ giữa cá nhân và tập thểcũng như mối quan hệ giữa cá nhân và các cộng đồng xã hội nói chung chính là

mối quan hệ giữa lợi ích cá nhân và lợi ích cộng đồng xã hội Đó cũng là mối

quan hệ vừa có sự thống nhất vừa có mâu thuẫn

Mỗi cá nhân với tư cách là một con người, không bao giờ có thể tách rờikhỏi những cộng đồng xã hội nhất định, đồng thời mối quan hệ giữa cá nhân và

xã hội là hiện tượng có tính lịch sử

Là một hiện tượng lịch sử, quan hệ cá nhân - xã hội luôn luôn vận động,biến đổi và phát triển, trong đó, sự thay đổi về chất chỉ diễn ra khi có sự thaythế hình thái kinh tế - xã hội này bằng hình thái kinh tế - xã hội khác Tronggiai đoạn cộng sản nguyên thuỷ, không có sự đối kháng giữa cá nhân và xã hội.Lợi ích cá nhân và lợi ích xã hội căn bản là thống nhất Khi xã hội phân chiagiai cấp, quan hệ cá nhân và xã hội vừa có thống nhất vừa có mâu thuẫn vàmâu thuẫn đối kháng Trong chủ nghĩa xã hội, những điều kiện của xã hội mớitạo tiền đề cho cá nhân, để mỗi cá nhân phát huy năng lực và bản sắc riêng củamình, phù hợp với lợi ích và mục tiêu của xã hội mới Vì vậy, xã hội xã hội chủnghĩa và cá nhân là thống nhất biện chứng, là tiền đề và điều kiện của nhau.Theo quan điểm của triết học Mác - Lênin, xã hội giữ vai trò quyết định đốivới cá nhân Bởi vậy, thực chất của việc tổ chức xã hội là giải quyết quan hệ lợiích nhằm tạo khả năng cao nhất cho mỗi cá nhân tác động vào mọi quá trìnhkinh tế, xã hội, cho sự phát triển được thực hiện Xã hội càng phát triển thì cánhân càng có điều kiện để tiếp nhận ngày càng nhiều những giá trị vật chất vàtinh thần Mặt khác, mỗi cá nhân trong xã hội càng phát triển thì càng có điềukiện để thúc đẩy xã hội tiến lên Vì vậy, thỏa mãn ngày càng tốt hơn nhu cầu vàlợi ích chính đáng của cá nhân là mục tiêu và động lực thúc đẩy sự phát triển xãhội Bất cứ vấn đề gì, dù là phạm vi nhân loại hay cá nhân, dù trực tiếp haygián tiếp, nếu lợi ích cá nhân và xã hội là thống nhất thì chính ở đó bắt gặp mụcđích và động lực của sự nỗ lực chung vì một tương lai tốt đẹp

Mối quan hệ giữa lợi ích cá nhân và lợi ích xã hội do sự quy định của mặtkhách quan và mặt chủ quan Mặt khách quan biểu hiện ở trình độ phát triển vànăng suất lao động xã hội Mặt chủ quan biểu hiện ở khả năng nhận thức và vậndụng quy luật xã hội phù hợp với mục đích của con người

Trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội và ngay cả dưới chế độ xã hộichủ nghĩa, những mâu thuẫn giữa cá nhân và xã hội vẫn còn tồn tại Do đó, đểgiải quyết đúng đắn quan hệ cá nhân - xã hội, cần phải tránh hai thái độ cựcđoan Một là, chỉ thấy cá nhân mà không thấy xã hội, đem cá nhân đối lập với

xã hội, nhu cầu cá nhân chưa phù hợp với điều kiện phát triển của xã hội.Khuynh hướng này có thể dẫn đến chủ nghĩa cá nhân Hai là, chỉ thấy xã hội

mà không thấy cá nhân, quan niệm sai lầm về lợi ích xã hội, về chủ nghĩa tậpthể, thực chất là chủ nghĩa bình quân, coi nhẹ vai trò cá nhân, lợi ích cá nhân

Xã hội càng phát triển thì nhu cầu, lợi ích cá nhân càng đa dạng Nếu khôngquan tâm đến vấn đề cá nhân, sẽ dẫn đến một xã hội nghèo nàn, chậm pháttriển, không phù hợp với bản chất của chủ nghĩa xã hội

Ở nước ta hiện nay, nền kinh tế thị trường đang thúc đẩy sự phát triển củalực lượng sản xuất, nâng cao năng suất lao động, tạo ra cơ sở vật chất và vănhóa tinh thần ngày càng đa dạng và phong phú Lợi ích cá nhân ngày càng đượcchú ý, tạo ra cơ hội mới để phát triển cá nhân Tuy nhiên, cơ chế này có thể dẫntới tuyệt đối hóa lợi ích kinh tế, dẫn tới phân hóa giàu nghèo trong xã hội, chứađựng những khả năng đối lập giữa cá nhân và xã hội Do đó, chúng ta cần khắcphục mặt trái của cơ chế thị trường, phát huy vai trò nhân tố con người, thựchiện chiến lược con người của Đảng ta là một mục tiêu có ý nghĩa quyết định

để giải quyết tốt mối quan hệ giữa cá nhân và xã hội, theo tinh thần Nghị quyếtĐại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX của Đảng đã chỉ ra: Xây dựng con ngườiViệt Nam có tinh thần yêu nước và yêu chủ nghĩa xã hội, có ý thức tự cườngdân tộc, trách nhiệm cao trong lao động, có lương tâm nghề nghiệp, có tácphong công nghiệp, có ý thức cộng đồng, tôn trọng nghĩa tình, có lối sống vănhóa, quan hệ hài hòa trong gia đình, cộng đồng và xã hội

III Vấn đề xây dựng con người mới phát triển toàn diện ở Việt Nam hiện

nay:

1 Vai trò của chủ nghĩa Mác về con người trong đời sống xã hội:

Do nhận thức được vai trò và tầm quan trọng của vấn đề con người đặcbiệt là vấn đề con người trong sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đấtnước ta hiện nay Đảng và nhân dân ta đã và đang xây dựng và phát triển đấtnước toàn diện về nhiều mặt đặc biệt là lĩnh vực kinh tế, nó phụ thuộc rất nhiềuvào nhiều chiến lược con người: Cần đào tạo con người một cách có chiều sâulấy tư tưởng và chủ nghĩa Mác - Lênin làm nền tảng, cũng như trên thế giới ởnước ta chiến lược con người nó có một ý nghĩa hết sức quan trọng và để pháttriển đúng hướng chiến lược đó cần có một chính sách phát triển con người,không để con người đi lệch tư tưởng tuy nhiên trong thực tế không ít người sẽngang đi tìm khả năng phát triển nó trong chủ nghĩa tư bản Nhiều người trở vềphục sinh và tìm sự hoàn thiện con người trong các tôn giáo và các hệ tư tưởngtruyền thống Có người lại sáng tạo ra tư tưởng tôn giáo mới cho phù hợp vớicon người Việt Nam Song nhìn lại một cách khách quan và khoa học sự tồn tạicủa chủ nghĩa Mác - Lênin trong xã hội Việt Nam có lẽ không ai có thể phủnhận được vai trò ưu trội và triển vọng của nó trong sự nghiệp phát triển conngười tạo đà cho bước phát triển tiếp theo của sự nghiệp công nghiệp hoá, hiệnđại hoá thì một nước đang còn ở tình trạng kém phát triển như nước ta không

thể không xây dựng một chính sách phát triển lâu dài, có tầm nhìn xa trôngrộng phát triển con người nâng cao chất lượng của người lao động Hơn bất cứmột lĩnh vực nghiên cứu nào khác, lĩnh vực phát triển con người là mục tiêucao cả nhất của toàn dân, đưa loài người tới một kỷ nguyên mới, mở ra nhiềukhả năng để tìm ra những con đường tối ưu đi tới tương lai con đường khảquan nhất cho sự nghiệp phát triển con người trong sự nghiệp công nghiệp hoáhiện đại hoá đất nước Trong đời sống xã hội thực tiễn cơ sở vận dụng khoahọc và sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin về con người tại hội nghị lần thứ tư củaban chấp hành trung ương Đảng khóa VII đề ra nghị quyết và thông qua nghịquyết về việc phát triển con người Việt Nam toàn diện với tư cách là "Động lựccủa sự nghiệp xây dựng xã hội mới, đồng thời là mục tiêu của chủ nghĩa xãhội" Đó là "con người phát triển cao về trí tuệ, cường tráng về thể chất phongphú về tinh thần, trong sáng về đạo đức" Bởi lẽ, người lao động nước ta ngàycàng đóng vai trò quan trọng trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội và trong

sự phát triển của nền kinh tế đất nước theo cơ chế thị trường, dưới sự quản lýcủa nhà nước, theo định hướng xã hội chủ nghĩa thì chất lượng của người laođộng là nhân tố quyết định nghị quyết đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VIIIcủa Đảng đã khẳng định "Nâng cao dân trí, bồi dưỡng và phát huy nguồn lực tolớn của con người Việt Nam là nhân tố quyết định thắng lợi của công cuộc đổimới đất nước" Thực tiễn đã chứng tỏ xã hội ta hiện nay tình trạng mất hài hoà

về mặt bản thể của mỗi cá nhân là chủ yếu, là tất cả bản thể cá nhân phát triểntoàn diện và hài hoà về đạo đức, trí tuệ, thể lực là mục tiêu xây dựng con ngườitrong chủ nghĩa xã hội nhưng mục tiêu cơ bản và quan trọng hơn cả là vấn đềcon người phải trở thành nhân tố quyết định lịch sử xã hội và lịch sử của chínhmình

Các nhà tư tưởng tư sản xuyên tạc chủ nghĩa Mác cho rằng đó là "chủnghĩa không có con người" thực tế thì, chủ nghĩa Mác là một chỉnh thể thốngnhất của ba bộ phận triết học nghiên cứu các quy luật của thế giới, giúp ta hiểubản chất, mới quan hệ tự nhiên - xã hội - con người, chính trị kinh tế vạch raquy luật đi lên của xã hội, chủ nghĩa xã hội khoa học chỉ ra con đường vàphương pháp nghiên cứu con người Chủ nghĩa Mác là một chỉ nghĩ vì conngười, chủ nghĩa nhân đạo Học thuyết đó không chỉ chứng minh bản chất củacon người ("tổng hòa của các quan hệ xã hội") và bản tính con người ("luônvươn tới sự hoàn thiện") mà còn vạch hướng đưa con người đi đúng bản chất

và bản tính của mình, giải phóng, xoá bỏ sự tha hoá, tạo điều kiện phát huy mọisức mạnh bản chất người, phát triển toàn diện, hài hoà cho từng cá nhân Sựphù hợp giữa tư tưởng Mác Xít với bản chất và bản tính người đã thu phục vàlàm say mê những con người hằng mong vươn lên xây dựng xã hội mới, mở ramọi khả năng cho sự phát triển con người

Chỉ có chủ nghĩa Mác - Lênin mới có thẻ vạch rõ được hướng đi đúngcho con đường đi lên xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam, thực tế cho thấy cùng với

tư tưởng Hồ Chí Minh, chủ nghĩa Mác - Lênin vào Việt Nam đã làm nên thắnglợi cách mạng giải phóng dân tộc (1945), thống nhất đất nước (1975) thực hiện

ý chí độc lập tự do con người việt Nam điều mà bao nhiêu học thuyết trướcMác không thể áp dụng được, và chính chủ nghĩa Mác - Lênin đã làm thay đổi,trở thành hệ tư tưởng chính thống của toàn xã hội, thay đổi nhanh chóng đời

sống tinh thần đại đa số nhân dân Việt Nam Thực tiễn hoạt động cách mạng xãhội chủ nghĩa vừa nhanh chóng nâng cao trình độ nhận thức toàn diện Bằng hệthống giáo dục với các hình thức đào tạo đa dạng, với các hình thức khoa họcthấm nhuần tinh thần cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin đã hình thành kế tiếpnhau những lớp người lao động mới ngày càng có tư tưởng, trình độ chung,chuyên môn cao ngày nay chúng ta đã có một đội ngũ cán bộ văn hoá khoa họccông nghệ với trình độ lý luận và quản lý tốt đồng đều trong cả nước.

Có thể nói chỉ trong một thời gian ngắn hệ tư tưởng Mác Xít đã thể hiện

xu hướng của mình đối với nền văn hoá dân dã, xóa bỏ dần dần sự thống trị củacác loại tư tưởng tự phát, lạc hậu, thấp kém trong con người cũ, mê tín dị đoan,các niềm tin mù quáng… Với sức mạnh có tính khoa học, học thuyết Mác -Lênin đã vạch rõ được những yếu tố phi khoa học, phi nhân đạo, các loại thếgiới quan, nhân sinh quan sai lệch mà trước đó đã làm mai một trí tuệ, tính tíchcực trong con người của các hệ tư tưởng truyền thống Mặt khác, chủ nghĩaMác - Lênin còn thể hiện rõ tính ưu việt trong con người đối với các luồng tưtưởng tư sản ngoại nhập của Phương Tây, và các trào lưu tư tưởng tư sản hiệntại đang làm lệch hướng đi của những con người chân chính trong điều kiện đờisống vật chất khó khăn Lần đầu tiên trong lịch sử dân tộc xiềng xích của chân

lý cổ truyền, của nền sản xuất tiểu nông với tư duy còn hạn chế, kinh nghiệm,phi khoa học trong con người thiếu văn hoá do xã hội cũ để lại đã được tri thứckhoa học Mác xít phá tan Một ý thức tiên tiến ra đời Các tín ngưỡng dần dầncũng phải nhường chỗ cho niềm tin khoa học Các yếu tố tư duy duy vật biệnchứng hình thành trong đời sống thường ngày, trong lao động, cũng như trongmọi hoạt động của xã hội Thế giới quan khoa học ngày càng ăn sâu ở nhữngcon người luôn phấn đấu cho thắng lợi của chủ nghĩa xã hội nó nhìn thế giới,

xã hội, con người trong sự vận động và phát triển trong tính hiện thực và tiềm

ẩn những khả năng, sự tồn tại khách quan là điều kiện sống và sự phát triển conngười

Thế giới quan đó hàm chứa nhân sinh quan tiến bộ, khắc phục dần nhữngquan niệm sai lầm, phiến diện về con người của các hệ tư tưởng khác

Sự chuyển đổi hệ tư tưởng dẫn đến chuyển đổi hệ giá trị của xã hội và giá trịcon người, con người từ chỗ phục tùng chuyển sang tự chủ, sáng tạo, từ chỗdựa trên tập quán chuyển sang lý trí, dân chủ, từ chí tìm cách hoà đồng chuyểnsang tôn trọng cả cá tính và bản lĩnh riêng Các chuẩn mực mới của con ngườiđòi hỏi không chỉ phát triển từng mặt riêng lẻ mà phải là cá nhân phát triển hàihoà tính cách mạng của học thuyết Mác xít khắc phục dần lối sống thụ động,hẹp hòi, làm cơ sở cho lối sống tích cực, vì xã hội, phát triển ý thức luôn vươnlên làm chủ và xây dựng cuộc sống mới xuất hiện những nhân cách mới

Tuy nhiên sự phát triển con người ngày nay không chỉ là sản phẩm của hệ tưtưởng Mác xít vì ngay khi chủ nghĩa Mác xít trở thành hệ tư tưởng chính thống

ở Việt Nam thì các tôn giáo, các hệ tư tưởng và văn hoá bản địa đã có sức sốngriêng của nó Chủ nghĩa Mác - Lênin thâm nhập, nó như một hệ tư tưởng khoahọc vượt hẳn lên cái nền văn hoá bản địa, nhưng nó cũng chịu sự chi phối tácđộng đan xen của các yếu tố sai - đúng, yếu - mạnh, mới - cũ, v.v Các yếu tốtích cực đã thúc đẩy, còn các yếu tố tiêu cực thì kìm hãm sự phát triển conngười