Quá trình biến đổi giảm bớt này làm cho mô hình phân tầng xã hội của một nước công nghiệp là phải có hình dạng “quả trám/hình thoi” với các tầng lớp trung lưu ở giữa phình to ra.. Mục ti
Trang 11
D Ự BÁO PHÁT TRIỂN XÃ HỘI VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2010 – 2020
VÀ HƯỚNG ĐẾN NĂM 2045
Đỗ Thiên Kính
Tóm t ắt:
Văn kiện đại hội Đảng qua các năm 1996, 2001, 2006, 2011, 2016, 2021 đã xác định mục tiêu phát triển xã hội Việt Nam đến năm 2020, 2030 và 2045 Từ mục tiêu này, bài viết trình bày cơ sở dự báo như sau:
- Cơ sở lý luận: Cơ cấu kinh tế như thế nào sẽ quy định mô hình phân tầng xã hội như thế ấy Giữa cơ cấu kinh tế và phân tầng xã hội có sự phù hợp tương ứng lẫn
nhau Tức là mô hình phân tầng xã hội làm cơ sở lý luận cho nghiên cứu dự báo
- Cơ sở thực tiễn: Một trong những tiêu chuẩn quan trọng để hoàn thành công nghiệp hóa là sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế Trong đó được thể hiện qua sự giảm
b ớt tỉ lệ lao động nông nghiệp – tức là giảm bớt tầng lớp nông dân ở dưới đáy hệ
thống phân tầng xã hội Quá trình biến đổi giảm bớt này làm cho mô hình phân tầng xã hội của một nước công nghiệp là phải có hình dạng “quả trám/hình thoi”
với các tầng lớp trung lưu ở giữa phình to ra
Kết quả nghiên cứu:
1 Dự báo khoa học đưa ra từ năm 2010 và dự báo được cập nhật liên tục đến năm
2020 đều cho thấy Việt Nam chưa trở thành nước công nghiệp Như vậy, dự báo được khẳng định là đúng đắn
2 Trên cơ sở dự báo 10 năm đã diễn ra (2010~2020), bài viết tiếp tục dự báo Việt Nam sẽ ở cuối thời kỳ “Hoàn thiện công nghiệp hóa” vào năm 2045 Dự báo này tương đương với mục tiêu phát triển đất nước đến năm 2030
T ừ khóa: Phân tầng xã hội
Trang 22
1 Mục tiêu phát triển đất nước
Năm 1996 - 2016, văn kiện đại hội Đảng trong thời kỳ này (qua 5 kỳ đại hội) đều xác định mục tiêu phát triển xã hội Việt Nam đến năm 2020 nước ta cơ bản trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại (hoặc là sớm đạt mục tiêu này)
Năm 2021, Báo cáo chính trị cho Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII (2021) viết:
“Một số chỉ tiêu phát triển kinh tế - xã hội trong Chiến lược 2011 - 2020 và việc tạo
n ền tảng để đưa nước ta cơ bản trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại chưa đạt được mục tiêu đề ra.” Từ đây, Báo cáo chính trị đưa ra mục tiêu mới:
“M ục tiêu tổng quát : […] phấn đấu đến giữa thế kỷ XXI, nước ta trở thành nước
phát triển, theo định hướng xã hội chủ nghĩa
Mục tiêu cụ thể:
- Đến năm 2025 , k ỷ niệm 50 năm giải phóng hoàn toàn miền Nam, thống nhất đất nước: Là nước đang phát triển có công nghiệp theo hướng hiện đại, vượt qua mức thu
nhập trung bình thấp
- Đến năm 2030 , k ỷ niệm 100 năm thành lập Đảng: Là nước đang phát triển có
công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao
- Đến năm 2045 , k ỷ niệm 100 năm thành lập nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà, nay là nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam: Trở thành nước phát triển, thu nhập
cao.”
(Nguồn: Báo cáo chính trị qua các kỳ đại hội Đảng)
Căn cứ vào mục tiêu phát triển đất nước trên đây, tôi đã đưa ra dự đoán/dự báo phát triển xã hội Việt Nam như sau
2 Dự báo phát triển xã hội (2010 ~ 2020)
2.1 Cơ sở dự báo
Trang 33
(a) Cơ sở lý luận/lý thuyết: Cách tiếp cận về cấu trúc xã hội phản ánh cơ cấu kinh tế là một cách tiếp cận căn bản trong nghiên cứu xã hội Những thay đổi của cơ cấu kinh tế đều được phản ánh và thể hiện qua sự biến đổi của cấu trúc xã hội Cơ cấu kinh tế thay đổi sẽ kéo theo sự biến đổi của cấu trúc
xã hội (trong đó phân tầng xã hội là cơ bản) Do vậy, cơ sở lý thuyết ở đây
sẽ hướng trọng tâm vào cơ cấu kinh tế như thế nào sẽ quy định mô hình
phân t ầng xã hội như thế ấy Nói cách khác, mô hình phân tầng xã hội hiện
tại được dựa trên cơ cấu kinh tế tương ứng của nó; giữa cơ cấu kinh tế và
cấu trúc xã hội/phân tầng xã hội có sự phù hợp tương ứng lẫn nhau Điều này cũng phù hợp với quan điểm quyết định luận kinh tế1 và duy vật lịch sử mác-xít
(b) Cơ sở thực tiễn/thực tế: Từ vai trò nền tảng của cơ cấu kinh tế ở trên, các nhà nghiên cứu trên thế giới đã đưa ra một trong những tiêu chuẩn quan trọng để hoàn thành công nghiệp hóa (CNH) là sự chuyển dịch cơ cấu kinh
tế Trong đó được thể hiện qua sự giảm bớt tỉ lệ lao động nông nghiệp Có
thể tổng hợp lại tiêu chí giảm bớt tỉ lệ lao động nông nghiệp theo giáo sư
Mỹ H Chenery như sau: Giai đoạn tiền CNH có tỉ lệ lao động nông nghiệp
>60% Khởi đầu CNH (60~45%) Phát triển CNH (45~30%) Hoàn thi ện CNH (30~10%) Hậu CNH (<10%) (Trích lại từ Bùi Tất Thắng,
2011: 25) Xem tóm tắt ở Hộp 1 dưới đây:
H ộp 1 Các tiêu chí đánh giá mức độ hoàn thành công nghiệp hóa
“Ở góc độ tổng thể nền kinh tế, đã có nhiều nghiên cứu thảo luận về các tiêu chí đánh giá mức độ hoàn thành công nghiệp hóa, hiện đại hóa (CNH, HĐH) Trong đó, tiêu chí về chuyển dịch cơ cấu kinh tế được nhiều nghiên cứu đề cập đến Xin nêu một số ví
dụ tiêu biểu:
1 Theo quyết định luận kinh tế, cơ cấu kinh tế như thế nào thì sẽ quyết định cơ cấu lao động, việc làm như thế ấy Cơ cấu lao động, việc làm sẽ tạo ra cơ cấu nghề nghiệp tương ứng, và tạo nên hệ thống các tầng lớp xã hội Sự quy định lẫn nhau này được thể hiện khái quát như sau: Cơ cấu kinh tế Cơ cấu nghề nghiệp tạo nên Hệ thống các tầng
lớp xã hội Khi phân tách 2 thành phần lao động nông nghiệp và phi nông nghiệp thành các tầng lớp xã hội là nông
dân (thành 1 tầng lớp) và không phải nông dân (thành 8 tầng lớp), ta có được mô hình phân tầng xã hội trong cả nước
có dạng hình “Kim tự tháp” với đa số nông dân ở dưới đáy như đồ thị minh họa (Hình 1 và Hình 2)
Trang 44
- Giáo sư Mỹ H Chenery, cố vấn Ngân hàng thế giới, chia thời kỳ công nghiệp hóa làm
3 giai đoạn, giai đoạn khởi đầu, giai đoạn phát triển và giai đoạn hoàn thiện, không
kể một thời đoạn tiền công nghiệp hóa và một thời đoạn hậu công nghiệp hóa Tương ứng với mỗi giai đoạn có xác định chỉ tiêu GDP bình quân đầu người, tỷ lệ
cơ cấu kinh tế, cơ cấu ngành công nghiệp, cơ cấu lao động và cơ cấu không gian […]
- Trong bộ chỉ tiêu đánh giá về CNH gồm 11 hạng mục do nhà xã hội học người Mỹ A
Inkeles đề xuất, bao gồm trong đó nhiều chỉ tiêu về văn hóa và xã hội, nhưng chỉ tiêu về cơ cấu kinh tế vẫn chiếm vị trí quan trọng trong các chỉ tiêu về kinh tế […]
- Đặc biệt, Giáo sư Jungho Yoo (KDI School of Public Policy and Management, Korea)
đã so sánh thời kỳ CNH giữa các nước dựa trên một tiêu chí duy nhất là coi thời điểm bắt đầu tiến trình CNH ở một nền kinh tế khi tỷ trọng lao động nông nghiệp chiếm 50% tổng lao động xã hội và kết thúc khi tỷ trọng lao động nông nghiệp chỉ còn 20% tổng lao động xã hội […] Có thể còn có những tranh luận về điểm khởi đầu và điểm kết thúc của quá trình CNH theo quan điểm này, nhưng cách tiếp cận
ở đây là xuất phát từ chỉ tiêu chuyển dịch cơ cấu lao động trong mối tương quan giữa tỷ trọng lao động nông nghiệp và phi nông nghiệp để đánh giá tiến trình CNH,
và coi đó là chỉ tiêu cần thiết duy nhất
Tóm lại, chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn được coi là một trong những tiêu chí chủ yếu đánh giá mức độ hoàn thành của tiến trình CNH, HĐH đất nước.” (Bùi Tất Thắng, 2011: 24~27)
Theo góc nhìn của xã hội học, giảm bớt tỉ lệ lao động nông nghiệp chính là giảm
b ớt tầng lớp nông dân ở dưới đáy hệ thống phân tầng xã hội Quá trình biến đổi giảm bớt
này làm cho mô hình phân tầng xã hội của một nước công nghiệp là phải có hình dạng
“quả trám/hình thoi” với các tầng lớp trung lưu ở giữa phình to ra Tức là, các tầng lớp
trung lưu ngày càng mở rộng và chiếm phần lớn trong các nước công nghiệp: “Theo hầu hết những quan sát, giai cấp trung lưu hiện nay bao gồm phần lớn dân số nước Anh và hầu hết các nước đã công nghiệp hóa khác” (Giddens, 2001: 293) Xem minh họa về mô
Trang 55
hình phân tầng xã hội có các tầng lớp trung lưu ở giữa phình to ra ở Nhật Bản từ năm
1955 đến năm 1965 (Hộp 2)
H ộp 2 Các tầng lớp trung lưu tăng lên ở Nhật Bản trong thời kỳ công nghiệp hóa
So sánh mô hình phân tầng xã hội giữa Việt Nam và Nhật Bản thời kỳ công nghiệp hóa, ta thấy Nhật Bản biến đổi nhanh chóng (từ năm 1955 đến 1965):
“Theo giáo sư Jungho Yoo (KDI School of Public Policy and Management, Korea), thời kỳ tiến hành công nghiệp hóa ở Nhật Bản kéo dài 39 năm (1930~1969) (Trích lại từ Bùi Tất Thắng, 2011: 26) Trong khoảng thời gian này, Nhật Bản bị cuộc chiến tranh Thế giới lần thứ II tàn phá rất nặng nề Có thể nói rằng, nền kinh tế Nhật Bản phát triển đi lên từ con số không sau chiến tranh Thế giới II Do vậy trên thực tế, thời kỳ công nghiệp hóa ở Nhật Bản có thể được tính từ sau chiến tranh Thế giới II (1945) Trong
10 năm cuối thời kỳ công nghiệp hóa ở Nhật Bản (1955~1965), tỉ lệ nông dân giảm trung bình vào khoảng 2%/năm (Kosaka, 1994: 47) Sự giảm đi nhanh chóng của tầng lớp nông dân ở Nhật Bản đã làm cho mô hình phân tầng xã hội dịch chuyển từ hình kim tự tháp năm 1955 sang hình quả trám năm 1965 […]
[…] Hai hình trên đây là đồ thị minh họa cho bảng số liệu đầy đủ về các tầng lớp xã hội ở Nhật Bản trong mỗi chu kỳ 10 năm: 1955, 1965, 1975, 1985 Trong 4 thời điểm này, tỉ lệ tầng lớp nông dân ở Nhật Bản giảm đi nhanh chóng như sau: 40,4% 19,9% 15,2%
7,5% (Kosaka, 1994: 47).” (Đỗ Thiên Kính, 2015: 35, 36, 38)
2.2 Dự báo phát triển xã hội
Trang 66
Việt Nam): “Một số vấn đề cơ bản về sự biến đổi cơ cấu xã hội ở Việt Nam giai đoạn
2011~2020” Kết quả nghiên cứu của đề tài như sau (xem minh họa ở Hình 1 và Hình 2):
“Mô hình của hệ thống phân tầng xã hội trong 10 năm vừa qua (2001~2010) có
hình d ạng “Kim tự tháp” với đa số nông dân có mức sống thấp nhất nằm ở dưới đáy kim
tự tháp Mô hình này bao chứa trong nó nhiều tầng lớp của xã hội truyền thống (buôn bán-dịch vụ, tiểu thủ công nghiệp và nông dân) Các tầng/nhóm đại diện cho xã hội công nghiệp còn nhỏ bé (doanh nhân, chuyên môn cao, nhân viên và thợ công nhân) […]
[…] Điều này tiếp tục cung cấp thêm một cơ sở nữa chứng tỏ rằng, khi xem xét
dưới góc nhìn các thành phần của cơ cấu xã hội thì ta có thể dự báo là Việt Nam khó có
th ể đạt được mục tiêu trở thành cơ bản là một nước công nghiệp vào năm 2020 Bởi vì
khi trở thành một nước công nghiệp, thì các tầng lớp đặc trưng cho xã hội hiện đại phải thể hiện rõ và chiếm tỉ lệ đông đảo, còn các tầng lớp của xã hội truyền thống (đặc biệt là
nông dân) chỉ còn tỉ lệ nhỏ bé.” (Đỗ Thiên Kính, 2011b: 116).
công bố kết quả nghiên cứu của đề tài cấp Bộ nêu trên Trong bài viết đã đưa ra hình ảnh
c ấu trúc xã hội hình kim tự tháp (Hình 1 và Hình 2 khái quát từ Hình 1) trong cả nước
(2008) thể hiện như là một xã hội chưa hiện đại, mà đang trong quá trình công nghiệp hóa
và hiện đại hóa Dựa vào cơ sở dự báo nêu trên và kết quả nghiên cứu của đề tài cấp Bộ (2009-2010) đã dẫn, bài viết đưa ra nhận xét rằng “nước ta khó có thể đạt được mục tiêu
tr ở thành cơ bản là một nước công nghiệp vào năm 2020.” (Đỗ Thiên Kính, 2011a: 21)
xã h ội ở Việt Nam hiện nay (Qua những cuộc Điều tra Mức sống Hộ gia đình Việt Nam 2002-2004-2006- 2008)” (Đỗ Thiên Kính, 2012) Trong cuốn sách này, qua phân tích và
lập luận như đã dẫn ở trên, tôi đã “dự báo rằng trong 10 năm tới đây (2011~2020) mô
hình phân t ầng xã hội ở Việt Nam có lẽ vẫn là hình dạng “Kim tự tháp” với đa số nông
dân ở dưới đáy […] nước ta khó có thể đạt được mục tiêu cơ bản trở thành một nước công nghi ệp vào năm 2020 Bởi vì hệ thống phân tầng xã hội của một nước công nghiệp
là ph ải có hình dạng “Quả trám”
Trang 77
Hình 1 Mô hình 9 tầng lớp xã hội ở Việt Nam (2008)
T ầng lớp cao (thượng lưu)
Doanh nhân 2 Chuyên môn cao 3 Trung lưu bậc trên
Th ợ công nhân 5 Trung lưu bậc dưới
Buôn bán-D.v ụ 6
Ti ểu thủ CN 7 Lao động g.đơn 8 T ầng lớp thấp (hạ lưu)
Hình 2 Sơ đồ 3 tầng lớp XH (cao, trung lưu, thấp) Nguồn: Đỗ Thiên Kính, 2012: 129, 131
Hình 3 Mô hình 9 tầng lớp xã hội ở Việt Nam
(2002)
Hình 4 Mô hình 9 tầng lớp xã hội ở Việt Nam
(2014) Nguồn: Đỗ Thiên Kính, 2018: 134
Do vậy, dự báo phát triển xã hội được nhìn về tương lai xa hơn và thể hiện trong cuốn
sách “Phân tầng xã hội và Di động xã hội ở Việt Nam hiện nay” (Đỗ Thiên Kính, 2018)
Kết quả nghiên cứu về mô hình phân tầng xã hội ở Việt Nam (năm 2002~2014) được trình bày trong cuốn sách này như sau (Hình 3 và Hình 4)
Dựa vào cơ sở dự báo nêu trên, trực tiếp là cơ sở thực tiễn/thực tế: Giai đoạn tiền
CNH có t ỉ lệ lao động nông nghiệp >60% Khởi đầu CNH (60~45%) Phát triển CNH (45~30%) Hoàn thi ện CNH (30~10%) Hậu CNH (<10%) Đồng thời, dựa trên
Trang 88
kết quả nghiên cứu (Hình 1, Hình 3 và Hình 4), tôi đã viết về dự báo “Khi nào Việt Nam
tr ở thành nước công nghiệp?” trong cuốn sách như sau:
“Đối với Việt Nam, hệ thống phân tầng xã hội trong cả nước cho đến hiện nay (2014) vẫn có hình “Kim tự tháp” (Hình 4) Trong đó, các tầng lớp của xã hội truyền thống (đặc biệt là nông dân) còn chiếm quá nửa, các tầng lớp đặc trưng cho xã hội công nghiệp chưa lớn mạnh và còn nhỏ bé Đối chiếu với sự phân chia thành các giai đoạn CNH của H Chenery, ta thấy vào năm bắt đầu đổi mới (1986), Việt Nam thuộc Giai đoạn
ti ền CNH, bởi vì đến năm 1992 tỉ lệ nông dân trong cả nước vẫn là 70% Sau gần 30 năm đổi mới (1986~2014), Việt Nam mới đang trong giai đoạn cuối của Khởi đầu CNH
(45,6% nông dân – năm 2014) và đang bước sang giai đoạn Phát triển CNH Như vậy, xu hướng biến đổi của mô hình “kim tự tháp” trở thành hình “quả trám” còn chậm và thể
hiện sự tụt hậu của đất nước, bởi vì tỉ lệ tầng lớp nông dân đông đảo nhất ở dưới đáy giảm
đi còn chậm chạp (khoảng 1%/năm) Với tốc độ giảm trung bình như vậy, theo xu hướng vận động này có thể dự báo tỉ lệ nông dân ở nước ta sẽ còn khoảng 30% vào năm 2030
Từ đây, dự báo rằng Việt Nam sẽ ở vào thời gian cuối “Phát triển CNH” và bắt đầu chuy ển sang thời kỳ “Hoàn thiện CNH” vào năm 2030 (theo tiêu chí tỉ lệ nông dân còn
khoảng 30%) Nếu dự báo đúng, thì liệu có thể nói rằng Việt Nam sẽ cơ bản trở thành
nước công nghiệp vào năm 2030 được không? Hay là phải bước vào giai đoạn “Hoàn
thiện CNH” (sau năm 2030 – cụ thể là năm 2040) thì mới xác định Việt Nam sẽ cơ bản trở thành nước công nghiệp? Tôi nghiêng về dự báo Việt Nam sẽ cơ bản trở thành nước
công nghi ệp vào năm 2040.” (Đỗ Thiên Kính, 2018: 201, 202)
Chia sẻ về dự báo nói trên và giá trị cuốn sách (Đỗ Thiên Kính, 2018) nói chung, ngày 30-12-2019, Học viện Chính trị khu vực I, Hà Nội (thuộc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, trực thuộc Ban chấp hành Trung ương Đảng CSVN) đã lựa chọn và tổ chức giới thiệu cuốn sách tới các cán bộ và giảng viên trong Học viện quan tâm đến công trình nghiên cứu Tin tức về buổi giới thiệu sách đã viết:
“Đánh giá về giá trị mà cuốn sách mang lại, các giảng viên đều thống nhất cho rằng: Qua nghiên cứu về mô hình phân tầng xã hội và di dộng xã hội, giảng viên các khoa chuyên môn sẽ có thêm căn cứ để phản biện về lý luận và chính sách Độc giả sẽ có
Trang 99
những sự thay đổi nhận thức về giai cấp công nhân và người đứng đầu; xây dựng mô hình trung lưu thông qua chuyển dịch cơ cấu kinh tế và đưa ra những dự báo về thời gian hoàn thành mục tiêu đưa Việt Nam trở thành nước công nghiệp trong những năm tới (tôi nhấn mạnh).”
Nguồn: Trung tâm Thông tin khoa học (2019)
rằng “nước ta cơ bản trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại chưa đạt được
mục tiêu đề ra.” (Báo cáo Chính trị, Đại hội lần thứ XIII)
Như vậy, dự báo khoa học của tôi được đưa ra từ năm 2010 Sau 10 năm (2010~2020), d ự báo của tôi được khẳng định là đúng đắn
Trong bài viết này, dựa trên kết quả nghiên cứu ở trên (và xem thêm: Đỗ Thiên Kính, 2020 - bài đăng kỳ cuối), tôi viết rõ/cụ thể hơn rằng d ự báo Việt Nam sẽ ở cuối
thời kỳ “Hoàn thiện CNH” vào năm 2045 (theo tiêu chí tỉ lệ nông dân còn khoảng 10%) Tức là, đến năm 2045 Việt Nam bắt đầu bước sang xã hội “H ậu công nghiệp” (theo tiêu chí tỉ lệ nông dân <10%) Dự báo này tương đương với mục tiêu phát triển đất nước đến năm 2030
2016, 2018 được trình bày như sau (Hình 5 và Hình 6):
Hình 5 Mô hình 9 tầng lớp xã hội ở Việt Nam
(2016)
Hình 6 Mô hình 9 tầng lớp xã hội ở Việt Nam
(2018)
Trang 1010
Nguồn: Tác giả xử lý số liệu từ VHLSS 2016, 2018
Xu hướng biến đổi từ Hình 5 sang Hình 6 là nhanh hơn sự biến đổi của các hình trước đó Nhưng dù sao, sự biến đổi nói chung cho cả giai đoạn (2002~2018) được thể hiện qua các hình vẽ trên đây vẫn còn chậm chạp Do vậy, tôi vẫn giữ nguyên dự báo phát triển xã hội nước ta như đã trình bày trên đây (ở năm 2020) trong bối cảnh Việt Nam theo định hướng xã hội chủ nghĩa Riêng về cuộc cách mạng 4.0 có thể tác động lớn đến sự phát triển kinh tế - xã hội nước ta và có thể làm cho dự báo của tôi sai lệch nhiều Sở dĩ như vậy, bởi vì cuộc cách mạng 4.0 sẽ tạo ra và mở rộng nhiều khoảng trống vị trí nghề nghiệp mới ở khu vực dành cho tầng lớp trung lưu Các tầng lớp khác sẽ di động vào để lấp đầy những vị trí nghề nghiệp mới đó Điều này rất có thể làm cho tầng lớp trung lưu
mở rộng nhanh chóng chưa từng có so với trước kia Đây là biến số không được kiểm soát khi trình bày dự báo ở trên
Chúng ta hãy chờ đợi kết quả dự báo này vào năm 2045!
3 Kết luận
Trong 35 năm đổi mới (1986~2021), cấu trúc xã hội Việt Nam vẫn cơ bản như Hình 2 Do vậy, tôi kết luận rằng xu hướng biến đổi của cấu trúc xã hội Việt Nam còn chậm chạp Đây là cách nhìn xã hội rất căn bản từ góc độ cấu trúc xã hội (trong đó phân tầng xã hội là cơ bản) Điều này, đến lượt nó đòi hỏi phải thay đổi và chuyển dịch cơ cấu kinh tế nhanh hơn nữa để nước ta thoát khỏi “Nguy cơ tụt hậu, rơi vào bẫy thu nhập trung
bình còn l ớn.” (Báo cáo Chính trị, Đại hội lần thứ XIII)
Tài li ệu trích dẫn
Báo cáo chính trị qua các kỳ đại hội Đảng:
Bùi Tất Thắng (2011) Vấn đề chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong xây dựng nông thôn mới
T ạp chí Xã hội học Số 4 (116):22-30