1 PHẦN I MỞ ĐẦU Giáo viên chủ nhiệm (GVCN) là một trong những công việc kiêm nhiệm mà giáo viên (GV) có thể sẽ phải thực hiện trong suốt quá trình tham gia công tác của mình ở đơn vị giáo dục nếu được.
Trang 1PHẦN I MỞ ĐẦU
Giáo viên chủ nhiệm (GVCN) là một trong những công việc kiêm nhiệm
mà giáo viên (GV) có thể sẽ phải thực hiện trong suốt quá trình tham gia công tác của mình ở đơn vị giáo dục nếu được đơn vị giáo dục phân công GVCN là cầu nối quan trọng giữa phụ huynh, học sinh (HS) và nhà trường Vì vậy có thể nói GVCN có vai trò vô cùng quan trọng trong công tác quản lí cũng như giáo dục HS
Công tác chủ nhiệm lớp không đơn thuần là việc thực hiện công việc bình thường trong giáo dục, đào tạo mà còn là nghệ thuật trong quản lí, điều hành một tập thể, để một lớp học vận hành suôn sẻ, HS yên tâm học tập và rèn luyện đạo đức
Được phân công vào chủ nhiệm lớp 10B6, tôi luôn đắn đo, suy nghĩ, cố gắng tận tâm, nhiệt tình, chu đáo trong quản lí, tổ chức lớp học ngay từ những buổi đầu khi HS mới nhập học
Và tôi nhận thấy rằng, ngoài việc giúp các em có kiến thức trong học tập, giáo dục các kĩ năng sống cho HS thì việc giáo dục và điều chỉnh trí tuệ cảm xúc (EQ) của các em, giúp HS chuyển hoá những cảm xúc tiêu cực thành năng lượng tích cực cũng là một việc đáng lưu ý
Nhiều sự việc đáng tiếc đã xảy ra (bạo lực học đường, sa vào các tệ nạn
xã hội, học hành chểnh mảng, thái độ gay gắt và mối quan hệ giữa các em HS với bạn bè, gia đình, nhà trường rất căng thẳng) do các em không biết cách kiềm chế cảm xúc của mình Từ đó, các em mất dần hứng thú học tập và bị cô lập trong thế giới riêng của mình
Trước thực trạng đó, tôi chọn đề tài “ĐỊNH HƯỚNG VÀ ĐIỀU CHỈNH TRÍ TUỆ CẢM XÚC (EQ) GIÚP HỌC SINH TIẾN BỘ TRONG HỌC TẬP VÀ ĐẠO ĐỨC” để trình bày đến hội thi
PHẦN II NỘI DUNG
1 Đánh giá thực trạng
1.1 Vấn đề EQ đối với HS THPT hiện nay
Thông qua khảo sát từ thực tế và trao đổi với các GVCN và HS ở trường THPT Trần Thị Tâm cũng như một số trường trên địa bàn tỉnh, cả nước, tôi nhận thấy vấn đề EQ đối với HS THPT hiện nay còn rất nhiều hạn chế Những biểu hiện phổ biến là:
- Về phía HS, các em có sự thay đổi lớn cả về thể chất, tâm lý Lứa tuổi các
em đang ở độ tuổi chuyển từ sống lệ thuộc sang sống độc lập về ý thức, nhận thức, lý tưởng sống Các em đang ở giai đoạn cần có những quyết định có tính chất bước ngoặt cuộc đời Nếu không được chẩn bị về thể chất, tâm lý, kiến thức, một cách đầy đủ sẽ khiến các em vấp phải nhiều khó khăn, rào cản dẫn
Trang 2đến những cú sốc về tâm lý, đời sống tinh thần của các em, làm cho các em có những thái độ, hành vi bất thường, tiêu cực mà người lớn khó hiểu
- Về phía nhà trường, môi trường học tập căng thẳng trong đó: lịch học quá nhiều, áp lực do các môn học trên lớp, việc học thêm, chương trình học nặng so với khả năng học tập của các em Các em không có thời gian cần thiết để phục hồi sức làm việc sau một ngày học và sự mệt mỏi thể chất Điều này ảnh hưởng không nhỏ đến các quá trình nhận thức, cảm xúc và ý chí
- Về phía gia đình, nền kinh tế công nghiệp và dịch vụ phát triển, nhịp sống hối hả đã cuốn các bậc phụ huynh vào vòng xoáy của công việc và bạn bè Những lo toan công việc khiến họ không có đủ thời gian để quan tâm, chăm sóc con cái Khá nhiều bậc phụ huynh chưa thực sự hiểu con mình muốn gì, cần gì
từ cha mẹ Nghĩ rằng con mình chỉ cần có vật chất đầy đủ là được nên nhiều gia đình để cho con quá thoải mái về kinh tế và hành động Cũng có nhiều trường hợp gia đình khá giả sợ con hư, dễ mắc vào các tệ nạn xã hội nên bắt các em chỉ
ở nhà Tất cả đều tác động trực tiếp tới đời sống của các em Nó ảnh hưởng tới đời sống tâm lý, tinh thần vì lứa tuổi này rất cần sự tiếp xúc giao lưu tích cực để
bổ sung và hoàn thiện nhân cách
- Về phía môi trường xã hội, xã hội phát triển kéo theo đó là nền kinh tế phát triển Tuy nhiên, các tệ nạn xã hội cũng theo đó mà xuất hiện ngày càng nhiều Mặt trái của cơ chế thị trường đã tác động tiêu cực tới nhận thức của các
em dẫn tới lối sống ích kỷ, buông thả, đua đòi, thích hưởng thụ, tạo ra những hiện tượng lệch lạc trong suy nghĩ và hành động của các em Một số lượng không nhỏ các HS dù đang ngồi trên ghế nhà trường cũng dễ sa ngã vào các tệ nạn mà không lường trước được hậu quả
Vì vậy, việc đưa ra biện pháp khả thi, cụ thể và thực hiện nó là một điều thực sự cần thiết Không chỉ giúp các em HS có được một tâm lý thoải mái, tạo
ra một môi trường sống và học tập thuận lợi hơn với các em mà còn nâng cao được chất lượng giáo dục trong nhà trường, hướng tới một môi trường giáo dục, tiên tiến, phát triển về nhiều mặt
1.2 Vấn đề giáo dục EQ ở một số trường THPT hiện nay
Đánh giá sơ bộ về vấn đề giáo dục EQ hiện nay, tôi nhận thấy:
- Các trường có hòm thư tâm lí nhưng luôn trong tình trạng trống trơn
- Các trường đã có ban tâm lí nhưng HS ngại hỏi
- GVCN là người gần gũi các em nhất nhưng lại chưa được tập huấn về tâm lí HS
- HS chưa được tham gia một khoá học hay tập huấn gì liên quan đến EQ
1.3 Vấn đề về các tài liệu EQ hiện nay
- Trí tuệ cảm xúc EQ là khái niệm mới chỉ xuất hiện trong vài thập niên gần đây nhưng đã trở thành một đề tài được đông đảo mọi người quan tâm
Trang 3- Có rất nhiều sách báo về chủ đề này được bày bán trên thị trường, nhiều công trình nghiên cứu của các nhà tâm lí học (Edward Thorndike, David Wechsler,…) về EQ nhưng chưa thực sự phổ biến ở các cơ sở giáo dục
2 Trình bày biện pháp
2.1 Cơ sở lý luận
2.1.1 Khái niệm về EQ
Trí tuệ cảm xúc (EQ – Emotional Quotient) hay trí tuệ xúc cảm là khả năng nhận dạng, kiểm soát và điều hướng cảm xúc theo hướng tích cực Không chỉ kiểm soát tốt cảm xúc cá nhân, EQ còn bao hàm trong đó năng lực nhận biết cảm xúc của người khác (ví dụ: vui, tức giận, buồn bã, thất vọng,…) để giao tiếp hiệu quả, đồng cảm hơn với mọi người
2.1.2 Các đặc điểm của EQ
- Tự nhận thức: bạn biết rõ mình đang cảm thấy thế nào, đồng thời hiểu
rằng cảm xúc và hành động của mình ảnh hưởng đến những người xung quanh
ra sao
- Biết kiềm chế bản thân: không tấn công người khác bằng lời nói, đưa
ra quyết định một cách vội vàng, cảm tính, rập khuôn hoặc thoả hiệp với các giá trị của họ
- Tự tạo động lực: luôn làm mọi việc cần thiết để hướng tới mục tiêu đặt
ra
- Đồng cảm: giúp bạn biết đặt mình vào hoàn cảnh của người khác, luôn
hỗ trợ mọi người, sẵn sàng đứng lên đấu tranh khi có sự phân biệt đối xử, biết cách phản hồi mang tính xây dựng và lắng nghe trong mọi hoàn cảnh
- Kĩ năng xã hội: luôn sẵn sàng lắng nghe, thay đổi và giải quyết xung
đột thông qua ngoại giao
2.1.3 Các mức độ của EQ
Nghiên cứu cho thấy có 4 mức độ khác nhau của trí tuệ cảm xúc – sắp xếp theo trình tự từ thấp đến cao:
- Nhận thức cảm xúc
- Lí luận bằng cảm xúc
- Hiểu cảm xúc
- Quản lí cảm xúc
2.1.4 Các vai trò của EQ trong học tập và cuộc sống
- Cải thiện hiệu suất học tập: giúp HS vượt qua những mâu thuẫn tại nơi
làm việc, dẫn dắt, thúc đẩy các bạn và chính bản thân mình thi đua học tập, rèn luyện
- Tăng cường sức khoẻ thể chất: nếu không thể kiểm soát cảm xúc cá
nhân, HS sẽ rất dễ bị áp lực trong học tập Căng thẳng có thể dẫn đến những vấn
Trang 4đề sức khoẻ nghiêm trọng như đau đầu, mệt mỏi, ức chế hệ miễn dịch, đau tim,…
- Nuôi dưỡng sức khoẻ tinh thần và tâm hồn: Cảm xúc không kiểm
soát và căng thẳng cũng tác động đáng kể đến sức khoẻ tinh thần, khiến HS dễ rơi vào trạng thái tiêu cực, hay lo lắng, có thể dẫn đến trầm cảm Khi không biết cách quản lí cảm xúc, HS sẽ khó xây dựng các mối quan hệ bền chặt Cảm giác
bị cô lập sẽ chỉ càng làm trầm trọng thêm bất kì vấn đề sức khoẻ tâm thần nào
mà HS đang gặp phải Ngược lại, việc duy trì cái nhìn tích cực trước mọi vấn đề
sẽ khiến HS cảm thấy khoẻ khoắn và yêu đời hơn Khi đó, thành công cũng sẽ tới với các em dễ dàng hơn
- Mở rộng mạng lưới quan hệ: Việc hiểu rõ và biết cách kiểm soát cảm
xúc giúp HS thể hiện bản thân theo hướng tích cực hơn, cũng như hiểu được cảm giác của người khác tốt hơn Đây là nền tảng để HS giao tiếp hiệu quả và có các mối quan hệ gắn kết hơn, cả trong học tập và cuộc sống
- Nâng tầm hiểu biết xã hội: Hoà hợp với cảm xúc cá nhân là điều kiện
để HS kết nối với mọi người và hiểu biết hơn về thế giới xung quanh Với kiến thức xã hội sâu rộng, HS sẽ dễ dàng nhận ra người tốt người xấu, hiểu rõ sự quan tâm của người khác đối với bạn, giảm căng thẳng, cảm thấy được yêu thương và hạnh phúc hơn
2.2 Các bước thực hiện biện pháp
Để giúp HS lớp chủ nhiệm định hướng và điều chỉnh EQ của mình, về mặt biện pháp, tôi thực hiện các bước chính sau:
Trang 5Bước 1: Tìm hiểu đối tượng HS thông qua hồ sơ học bạ, qua HS trong lớp, qua phụ huynh, qua GV bộ môn
- Đầu năm 2020 – 2021, tôi được phân chủ nhiệm lớp 10B6 Tôi đã dành thời gian 1 ngày để tìm hiểu về học bạ THCS của HS Tôi ghi chú cẩn thận về hoàn cảnh gia đình, sở thích, lời nhận xét của các GVCN cũ
- Sau đó, tôi cho các em điền vào phiếu khảo sát thông tin đầu năm do mình tự biên soạn về sở thích, năng khiếu, hoàn cảnh gia đình
- Trong suốt quá trình học tập của HS, tôi luôn theo dõi tình hình học tập
và rèn luyện của các em thông qua những buổi trò chuyện riêng với các GV bộ môn, HS trong lớp, với phụ huynh và với chính bản thân các em
Bước 2: Tôi lắng nghe cảm xúc của HS
- Tôi dành thời gian nghiên cứu các tài liệu về tâm lí lứa tuổi, xem chương trình “Thầy cô chúng ta đã thay đổi”,
- Tôi thường xuyên để ý, lắng nghe những điều mà HS đang cố gắng truyền đạt đến tôi bằng cả lời nói, ánh mắt và ngôn ngữ hình thể
Bước 3: Tôi đồng cảm với HS
- Khi HS gặp vấn đề, tôi tự đặt mình vào vị trí của các em để thực sự hiểu quan điểm của các em
- Tôi hướng dẫn và giúp HS đặt mình vào vị trí của người đối diện để hiểu quan điểm của họ
- Tôi thường xuyên động viên HS, khen chê đúng lúc, không trách mắng,
đe nẹt HS
Bước 4: Tôi định hướng và điều chỉnh EQ của HS
- Giúp HS nhận ra vấn đề bằng cách: trò chuyện với HS và yêu cầu HS tự đặt các câu hỏi: Tại sao mình có cảm giác tiêu cực đó? Điều đó có ảnh hưởng như thế nào với mình? Có nên loại bỏ nó đi không?
- Giúp HS tháo gỡ những khúc mắc, giải quyết những vấn đề: Em nghĩ có thể làm thế nào để giải quyết vấn đề? Lợi hại của mỗi cách?
- Giúp HS thoát ra được cảm xúc tiêu cực, tự tạo ra những năng lượng tích cực hàng ngày:
+ Sinh hoạt 15 phút đầu giờ: Tập hát những bài hát có giai điệu vui tươi, yêu cuộc sống; Chơi các trò chơi đố vui với các phần thưởng nho nhỏ; Kể cho
HS nghe các câu chuyện về lối sống tích cực, các câu chuyện thú vị xung quanh cuộc sống mỗi ngày với lịch trình cụ thể tháng 1 như sau:
Tuần Thứ 2 Thứ 3 Thứ 4 Thứ 5 Thứ 6 Thứ 7
18 Đố vui
Vật lí về
các nhà
Bác học
Chữa bài tập Toán
Tập hát bài “Việt Nam ơi”
Chữa bài tập Hoá
Chơi trò chơi
“Nếu – thì”
Chữa bài tập Anh
Trang 619 Đố vui
Toán học
về các
nhà bác
học
Chữa bài tập Lí
Tập hát bài “Việt Nam ơi”
Chữa bài tập Toán
Chơi trò chơi
“Đuổi hình bắt chữ”
Chữa bài tập Văn
20 Chơi trò
chơi
“Đoán ý
đồng
đội”
Chữa bài tập Hoá
Tập hát bài “Xinh tươi Việt Nam”
Chữa bài tập Lí
Trò chơi
ô chữ về Lịch sử
Chữa bài tập Anh
21 Chữa bài
tập Anh
Chơi trò chơi
“Truyền tin”
Chữa bài tập Lí
Tập hát bài “Xinh tươi Việt Nam”
Chữa bài tập Toán
Hành trình văn hoá: Tìm hiểu về văn hoá
Sa Pa + Tiết HĐNGLL: Tổ chức các hoạt động tập thể theo các tháng, có chương trình cụ thể, với mục đích gắn kết HS với bạn bè, rèn luyện thêm kĩ năng sống (kĩ năng hợp tác, kĩ năng trình bày, kĩ năng trao đổi, thu nhận thông tin, ) cho HS
1 Thanh niên với
việc giữ gìn bản
sắc văn hóa dân
tộc
- Hoạt động 1: Tìm hiểu di sản văn hóa
- Hoạt động 2: Hội thi thời trang
- Hoạt động 3: Tìm hiểu truyền thống văn hóa của địa phương
- Hoạt động 4: Nét đẹp văn hóa tuổi thanh niên
2 Thanh niên với lý
tưởng cách mạng
- Hoạt động 1: Nghe thông báo về tình hình phát triển kinh tế - xã hội của địa phương, đất nước
- Hoạt động 2: Thảo luận “Thanh niên với lý tưởng cách mạng”
- Hoạt động 3: Hát những bài hát về Đảng, về Đoàn
3 Thanh niên với
vấn đề lập
nghiệp
- Hoạt động 1: Bạn nghĩ gì về vấn đề lập nghiệp
- Hoạt động 2: Tìm hiểu về các ngành nghề
4 Thanh niên với
hòa bình, hữu
nghị và hợp tác
- Hoạt động 1: Hoạt động “Giải ô chữ hòa bình”
- Hoạt động 2: Tìm hiểu ý nghĩa của vấn đề hòa bình, hữu nghị và hợp tác
- Hoạt động 3: Những thông tin thời sự
Trang 7- Hoạt động 4: Tọa đàm “Hãy hợp tác cùng nhau”
5 Thanh niên với
Bác Hồ
- Hoạt động 1: Công lao của Bác Hồ với dân tộc
- Hoạt động 2: Văn nghệ: “Những bài ca dâng Bác”
- Hoạt động 3: Lời Bác dạy thanh niên
+ Trong các hoạt động khác (Sinh hoạt 20/10; 20/11; 8/3; 26/3), GVCN khéo léo lồng ghép các hoạt động, giao nhiệm vụ cụ thể dựa vào sở trường, sở thích của các em (Thi bơi lội – Huy, thi hát – Ngân, thi thuyết trình – Phương, thi cầu lông – Đoàn, Đức, Giáp, ) GVCN gắn các em với trách nhiệm, từ đó giúp các em hình thành kĩ năng sống, tự tin hơn với năng lực của bản thân,
- Và quan trọng hơn hết, GVCN phải luôn luôn làm gương cho HS, gần gũi, quan tâm, động viên các em, giúp các em vượt qua khó khăn để vươn lên trong học tập và rèn luyện đạo đức GVCN cần hình thành cho mình một lối sống tích cực, lạc quan, là người truyền cảm hứng đến các em mỗi ngày
Hình ảnh: GVCN và học sinh lớp 10B6 trong một hoạt động sinh hoạt tập thể
Trang 8PHẦN III HIỆU QUẢ THỰC HIỆN CỦA VIỆC ÁP DỤNG BIỆN PHÁP
TRONG THỰC TẾ CHỦ NHIỆM
Để kiểm chứng tính hiệu quả của biện pháp, tôi đã tiến hành sử dụng biện pháp vào quá trình chủ nhiệm của học kì 2 cho HS lớp 10B6 tại trường THPT Trần Thị Tâm trong năm học 2020 - 2021 Kết quả thu được rất khả quan:
- HS có thái độ tích cực hơn trong học tập và rèn luyện đạo đức
- Chất lượng hai mặt của HS lớp chủ nhiệm học kì 2 tăng đáng kể so với học kì 1
Thang đo và phiếu khảo sát EQ của HS
Các vấn đề cảm xúc em gặp phải Đồng
ý
Bình thường
Không đồng ý
1 Em thường xuyên có cảm xúc chán nản, tiêu
cực
2 Cảm xúc tiêu cực ảnh hưởng đến việc học tập
của em rất nhiều
3 Cảm xúc tiêu cực ảnh hưởng đến mối quan hệ
của em với mọi người
4 Cảm xúc tiêu cực ảnh hưởng đến sức khoẻ của
em rất nhiều
5 Em không thể kiềm chế và điều chỉnh cảm xúc
của mình được
6 Nếu học được cách quản lí cảm xúc, em nghĩ
mình sẽ hạnh phúc hơn và học tập tốt hơn, mối
quan hệ với mọi người cũng tốt đẹp hơn
Trang 9Qua khảo sát và dựa vào mức độ trên phiếu phảo sát, tôi nhận thấy, nếu chúng ta thực hiện biện pháp này thì cảm xúc của HS sẽ được cải thiện rõ rệt, hiệu quả học tập, đạo đức cũng thay đổi tích cực hơn rất nhiều
Bảng số liệu đối chứng trước và sau tác dộng lớp 10B6 năm học 2020 – 2021
Vấn đề khảo sát
Cảm xúc tích cực Hứng thú học hành
Nghiêm túc rèn luyện đạo đức
Bình thường, em không có ý kiến,
em không hứng thú với mọi chuyện
Em thường xuyên có cảm xúc tiêu cực, mâu thuẫn với mọi người, chán nản trong mọi việc
Số lượng, tỷ lệ
(Trước tác động)
1 2,5 %
16 40,0 %
23 57,5 %
Số lượng, tỷ lệ
(Sau tác động)
21 52,5 %
18 45,0 %
1 2,5 %
Bảng đối chứng trước và sau tác dộng lớp 10B6 năm học 2020 – 2021
Học kì 1
Xếp hạng thi đua học kì 1: 7/9 lớp khối chiều
Học kì 2
Xếp hạng thi đua học kì 2: 3/9 lớp khối chiều
Trang 10PHẦN IV KẾT LUẬN
1 Ý nghĩa của biện pháp
Trong biện pháp, tôi đã nêu ra những nguyên nhân dẫn đến thực trạng HS THPT có chỉ số EQ thấp, không kiềm chế và điều chỉnh được cảm xúc của mình, mất dần hứng thú học tập, rèn luyện đạo đức, lao động và căng thẳng trong các mối quan hệ Qua đó, tôi nghiên cứu về chỉ số EQ và đưa ra biện pháp nhằm định hướng và điều chỉnh EQ cho HS, góp phần giúp các em có cảm xúc tích cực, nâng cao chất lượng học tập và rèn luyện đạo đức:
+ Tìm hiểu đối tượng HS
+ Thường xuyên lắng nghe HS
+ Đồng cảm với HS
+ Giáo dục, định hướng và giúp HS điều chỉnh EQ của mình
Việc giúp HS điều chỉnh được cảm xúc của mình, luôn luôn giữ cảm xúc tích cực chắc chắn sẽ làm HS vui vẻ hơn, hạnh phúc hơn, hứng thú với học tập, thân thiện với bạn bè, yêu thương gia đình và thầy cô giáo, góp phần xây dựng
mô hình “Trường học hạnh phúc”
2 Kiến nghị, đề xuất
Tuy khái niệm EQ đã được nhắc đến khá nhiều nhưng nó thật sự trừu tượng và là một chỉ số thiên về cảm tính Do đó, để thực hiện biện pháp thành công, tôi kính mong ban giám hiệu trường THPT Trần Thị Tâm, Đoàn trường, tổ tâm lí học đường tổ chức các buổi tập huấn về tâm lí lứa tuổi, các kĩ năng sống liên quan (kĩ năng tự nhận thức, kĩ năng kiểm soát cảm xúc, kĩ năng ứng phó với căng thẳng, kĩ năng tìm kiếm sự hỗ trợ, kĩ năng thể hiện sự tự tin, kĩ năng giao tiếp, kĩ năng lắng nghe tích cực, kĩ năng thể hiện sự cảm thông, kĩ năng giải quyết mâu thuẫn, kĩ năng hợp tác) cho GVCN và HS để chúng tôi có cái nhìn khách quan hơn và có thể trang bị cho mình những kiến thức quan trọng để xử lí cảm xúc của mình
Vì thời gian và năng lực của bản thân còn hạn chế nên biện pháp có thể còn nhiều thiếu sót, kính mong quý thầy cô đồng nghiệp đóng góp ý kiến để biện pháp hoàn thiện hơn và đem lại hiệu quả tốt hơn
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Huỳnh Lâm Anh, Tâm lý học lứa tuổi và tâm lý học sư phạm, NXB ĐH Quốc gia TP Hồ Chí Minh, 2021
2 Dale Carnegie, Đắc nhân tâm, NXB tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh, 1937
3 Daniel Goleman, Trí tuệ xúc cảm, NXB Lao động – xã hội, 2004
4 Chương trình “Thầy cô chúng ta đã thay đổi”, VTV7, 2017
5 Chương trình “Trường Teen 2019”, VTV7, 2019
