THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT TRONG tác PHẨM “một cái CHẾT” của NHÀ văn vũ TRỌNG PHỤNG

MỞ ĐẦU Qua những tác phẩm xuất sắc của mình, người ta thường biết đến Vũ Trọng Phụng là “ông vua phóng sự đất Bắc” Mai Xuân Nhân, “nhà tiểu thuyết trác tuyệt” Nguyễn Đình Thi, đồng thời

ĐỀ TÀI:

THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT TRONG TÁC PHẨM “MỘT CÁI

CHẾT” CỦA NHÀ VĂN VŨ TRỌNG PHỤNG

I MỞ ĐẦU

Qua những tác phẩm xuất sắc của mình, người ta thường biết đến Vũ Trọng Phụng là

“ông vua phóng sự đất Bắc” (Mai Xuân Nhân), “nhà tiểu thuyết trác tuyệt” (Nguyễn Đình Thi), đồng thời là một nhà văn hiện thực, nhà phân tích xã hội sắc sảo Thật vậy, nhà văn Vũ Trọng Phụng (1912 – 1939), là một hiện tượng độc đáo, là một nhà văn được nhiều giới đánh giá, bình luận khác nhau, thậm chí cả trái chiều Xưa nay, các công trình nghiên cứu thường xoáy sâu vào thể loại tiểu thuyết của nhà văn này Tuy nhiên, thể loại truyện ngắn nói chung và truyện ngắn Vũ Trọng Phụng nói riêng có rất nhiều khía cạnh cần khám phá Vũ Trọng Phụng viết truyện ngắn với số lượng khá nhiều và đặc sắc và ông đã thực sự chinh phục độc giả và cả giới nghiên cứu phê

bình cùng thời Nhà văn Vũ Bằng đã nhận xét về ông: “Tôi bị chinh phục ngay từ

truyện ngắn đầu tay của anh… Tôi thấy văn anh là trời mà văn tôi là vực” Dưới góc

nhìn thi pháp, tiểu luận này tập trung nghiên cứu và đánh giá về thế giới nghệ thuật

mà nhà văn Vũ Trọng Phụng đã vẽ lên trong tác phẩm “Một cái chết” (1931)

II TỔNG QUAN VỀ TÁC GIẢ VÀ TÁC PHẨM

1 Tác giả:

1.1 Gia đình và cuộc đời:

Vũ Trọng Phụng (1912-1939) sinh ra trong một gia đình nghèo tại Hà Nội Ông quê

ở làng Hảo (Bần Yên Nhân), huyện Mĩ Hào, tỉnh Hưng Yên Cha mất sớm, nhà nghèo nên Vũ Trọng Phụng chỉ học hết bậc tiểu học phải nghỉ, đi làm để đỡ gánh nặng cho

mẹ Sau hai lần mất việc ông chủ yếu sống bằng nghề viết báo, viết văn

Tuy nhiên dù lao động cật lực ngòi bút của ông vẫn không thể nuôi nổi gia đình gồm 3 người phụ nữ là mẹ - vợ - con gái Thêm vào đó, ông mang mầm bệnh lao bẩm sinh - căn bệnh hiểm nghèo không có thuốc chữa thời đó Tất cả

những yếu tố đó đã làm cho gia đình ông vốn nghèo khó càng lâm vào cảnh túng quẫn nợ nần chồng chất, bản thân ông ốm đau không có tiền chữa bệnh

Vũ Trọng Phụng, ông là con người tài hoa bạc mệnh Ông bắt đầu nổi tiếng trên văn đàn từ khi mười tám tuổi và hai mươi bảy tuổi ông đã có một sự nghiệp văn chương đồ sộ Nhưng ở cái tuổi 27 sung sức và đang nở rộ, ông mất ngày 13 tháng

10 năm 1939 tại căn nhà số 73 phố Cầu Mới, ngã Tư Sở nay thuộc quận Thanh Xuân, thành phố Hà Nội Ông mất đi để lại cảnh gia đình côi cút: Bà nội, một mẹ già, một người vợ goá và một con gái vừa đầy năm

1.2 Con người:

Tuy sinh ra và lớn lên trong gia đình nghèo khổ, nhưng được nuôi dưỡng bởi vòng tay ấm áp và nguồn sữa tình thương của người mẹ hiền, đã hình thành ở Vũ Trọng Phụng phẩm chất của một con người bình dị, sống chừng mực và giàu lòng tự trọng Trong cuộc sống, ông chỉ mong kiếm tiền giúp mẹ và dành dụm để cưới vợ, có con

nối dõi Đối với bạn bè, ông coi tình cảm là trên hết: “Trong chỗ chúng bạn, tôi ghét

nhất sự vay mượn Ở đâu mà đồng tiền đã lọt đến, sự tốt đẹp sẽ không còn” Cách

sống chừng mực của Vũ Trọng Phụng thể hiện rõ ngay trong sự ăn mặc, sự lựa chọn

đồ dùng của nhà văn, chưa ai trong số các bạn thân của anh đã được ngạc nhiên thấy

Vũ Trọng Phụng dám phá cách ăn mặc lạ bao giờ

Do phần lớn cuộc đời Vũ Trọng Phụng sinh sống ở thành thị, nên ông có một lối sống

vô cùng phong phú ở nơi đây Xuất thân trong gia đình nghèo, lại phải quay cuồng, vật lộn với cuộc sống mưu sinh hàng ngày, nên Vũ Trọng Phụng có cơhội gần gũi với những người nghèo khổ thành thị Ông có dịp tiếp xúc thường xuyên với những hạng người cùng đinh dưới đáy xã hội (con sen, thằng ở, đám dân nghiện hút, bọn lưu manh, gái điếm…) nên ông có cái nhìn rất chân thật về họ Sống trong thời buổi

xã hội “mưa Âu, gió Mĩ”, nhưng Vũ Trọng Phụng là một con người sống nền nếp, nguyên tắc, khuôn phép theo nếp cũ Ông coi những điều luân lí của Không Tử là vĩnh viễn “bất khả xâm phạm” Ông giữ chữ tín của một nhà nho chính thống Đặc biệt, về tiền tài thì “tài tượng phân minh” hơn ai hết

1.3 Sự nghiệp văn chương:

Vũ Trọng Phụng là nhà văn lao động sáng tác không ngừng Ông cũng là người bình

dị, “người của khuôn phép nền nếp” (Lưu Trọng Lư) Vũ Trọng Phụng viết báo từ

năm ông 18 tuổi Sáng tác của ông đa dạng về thể loại Ðặc biệt là thể loại phóng sự

và tiểu thuyết Vũ Trọng Phụng được tôn vinh là “ông vua phóng sự” đất Bắc

Ông là một nhà văn, nhà báo nổi tiếng của Việt Nam vào đầu thế kỷ 20 Tuy thời gian

cầm bút rất ngắn ngủi, với tác phẩm đầu tiên là truyện ngắn “Chống nạng lên đường”

đăng trên Ngọ báo vào năm 1930 Bắt đầu ông viết một số truyện ngắn, nhưng không

được chú ý Năm 1931, ông viết vở kịch “Không một tiếng vang”, thì bắt đầu gây

được sự quan tâm của bạn đọc Năm 1934, Vũ Trọng Phụng mới cho ra mắt cuốn tiểu

thuyết tâm lý đầu tay “Dứt tình” đăng trên tờ Hải Phòng tuần báo

Năm 1936, ngòi bút tiểu thuyết của ông nở rộ, chỉ trong vòng một năm, bốn cuốn tiểu

thuyết lần lượt xuất hiện trên các báo, thu hút sự chú ý của công chúng Bốn tác phẩm

tiểu tiểu bao gồm: “Giông tố”, “Làm đĩ”, “Vỡ đê”, “Số đỏ” đều mang được tính

hiện thực và đi sâu vào những vấn đề của hiện thực xã hội lúc bấy giờ Trong đó “Số

đỏ” xuất sắc hơn cả, được xem như tác phẩm lớn nhất của Vũ Trọng Phụng, một vài

nhân vật, câu nói trong “Số đỏ” đã đi vào ngôn ngữ đời sống hằng ngày

Là một nhà báo, Vũ Trọng Phụng đã viết nhiều phóng sự nổi tiếng Với phóng sự đầu

tay “Cạm bẫy người” (1933) đăng báo Nhật Tân dưới bút danh Thiên Hư, ông đã gây

được sự chú ý của dư luận đương thời Năm 1934, báo Nhật Tân cho đăng Kỹ nghệ

lấy Tây Với hai phóng sự đó, Vũ Đình Chí và Vũ Bằng đã cho ông là một trong hàng

vài ba "nhà văn mở đầu cho nghề phóng sự của nước ta" Những phóng sự tiếp theo

như “Cơm thầy cơm cô”, “Lục sì” đã góp phần tạo nên danh hiệu "ông vua phóng

sự của đất Bắc" cho Vũ Trọng Phụng

Những tiểu thuyết và phóng sự của ông cũng nhận được nhiều ý kiến phản bác Từ

năm 1936 đến khi Vũ Trọng Phụng qua đời năm 1939, đã nổ ra cuộc tranh luận xung

quanh vấn đề "dâm hay không dâm" trong các tiểu thuyết, phóng sự của ông

Vậy nhưng không thể phủ nhận được những đóng góp của Vũ Trọng Phụng khi ông

đã để lại một kho tác phẩm đáng kinh ngạc: hơn 30 truyện ngắn, 9 tập tiểu thuyết, 9

tập phóng sự, 7 vở kịch, cùng 1 bản dịch vở kịch từ tiếng Pháp, một số bài viết phê bình, tranh luận văn học và hàng trăm bài báo viết về các vấn đề chính trị, xã hội, văn hóa

Tóm lại, Vũ Trọng Phụng là nhà văn hiện thực xuất sắc Vũ Trọng Phụng đã để lại những tác phẩm văn học như một di sản văn hóa Tác phẩm của ông là một kho tàng phong phú

1.4 Quan điểm nghệ thuật:

Vũ Trọng Phụng là một trong những cây bút tiêu biểu, đứng vị trí hàng đầu của nền văn học hiện thực Việt Nam trước Cách mạng tháng tám Sinh thời ông được tôn vinh

là “ông vua phóng sự đất Bắc”, một con người tài năng có nhiều sáng tạo trong văn chương

Trong sáng tạo nghệ thuật, điều quyết định là tư tưởng nghệ thuật của nhà văn “Nó

tạo ra ở tâm hồn nhà văn một chất dính riêng, có khả năng bắt lấy, hút lấy rất nhạy,

và làm sống dậy trí tưởng tượng của người viết tất cả những tư liệu gián tiếp thu lượm từ sách vở, báo chí hay nghe ai đó thuật kể lại”( Mấy suy nghĩ từ cuộc đời và

sự nghiệp của Vũ Trọng Phụng) Không giống với Nam Cao, Ngô Tất Tố hay Nguyễn

Công Hoan, tư tưởng nghệ thuật của Vũ Trọng Phụng có nguồn gốc từ đời sống thực

tế Nó được hình thành ở nhà văn ngay từ thuở ấu thơ do hoàn cảnh xuất thân và tác động của môi trường sống (môi trường gia đình, xã hội, thiên nhiên, văn hoá,…)

Do hoàn cảnh xuất thân trong một gia đình nghèo thành thị, mồ côi cha từ nhỏ, nhà lại có bệnh lao gia truyền (ông nội, ông thân sinh và bản thân Vũ Trọng Phụng đều mất sớm vì bệnh lao) Sau khi cha mất, Vũ Trọng Phụng phải bươn trải với rất nhiều nghề nhưng không ổn định vì nạn kinh tế khủng hoảng Một thiếu niên vừa bước chân vào đời thì mọi con đường lập thân, lập chí đều bị tắc nghẽn hết Hơn nữa ông lại sống chủ yếu ở phố Hàng Bạc trong một căn gác xép Vùng phố này là một trong những trung tâm buôn bán và ăn chơi của Hà Nội Chính hoàn cảnh ấy đã tạo ra một nhà văn Vũ Trọng Phụng mang trong mình tư tưởng bi phẫn, bi quan mãnh liệt

đối với cái xã hội mà ông gọi là “chó đểu” - một xã hội mà kẻ có quyền, có tiền làm

chủ tất cả còn những người nghèo khổ kia chỉ là những đám thấp cổ, bé họng

Do sự ảnh hưởng của tư tưởng bi phẫn, bi quan nên Vũ Trọng Phụng có cách nhìn không mấy thiện cảm về con người Đối với ông, con người có căn tính chủ yếu là dâm đãng, là hám tiền, hám danh lợi còn cuộc đời thì thật vô nghĩa lí Tư tưởng ấy được nhà văn thể hiện rất rõ trong hầu hết các sáng tác, đặc biệt là trong tiểu thuyết

“Giông tố” Mặt khác, sự hoài nghi về nhân cách con người không chỉ được thể hiện

trong “Giông tố” mà trong đọc truyện ngắn của Vũ Trọng Phụng người ta càng thấy

rõ hơn điều đó

Xuyên suốt trong toàn bộ sáng tác của mình nhà văn Vũ Trọng Phụng luôn thể hiện thái độ căm phẫn đối với bọn giàu có thuộc tầng lớp thống trị khi ông đứng trên địa

vị của những người nghèo khổ Còn đối với tầng lớp lao động nhà văn tỏ thái độ hoài nghi, với ông họ là những con người “vô nghĩa lí”, bị cái “vật chất” lấy đi nhân cách,

bị thói ích kỉ, dục vọng điều khiển mà không cưỡng lại được Nhìn chung, tư tưởng

bi quan, bi phẫn, định mệnh đã ảnh hưởng chi phối đến con đường sáng tác của nhà văn và tạo nên một dấu ấn riêng độc đáo cho văn phong, đậm chất Vũ Trọng Phụng Đôi khi ông thể hiện sự bi quan, mất niềm tin vào con người nhưng đằng sau đó người đọc lại thấy được một Vũ Trọng Phụng luôn khao khát, hi vọng về một xã hội tốt đẹp hơn Đó là một xã hội công bằng, dân chủ, người ta không chỉ sống vì tiền, đồng tiền chỉ là phương tiện để sống chứ không quyết định tất cả, bán rẻ bản chất con người Ở

xã hội đó, mọi người yêu thương đùm bọc nhau, không thủ đoạn với nhau cho dù người ta có không cùng máu mủ đi chăng nữa

2 Tác phẩm:

2.1 Giai đoạn sáng tác:

Truyện ngắn “Một cái chết” được viết năm 1931 nằm trong giai đoạn sáng tác từ

năm 1930 – 1935 của Vũ Trọng Phụng Nhìn tổng thể, các sáng tác của Vũ Trọng Phụng có thể chia thành ba giai đoạn: Giai đoạn 1930 – 1935, Giai đoạn 1935 – 1936, Giai đoạn 1936 – 1939

Trong giai đoạn 1930 -1935 ấy, Vũ Trọng Phụng có sáng tác đăng báo từ năm 1930

Qua lời kể của Tam Lang (“Vài kỉ niệm về Vũ Trọng Phụng”- Tao đàn số đặc biệt về

Vũ Trọng Phụng), của Thiều Quang (“Tập san phê bình” số đặc biệt về Vũ Trọng Phụng, năm 1957) ngay từ truyện ngắn đầu tay đăng trên “Ngọ báo” khoảng năm

1930 với Chống nạng lên đường, ngòi bút của Vũ Trọng Phụng thể hiện khuynh hướng tả chân rõ rệt Với khuynh hướng này, ông đã vạch ra những truyện dơ dáy

của xã hội, nhất là lối văn “Lại tả một cách bạo hơn nữa, bạo đến sỗ sàng” (Tam

Lang) Đây là thời kì mà Vũ Trọng Phụng cho ra đời nhiều sáng tác truyện ngắn nhất

Tính riêng một năm 1931, ông đã cho ra mắt công chúng tám truyện, cụ thể là: Tội người cô, Nhân quả, Cái tin vặt, Thủ đoạn, Điên, Bẫy tình, Phép ông láng giềng, Bà lão loà Và ở giai đoạn đầu sáng tác, chặng đường năm năm Vũ Trọng Phụng đã có cho mình một con số tròn trĩnh hai mươi truyện ngắn

Nổi bật trong thời kỳ này là khuynh hướng “tả chân” và tố cáo xã hội Vũ Trọng Phụng mạnh baok trong việc “lật mặt trái” dơ dáy của xã hội thuộc địa thối nát đó Giá trị hiện thực chủ yếu trong sáng tác Vũ Trọng Phụng thời kì này phản ánh được tình trạng bần cùng đến lưu manh hoá của tầng lớp tiểu tư sản, dân nghèo thành thị

và nông dân trong những năm khủng hoảng kinh tế, tình trạng giàu nghèo bất công

và những tệ nạn xã hội thành thị đương thời Qua đó ông bày tỏ thái độ phê phán, lên

án đến thói lừa bịp, xấu xa, bất nhân bất nghĩa, chà đạp lên chuẩn mực đạo đức, luân thường đạo lí, chỉ biết đến tiền và nhục dục Tuy vậy, thời kỳ này Vũ Trọng Phụng cũng bộc lộ một số hạn chế khi phạm vi phản ánh trong các sáng tác còn hẹp, đối tượng phản ánh chủ yếu là đám lưu manh, và dân nghèo ở thành thị, chưa đi vào đề tài rộng lớn, điển hình, chiều sâu, sự phản ánh cũng như tình cảm nhà văn còn hạn chế Nhà văn lên án sự bất công, thối nát của xã hội, song chưa nhìn rõ mối mâu thuẫn giai cấp và nguyên nhân sâu xa của những tệ nạn xã hội lưu manh, mại dâm… Những lời kết án đồng tiền tuy đanh thép nhưng chưa chỉ ra được nguyên nhân căn bản khiến đồng tiền lũng đoạn xã hội là do thế lực sử dụng đồng tiền

2.2 Nội dung tác phẩm:

Trong “Một cái chết”, truyện mở ra trong một đêm mưa như trút, một “ông lão ăn

mày vừa lòa, vừa cụt chân, người quắt như con mắm nướng, áo tơi, nón lá chống nạng” lê vào cửa một ngôi nhà khá giả để ăn xin Chủ nhà – nhân vật “tôi”, điểm nhìn trần thuật, đã gắt gỏng mắng, đuổi đi, nhưng anh bạn chủ nhà ngăn lại “ân cần để vào tay ông lão một xu” Và khi cửa đóng lại, người bạn kể cho chủ nhà nghe một câu chuyện đúng hơn là một vở bi kịch vô cùng thương tâm mà chính anh đã chứng kiến

Đó là chuyện cũng vào đêm mưa rét lạnh cắt da, cắt thịt, có một ông lão ăn mày đói rách gõ cửa ăn xin nhà thầy cai thu thuế chợ đang ngồi uống rượu Vậy nhưng, thầy cai đã tàn nhẫn đuổi, mắng, đe dọa và hắt cả chậu nước lạnh qua khe cửa vào ông lão Sáng hôm sau, Hợi - con trai thầy cai đã thấy xác ông lão ăn mày chết còng queo, thê thảm trong cái cống xi măng Cậu bé trong sáng, ngây thơ, mới 11 tuổi đã nhiều phen chứng kiến cảnh bố mình đánh đập những bà già, em nhỏ bán hàng rong, đã xấu hổ, nhục nhã vì bị bạn bè cùng lớp chế giễu, nay trước tội ác bố mình gây nên đã chọn cái chết để giải thoát khỏi sự buồn đau

Tác phẩm cho thấy một bức tranh bi kịch của sự ích kỉ vạch trần sự lạnh lùng, thờ ơ với thân phận cô đơn, với cái chết bi thương của đồng loại Ích kỉ giống như một liều thuốc độc, không chỉ làm mục rữa tâm hồn ta mà còn đầu độc tâm hồn của những người xung quanh Mỗi hành động của ta, ngoài ảnh hưởng trực tiếp tới người đó thì

nó còn gián tiếp ảnh hưởng tới cả những người chứng kiến Bên cạnh đó, tác phẩm còn cho thấy bi kịch khi một đứa trẻ phải sống trong một môi trường xấu khi người cha là một kẻ ích kỉ đến tàn nhẫn

III THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT TRONG TÁC PHẨM “MỘT CÁI CHẾT”

Thế giới nghệ thuật là thế giới hình tượng được sáng tạo, xây dựng nên trong tác phấm nghệ thuật theo những nguyên tắc tư tưởng – thẩm mĩ nhất định của người nghệ

sĩ Gắn với một thế giới nghệ thuật là một quan niệm riêng, cá tính sáng tạo riêng của mỗi tác giả

1 Kết cấu nghệ thuật trần thuật dạng “truyện lồng trong truyện”

“Loại văn chương tột bậc của thiên hạ đúng là không ở trong cái giới hạn đóng, mở,

kết cấu, nhưng mà không đóng, mở, kết cấu thì cũng không thành văn chương.”(Nhữ

Bá Sĩ)

Mỗi tác phẩm văn học tồn tại trong một cấu trúc nghệ thuật nhất định bao gồm nhiều yếu tố, nhiều bộ phận và mối liên hệ, quan hệ giữa chúng được tổ chức hợp lý, nghệ thuật trong một hệ thống, một chỉnh thể nhằm biểu đạt những tư tưởng, tình cảm mà nghệ sĩ muốn kí thác

Kết cấu tác phẩm là toàn bộ tổ chức tác phẩm phục tùng đặc trưng nghệ thuật và nhiệm vụ nghệ thuật cụ thể mà nhà văn tự đặt ra cho mình Kết cấu tác phẩm không bao giờ tách rời nội dung cuộc sống và tư tưởng trong tác phẩm.Kết cấu tác phẩm không chỉ là mối liên kết các hiện tượng, con người Mối quan tâm lớn của nhà văn

là sắp xếp tài liệu làm sao để cho cái chính yếu được nổi bật lên, cái quan trọng gây được ấn tượng mạnh mẽ Kết cấu tác phẩm thể hiện quá trình làm việc công phu của nhà văn bằng những chất liệu tích góp được từ cuộc sống để biểu hiện một ý nghĩa, chân lí khái quát Đồng thời, nó cũng phản ánh quá trình tư duy của nhà văn, tư tưởng sống động của nhà văn

Ở tác phẩm “Một cái chết”, ta thấy kết cấu trần thuật xuất hiện phổ biến trong sáng

tác của Vũ Trọng Phụng nhưng có sự đổi mới khi sử dụng kết cấu trần thuật dạng

“truyện lồng trong truyện”

Qua bài viết “Sự di chuyển của kết cấu truyện lồng truyện và kiểu truyện khung trong văn học từ Ấn Độ sang Đông Nam Á”, tác giả Nguyễn Ngọc Bảo Trâm cho ta biết được kết cấu truyện lồng truyện ở góc độ một thủ pháp văn chương đã xuất hiện rất sớm trong lịch sử văn học thế giới Nói một cách đơn giản đây là thủ pháp để lồng ghép một câu chuyện độc lập (có liên quan hoặc không về mặt nội dung) vào tác phẩm chính trong quá trình diễn tiến của tác phẩm Với truyện ngắn Việt Nam đầu thế kỷ XX, kết cấu truyện lồng trong truyện là một lối kết cấu mới mẻ, thể hiện việc

chịu ảnh hưởng phương Tây rõ nét, mà tác phẩm đầu tiên cần kể tới là truyện “Thầy

Lazarô Phiền” của Nguyễn Trọng Quản Một đặc điểm đáng lưu ý nữa là ở những

tác phẩm có kết cấu truyện lồng trong truyện như vừa nêu trên là những câu chuyện

trong một truyện không tách rời mà luôn được đan cài vào nhau rất linh hoạt, tự nhiên, cho người đọc những ấn tượng về sự chân thực của chuyện được kể, kéo họ lại gần với thế giới nghệ thuật của tác phẩm hơn, đồng thời tạo sự sinh động cho truyện

Mặt khác, sự đan cài hai câu chuyện vào nhau là một cách thức tạo sự luân phiên điểm nhìn, góp phần làm cho nhân vật, đặc biệt là thế giới nội tâm nhân vật được xây dựng một cách tự nhiên và quan sát dưới nhiều điểm nhìn, nhiều góc độ Đó chính là thế mạnh của kết cấu truyện lồng trong truyện, góp phần tạo dựng cho truyện một nghệ thuật trần thuật hiện đại Như vậy, kết cấu “truyện lồng trong truyện” không phải một dạng kết cấu mới lạ đối với loại hình tự sự Và kết cấu này đã đi vào truyện

ngắn “Một cái chết” của Vũ Trọng Phụng với những giá trị riêng của nó

Mỗi một truyện ngắn có kết cấu “truyện lồng trong truyện” dường như đều mang trong đó một ý nghĩa nào đó mà tác giả gửi gắm đến người đọc Lồng ghép những mảnh đời vào câu chuyện, tác giả không chỉ làm đa dạng hóa kết cấu trần thuật mà phần nào đó đã nêu bật được tình cảm, thái độ của ông dành cho dành cho cuộc đời, cho kiếp người Có cảm giác đọc truyện ngắn Vũ Trọng Phụng như đến với một quyển sách với nhiều chương, mỗi một chương lần giở ra lại thấy hiện lên một cảnh đời, một câu chuyện khác nhau Điều ấy khiến quyển sách chưa bao giờ nhàm chán, luôn mới lạ, hấp dẫn, kích thích người đọc khám phá tiếp tục để hiểu thêm bao nhiêu trang đời đã nén chặt, đã được lồng ghép trong quyển sách số phận ấy Lại có một hình dung khác về những câu chuyện trên, nó cứ như những bông hoa đang chớm nở Ta phải bóc dần từng cánh từng cánh để thấy được cái nhụy bên trong – một cái nhụy mang ý nghĩa nhân sinh sâu sắc như một hạt giống lành để lại

Xen vào cuộc gặp gỡ giữa nhân vật “tôi” và người bạn trong truyện ngắn “Một cái

chết” là cảnh một ông lão ăn mày “vừa lòa vừa cụt chân, người quắt như con mắm nướng, áo tơi, nón lá chống nạng lê vào” xin bố thí Trong khi nhân vật “tôi” gắt ầm

lên đuổi đi thì người bạn đã “đứng dậy, ra ân cần để vào tay ông lão một xu” rồi lí giải hành động của mình cho bạn bằng cách kể lại một chuyện “đuổi ăn mày … đã được mục kích” biến thành tấn kịch rất đỗi bi thương Trong câu chuyện người bạn

kể lại, Hợi cũng là một nhân vật có tính cách Phần giới thiệu của “tôi” đã nói khá

rõ về Hợi, mười một tuổi đã phải hai năm trở mẹ; mặt mũi sáng sủa, lễ phép, chăm làm… Một tâm hồn trong sáng đã tìm đến cái chết vì bế tắc trước sự nhẫn tâm của con người cụ thể ở đây là sự ích kỉ đến tàn nhẫn của người cha Nỗi khổ tâm của Hợi khi những đứa bạn trong trường đánh vì bố nó làm nghề làm cai lấy vé chợ, những xấu hổ khi tận mắt chứng kiến cảnh bố mình đánh đập người dân lương thiên, những

“giằng xé” trong tâm hồn non tơ đến những biểu hiện giả tạo bên ngoài để che giấu những cảm xúc trong lòng ở đoạn kết đã thể hiện rõ nét tính cách của nhân vật này

Qua câu chuyện xót xa với hai cái chết thương tâm : một của người ăn mày bị cha Hợi xua đuổi, một của Hợi như một sự day dứt – tác giả đã đưa ra một bài học về lẽ

đời thật sâu sắc Từ chuyện đuổi ăn mày, “những chuyện rất thường”, “tưởng chẳng

có chuyện gì bình thường hơn thế nữa”, Vũ Trọng Phụng đã thể hiện rõ nét tấm lòng

thương cảm sâu sắc của mình Câu chuyện mà anh bạn kể cho chủ nhà không chỉ là lời răn cho hắn ta mà còn cho chính mình, cho độc giả, cho những ai chưa biết cảm thông với người nghèo khổ

2 Xây dựng tình huống truyện bi kịch

Theo nhóm tác giả của Từ điển thuật ngữ văn học: “Bi kịch phản ánh không phải

bằng tự sự mà bằng hành động của nhân vật chính diễn ra trong một tình huống cực kỳ căng thẳng mà nhân vật thường chỉ thoát ra khỏi nó bằng cái chết bi thảm gây nên những suy nghĩ và xúc động mạnh mẽ đối với công chúng kết thúc bi thảm của

số phận nhân vật bi kịch thường có ý nghĩa thức tỉnh ” Ta thấy rõ được tình huống

này ở tác phẩm “Một cái chết” (Vũ Trọng Phụng)

Vũ Trọng Phụng là một nhà văn, một nhà văn đích thực, viết về sự tha hoá của con người Tác phẩm của ông, phát xuất từ xã hội Việt nam dưới thời Pháp thuộc, những năm 1930 - 1940, với tất cả những tệ đoan của thời đó Từ những truyện ngắn đầu tiên như Một cái chết, ông đã nêu đích danh thủ phạm của những cái chết bi thương, đói khát, là lòng dạ ác độc, không cưu mang nhau, sự nhẫn tâm giữa người với người

Ở “Một cái chết”, ta thấy cái bi kịch qua cái chết bi tham của nhân vật Hơi – con của

thầy cai Đứa bé ấy lớn lên mất mẹ, nhưng cũng thiếu thốn đi tình thương của cha