Tiền ảo và quản lý tiền ảo ở Việt Nam - Những khía cạnh pháp lý cần lưu tâm

Bài viết Tiền ảo và quản lý tiền ảo ở Việt Nam - Những khía cạnh pháp lý cần lưu tâm tập trung nghiên cứu những khía cạnh pháp lý về tiền ảo và quản lý tiền ảo ở một số quốc gia trên thế giới cũng như Việt Nam, từ đó đưa ra những kiến nghị, đề xuất nhằm xây dựng và hoàn thiện pháp luật về quản lý tiền ảo ở Việt Nam. Để đảm bảo tính thống nhất, trong khuôn khổ nghiên cứu này, tiền ảo dựa trên công nghệ blockchain được nghiên cứu là crytocurrency (tiền mã hóa), không mở rộng đến các khái niệm khác.

cạnh pháp lý cần lưu tâm

Phan Đăng Hải - Nguyễn Phương Thảo

Khoa Luật, Học viện Ngân hàng

Ngày nhận: 21/01/2022 Ngày nhận bản sửa: 03/03/2022 Ngày duyệt đăng: 23/03/2022

Tóm tắt: Ngày 15/6/2021, tại Quyết định số 942/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, Chính phủ

đã giao nhiệm vụ cho Ngân hàng Nhà nước Việt Nam là đơn vị chủ trì nghiên cứu, thí điểm tiền

ảo dựa trên công nghệ blockchain (sau đây gọi tắt là tiền ảo), thời gian thực hiện từ năm 2021 đến năm 2023 Theo xu hướng chung, loại hình này được kỳ vọng có thể mang lại nhiều lợi thế cho hoạt động thanh toán so với tiền giấy pháp định, song chắc chắn sẽ đặt ra nhiều thách thức cho chính sách tiền tệ của mỗi quốc gia Thông qua bài viết, nhóm tác giả tập trung nghiên cứu những khía cạnh pháp lý về tiền ảo và quản lý tiền ảo ở một số quốc gia trên thế giới cũng như Việt Nam, từ đó đưa ra những kiến nghị, đề xuất nhằm xây dựng và hoàn thiện pháp luật về quản

lý tiền ảo ở Việt Nam Để đảm bảo tính thống nhất, trong khuôn khổ nghiên cứu này, tiền ảo dựa

Cryptocurrency and cryptocurrency management in Vietnam- The legal perspectives

need to be considered

Abstract: On June 15, 2021, in Decision 942/QD-TTg, the Government assigned the State Bank of Vietnam to

be the unit in charge of researching and piloting cryptocurrency based on blockchain technology (hereinafter

referred to as cryptocurrency), the implementation period is from 2021 to 2023 According to the general

trend, this type is expected to bring many advantages for payment activities compared to legal paper money, but it will certainly pose many challenges to the monetary policy of each country Through the article, the

authors focus on researching legal aspects of cryptocurrency and cryptocurrency management in the

world and Vietnam, thereby making recommendations and suggestions to develop and improve the law

on the management of cryptocurrency in Vietnam in the coming period To ensure consistency, within the

framework of this study, the cryptocurrency based on blockchain technology is studied as a cryptocurrency,

not extended to others concepts.

Keywords: digital currency, cryptocurrency, cryptocurrency management, perfecting the law.

Phan, Dang Hai

Email: haipd@hvnh.edu.vn

Nguyen, Phuong Thao

Email: thaonp.kl@hvnh.edu.vn

Organization of all: Faculty of Law, Banking Academy of Vietnam

trên công nghệ blockchain được nghiên cứu là crytocurrency (tiền mã hóa), không mở rộng đến các khái niệm khác.

Từ khóa: tiền ảo, tiền mã hóa, quản lý tiền ảo, hoàn thiện pháp luật

1 Khái quát về tiền ảo và những vấn đề đặt ra

đối với quản lý tiền ảo

1.1 Khái quát về tiền ảo

Tiền ảo xuất hiện như một hiện tượng của

thời đại công nghệ số, nó mang lại nhiều

cơ hội đầu tư và cơ hội nghiên cứu phát

triển công nghệ cho người dùng, đồng thời

cũng đang tạo ra những rủi ro nhất định Hệ

thống tiền ảo đầu tiên trên thế giới với tên

gọi DigiCash ra đời từ năm 1994 nhưng tiền

ảo chỉ thực sự được biết đến và phát triển

sau sự xuất hiện của Bitcoin và công nghệ

Blockchain vào năm 2009 (Mark Gates, 2017)

Sự xuất hiện và phát triển của các đồng tiền

ảo trong hệ thống tài chính tiền tệ thế giới là

một thực tế khách quan không thể phủ nhận

hay ngăn cản Hiện nay, trên thế giới, có rất

nhiều loại tiền ảo đã được tạo ra và đưa vào

lưu thông Theo thống kê của Coinmarketcap

tính đến ngày 15/12/2021, trên thế giới có

15.657 loại tiền ảo và 444 sàn giao dịch tiền

ảo Tổng giá trị vốn hóa thị trường của tiền

ảo trên toàn thế giới đã tăng lên chóng mặt,

từ mức gần bằng 0 vào năm 2013 lên đến con

số hơn 2.142 tỷ USD Trong các loại tiền ảo,

Bitcoin có giá trị vốn hóa cao nhất trên thị

trường (hơn 894 tỷ USD), chiếm khoảng 40%

tổng giá trị vốn hóa thị trường

Theo cách định nghĩa của các nhà kinh tế

học, tiền “là bất cứ thứ gì được chấp nhận

chung trong việc thanh toán cho hàng hóa

hoặc dịch vụ hoặc trong việc hoàn trả các

món nợ” (Prederic S.Mishkin, 2001) và là một

loại tài sản hình thành thông qua hoạt động

in, đúc của Ngân hàng Trung ương (NHTW)

Với cách tiếp cận này, có thể hiểu “tiền ảo”

tức là tiền không có thật, không cầm nắm hay chiếm hữu được trong thế giới khách quan

Hiện nay, trên thế giới, khái niệm tiền ảo

đã được các nhà tổ chức, các nhà khoa học nghiên cứu và đề cập đến ở nhiều góc độ khác nhau

Theo NHTW Châu Âu ECB (2015), tiền ảo là một loại tiền kỹ thuật số (digital money) không phải do NHTW hoặc các tổ chức tài chính phát hành Tiền ảo ở giai đoạn đầu phát triển được quan niệm là một loại tiền

“được ban hành và kiểm soát bởi các nhà sáng lập và được chấp nhận giữa các thành viên trong cộng đồng sử dụng” Về sau, do

sự mở rộng của tiền ảo, ECB đã thừa nhận tiền ảo có thể dùng để trao đổi, thanh toán, được chấp nhận sử dụng trong cả cộng đồng mạng và cộng đồng thật

Theo Lực lượng Đặc nhiệm Tài chính Quốc

tế FATF (2015), tiền ảo là một đại diện số có giá trị, có thể được giao dịch kỹ thuật số và

có chức năng như: (i) Một phương tiện trao đổi; (ii) Một đơn vị tài khoản; (iii) Một giá trị lưu trữ, nhưng không phải đồng tiền pháp định ở bất kỳ khu vực nào trên thế giới Tiền

ảo không có bất kỳ thẩm quyền nào và thực hiện các chức năng trên chỉ bằng cách thỏa thuận trong cộng đồng của người sử dụng tiền ảo

Theo nhóm nghiên cứu của IMF (2016), tiền

ảo là đại diện số có giá trị do các nhà phát triển tư nhân phát hành và có đơn vị tính toán của riêng mình Tiền ảo có thể được chứa đựng, lưu trữ, truy cập và giao dịch điện

tử, có thể được sử dụng cho nhiều mục đích khác nhau, miễn là các bên giao dịch đồng ý

sử dụng chúng

Mặc dù có khá nhiều định nghĩa khác nhau

về tiền ảo, tuy nhiên, những cách hiểu trên

đều đưa ra một ý niệm chung nhất về tiền

ảo, là một tài sản kỹ thuật số được thiết kế

để hoạt động như một phương tiện trao đổi

trung gian Tiền ảo được mã hóa để đảm bảo

an toàn cho các giao dịch, kiểm soát việc

tạo ra các đơn vị tiền tệ mới và chứng thực

việc chuyển giao và sở hữu tài sản (Shuettel,

2017)

Như vậy, tiền ảo không được xem là tiền tệ

đúng nghĩa giống như mong muốn của nhà

sáng lập ban đầu khi tạo ra chúng Tuy nhiên,

thực tế cho thấy sự tồn tại của tiền ảo có thể

khả năng mang lại những lợi ích nhất định,

thậm chí là đáng kể cho chủ thể sử dụng Từ

khi ra đời, tiền ảo được kỳ vọng sẽ được sử

dụng để thực hiện các giao dịch mua bán

trên không gian mạng Người dùng có thể

sử dụng tiền ảo trong các giao dịch để nhận

lại một lượng hàng hóa tương ứng theo nhu

cầu Thông qua phương thức này, các giao

dịch trở nên nhanh chóng, tiết kiệm nhiều

chi phí giao dịch và đặc biệt, nhờ tính ẩn

danh cao cho nên không ai có nhu cầu biết

hoặc khó có thể biết được các chủ thể tham

gia giao dịch Những ưu thế vượt trội này của

tiền ảo ngày càng thu hút sự quan tâm và

tin tưởng của người sử dụng Bên cạnh đó, tỷ

giá quy đổi của các đồng tiền ảo thường có

xu hướng tăng cao, tỷ lệ thuận với số lượng

người dùng và mức độ phổ biến của nó

1.2 Những thách thức, khó khăn trong quản lý

tiền ảo

Sự phát triển nhanh chóng và tốc độ phổ

biến vượt trội của tiền ảo đặt ra rất nhiều

thách thức cho các quốc gia Một trong số đó,

phải kể đến những khó khăn trong việc quản

lý tiền ảo

Thứ nhất, tiền ảo gây khó khăn cho việc điều

hành chính sách tiền tệ: Đặc trưng của tiền

ảo là không bị kiểm soát bởi bất kỳ ai, kể cả

Chính phủ hay những người tạo ra nó Vì vậy, việc gia tăng sử dụng tiền ảo trong hệ thống tài chính tiền tệ sẽ dẫn đến sự gia tăng vòng quay của tiền và sự gia tăng này có thể dẫn đến lạm pháp (Franco, 2015) Ngoài ra, sự tồn tại của tiền ảo song song với tiền pháp định do NHTW phát hành cũng có thể dẫn đến tình trạng giảm sút niềm tin vào đồng tiền pháp định Khi các khoản thanh toán sử dụng tiền ảo tăng lên thì nhu cầu sử dụng tiền mặt và dự trữ tiền do NHTW phát hành

sẽ ít đi, gây ảnh hưởng tới bảng cân đối tiền

tệ của NHTW, qua đó tác động đến chính sách tiền tệ (Kastelen, 2017)

Thứ hai, tiền ảo dễ bị lợi dụng để phục vụ cho các hoạt động bất hợp pháp Tiền ảo cho phép người dùng chúng thực hiện các giao dịch trong hệ thống mà không cần khai báo chính xác họ tên, thông tin cá nhân cũng như các nội dung giao dịch Ở thời điểm hiện tại, sự xuất hiện của tiền ảo vẫn là một vấn đề tương đối mới mẻ, chính vì vậy, cách thức điều chỉnh của pháp luật trong việc quản lý tiền ảo vẫn còn có nhiều điểm khác nhau ở các hệ thống pháp luật khác nhau trên thế giới Bên cạnh đó, khó có thể tránh khỏi tình trạng còn tồn tại một số bất cập, hạn chế trong các quy định của pháp luật dẫn tới việc nhiều chủ thể lợi dụng tiền ảo

để làm những hoạt động phi pháp như rửa tiền, tài trợ khủng bố, đánh bạc Có thể nói, tội phạm tiền ảo là một vấn đề nhức nhối của các nước trong quản trị an ninh xã hội Thực tế chỉ ra rằng, chính những lợi thế vượt trội của tiền ảo, trong đó tiêu biểu là tính ẩn danh cao, vô hình chung đã tạo ra nhiều cơ hội cho việc thực hiện các hành vi vi phạm pháp luật, không chỉ trong lĩnh vực tài chính- ngân hàng Chẳng hạn, liên quan đến tiền

ảo LR (Liberty Reserve), theo điều tra của cơ quan tư pháp Mỹ, chỉ trong khoảng 7 năm,

LR đã thực hiện 55 triệu lượt giao dịch bất hợp pháp trên toàn thế giới, liên quan đến khoảng 1 triệu người với số tiền nhiều tỉ USD

(Trần Hồng Phong, 2013).

Ở khía cạnh khác, một bộ phận công chúng

đầu tư thời gian và công sức vào kinh doanh

tiền ảo- một lĩnh vực không được pháp luật

thừa nhận, cho nên sản phẩm, thành quả họ

tạo ra không được tính vào GDP Xét ở góc

độ nào đó, điều này cũng gây ảnh hưởng

đến mức độ phản ánh thực tế của các số liệu

đánh giá tốc độ tăng trưởng kinh tế quốc gia

Hậu quả khác nữa là vấn nạn tín dụng đen

dẫn đến lãi suất thị trường bị đẩy lên, nguy

cơ nợ xấu gia tăng, hệ quả này đi ngược với

nỗ lực của NHTW về chính sách tín dụng

phục vụ sản xuất lưu thông hàng hóa, hạ mặt

bằng lãi suất, cải thiện tình trạng nợ xấu…

(Phạm Anh Tuấn, 2018)

2 Các khía cạnh pháp lý của tiền ảo

2.1 Quan điểm của các quốc gia về tính hợp

pháp của tiền ảo

Từ những lợi ích và cả những khó khăn

trong quản lý tiền ảo, các quốc gia trên thế

giới có những góc nhìn rất khác nhau về tiền

ảo Theo báo cáo của Thư viện Quốc hội Hoa

kỳ (2018) về tình trạng pháp lý của Bitcoin

tại một số quốc gia trên thế giới, có thể chia

quan điểm của các quốc gia về tính hợp pháp

của tiền ảo thành 3 nhóm chính như sau:

Thứ nhất, thừa nhận tiền ảo như một

phương tiện thanh toán

Nhật Bản là quốc gia đi đầu trong việc nhìn

nhận Bitcoin và một số tiền ảo khác như một

phương tiện thanh toán điện tử bên cạnh

tiền tệ quốc gia và xây dựng các quy phạm

cụ thể để ràng buộc trách nhiệm pháp lý, quy

định quyền và nghĩa vụ của công dân khi

tham gia đầu tư tiền ảo hay sử dụng tiền ảo

trong các giao dịch tại đất nước này (Sayuri

Umeda, 2016) Đạo luật được thông qua năm

2016 và có hiệu lực năm 2017

Một quốc gia khác cũng thừa nhận tính

hợp pháp của tiền ảo là Vương quốc Anh Chính phủ Vương quốc Anh tuyên bố tiền

ảo không bị kiểm soát và nó được xem như ngoại tệ, không bị đánh thuế VAT khi chuyển đổi thành đồng Euro hay ngoại tệ khác, tuy nhiên thuế VAT vẫn sẽ được áp dụng khi có phát sinh các giao dịch trao đổi hàng hóa lấy Bitcoin hay bất kỳ đồng tiền mã hóa nào khác mà giá trị xác định lúc đó là giá trị của đồng tiền mã hóa tại thời điểm giao dịch, lợi nhuận thu từ đầu tư tiền mã hóa sẽ bị tính thuế thu nhập đặc biệt từ lợi nhuận sau đầu tư- gains tax (UK Government, 2019)

El Salvador, một nước thuộc Trung Mỹ, hiện được coi là quốc gia đầu tiên trên thế giới chấp nhận thanh toán bằng Bitcoin song song với tiền pháp định (kể từ tháng 6/2021) Quyết định này của Chính phủ El Salvador

đã “khuấy đảo” thị trường tài chính, tiền tệ không chỉ trong nội bộ quốc gia mà còn tạo ảnh hưởng đến nhiều nước khác trên thế giới Ngay sau El Salvador, Chính phủ Cuba cũng đã công bố sẽ bắt đầu cho phép người dân sử dụng các loại tiền ảo, đồng thời, đặt

ra các quy định đối với các cơ quan cấp phép

và điều chỉnh việc sử dụng các loại tiền ảo (vietnamplus.vn, 2021)

Như vậy, sự tồn tại và mức độ ảnh hưởng của tiền ảo đối với các quốc gia trên thế giới hiện nay đang ngày một hiện hữu và rõ nét

Thứ hai, thừa nhận tiền ảo là một tài sản đặc biệt nhưng không phải phương tiện thanh toán

Argentina không nhìn nhận tiền ảo là tiền

tệ hợp pháp của quốc gia vì tiền ảo không

do NHTW phát hành, trong khi Hiến pháp Argentina quy định chỉ có NHTW mới có quyền phát hành tiền tệ hợp pháp Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là tiền ảo không được xem như tiền mà chúng vẫn được sử dụng tại Argentina Các quan hệ hoặc giao dịch có liên quan đến tiền ảo sẽ được điều chỉnh bằng các quy phạm của Bộ luật Dân

sự của quốc gia này Vào tháng 9/2018, Ngân

hàng Trung ương Argentina đã cân nhắc

đưa Bitcoin vào dự trữ quốc gia và đồng thời,

lắp đặt và đưa vào hoạt động nhiều máy rút

tiền tự động cho phép mua bán Bitcoin (Võ

Đức Toàn, 2021)

Tại Úc, ngày 20/4/2014, Cục Thuế của Úc

(Australia Taxation Office- ATO) đã ban hành

một văn bản hướng dẫn về dự thảo thuế liên

quan đến hàng hóa và dịch vụ (GST), trong

đó có quy định việc đánh thuế đối với Bitcoin

và các loại tiền ảo tương tự khác (virtual

currencies) Quan điểm ATO cho rằng Bitcoin

không phải tiền, cũng không phải ngoại tệ mà

việc quản lý sẽ tương tự như các giao dịch trao

đổi hàng hóa và chịu các loại thuế tương tự

Nói cách khác, cá nhân sẽ không phải chịu

thuế GST nếu sử dụng Bitcoin để mua hàng

hóa, sử dụng cá nhân và không sử dụng để

kinh doanh Khi cá nhân sử dụng Bitcoin vào

mục đích mua sắm hàng hóa tiêu dùng, nhận

thu nhập hay khoản nợ nào với mức chi phí

ước tính dưới 100.000 đô la Úc thì sẽ được xem

là sử dụng vào mục đích cá nhân Nếu các cá

nhân sử dụng Bitcoin để đầu tư thì phải tuân

thủ các quy định của thuế về vốn thặng dư-

đánh vào phần lợi nhuận thu được do đầu tư

Doanh nghiệp phải ghi lại giá trị của các giao

dịch bằng Bitcoin và xem nó như một phần

của thu nhập doanh nghiệp và phải chịu thuế

GST khi thu nhận Bitcoin để mua bán hàng

hóa hay dịch vụ (Australian Taxation Office,

2018)

Hệ thống pháp luật Canada không có bất kỳ

văn bản nào nhìn nhận tiền ảo là tiền tệ hợp

pháp hay phương tiện thanh toán của quốc

gia này Dường như theo quy định của pháp

luật về các tài sản cá nhân của Canada, tiền

ảo là dạng tài sản vô hình và được phép kinh

doanh Quốc gia này không cấm công dân sử

dụng chúng, đồng thời sớm bổ sung về kinh

doanh tiền ảo vào các quy định pháp luật,

để ra các cơ chế về phòng chống rửa tiền,

chống khủng bố dựa vào đạo luật về ngân

sách C-31 được thông qua năm 2014 (Trịnh Tuấn Anh, Nguyễn Thị Liệu, 2020) Trong lĩnh vực đầu tư, năm 2017, tổ chức quản lý

về chứng khoán của Canada và các vùng lãnh thổ thuộc Canada- Canadian Securities Administrators (CSA) đăng một thông báo liên quan đến tiền ảo, cảnh báo về các rủi ro liên quan đến tiền ảo, hoạt động huy động vốn bằng tiền ảo ICO và các vấn đề liên quan Văn bản đã khuyến cáo rằng pháp luật về chứng khoán có thể được áp dụng để quản

lý một số trường hợp liên quan đến ICO hay thực hiện hoạt động huy động vốn IPO mà

sử dụng tiền ảo Thông báo cũng khuyến khích các nhà đầu tư đưa tiền ảo vào danh mục đầu tư, minh bạch hóa trong việc xác minh danh tính giao dịch tiền ảo để tránh các hoạt động rửa tiền hay tài trợ khủng bố (Canadian Securities Administrators, 2019)

Thứ ba, không thừa nhận tiền ảo, cấm các giao dịch về tiền ảo

Trung Quốc là quốc gia có quy định cấm đối với tiền ảo Ngày 03/12/2013, NHTW Trung Quốc (PBOC) đã ban hành văn bản thông báo về về việc phòng chống rủi ro về Bitcoin Thông báo này khẳng định Bitcoin như một loại “hàng hóa ảo” đặc biệt, không phải tiền tệ

và không được lưu thông hay sử dụng trên thị trường như tiền tệ Ngân hàng và các

tổ chức tín dụng tại Trung Quốc bị cấm sử dụng Bitcoin, các tổ chức tài chính bị cấm

sử dụng giá Bitcoin cho các giao dịch hàng hóa hay dịch vụ, cũng như không được mua bán Bitcoin (Nguyễn Hoàng Thụy Bích Trâm, Trần Thị Thùy Linh, 2021) Ngày 09/02/2017, nhiều sàn giao dịch Bitcoin phải tạm ngừng hoặc trì hoãn các giao dịch rút tiền Bitcoin, theo các trang báo chí thì điều này xuất phát

từ yêu cầu của PBOC Theo thông tin báo chí Trung Quốc, một quan chức cấp cao của PBOC đã cho biết ngân hàng có một văn bản

để nghị các công ty đào Bitcoin phải “rút lui một cách có trật tự” khỏi doanh nghiệp và

người đào Bitcoin tại Trung Quốc cho biết

họ nhận được thông báo của chính quyền về

việc đề nghị hạn chế tiêu thụ điện, và họ đã

phải chuyển các máy đào Bitcoin sang nước

ngoài hay các nơi có chi phí thuê đất và điện

rẻ hơn, như Mông Cổ, để hoạt động

Ngoài Trung Quốc, Bangladesh, Bolvia,

Ecuador, Kyrgyzstan và Nepan cũng là các

quốc gia ban hành lệnh cấm Bitcoin (Nguyễn

Hoàng Thụy Bích Trâm, Trần Thị Thùy Linh,

2021) Nhìn chung, quan điểm của các quốc

gia có động thái quyết liệt đối với tiền ảo cho

rằng tiền ảo vốn tồn tại bên rìa hệ thống tài

chính toàn cầu và không được quản lý bởi

một cơ quan nhà nước giống như các loại

tiền pháp định do Chính phủ phát hành

Hiện nay, trước những ưu điểm khó cưỡng

của tiền ảo, có thể thấy xu hướng chung của

hầu hết các quốc gia trên thế giới về việc

nghiên cứu và xây dựng khung pháp lý về

quản lý tiền ảo và xem xét thừa nhận tiền ảo

ở các mức độ và hình thức khác nhau Đây

sẽ là bài học kinh nghiệm cho Việt Nam đối

với việc hoàn thiện khung pháp lý về quản

lý tiền ảo trong giai đoạn hội nhập quốc tế

hiện nay

2.2 Những khía cạnh pháp lý của tiền ảo và

quản lý tiền ảo ở Việt Nam hiện nay

Ngày 27/2/2014, Ngân hàng Nhà nước Việt

Nam (NHNN) lần đầu tiên đưa ra Thông cáo

báo chí về Bitcoin và các loại tiền ảo tương

tự khác Nội dung của Thông cáo khẳng định

Bitcoin và các loại tiền ảo tương tự khác

không phải là phương tiện thanh toán hợp

pháp tại Việt Nam. Tiếp đó, trước những diễn

biến khó lường và những ảnh hưởng tiêu cực

của các hoạt động liên quan đến tiền ảo tại

Việt Nam, ngày 21/7/2017, Thủ tướng Chính

phủ đã ban hành Quyết định số 1255/QĐ-TTg

về phê duyệt Đề án hoàn thiện khung pháp

lý để quản lý, xử lý đối với các loại tài sản,

tiền điện tử, tiền ảo Ngày 11/4/2018, Thủ

tướng Chính phủ ban hành Chỉ thị số 10/CT-TTg về tăng cường quản lý các hoạt động liên quan tới Bitcoin và các loại tiền ảo tương

tự khác Ngày 13/4/2018, Thống đốc NHNN ban hành Chỉ thị số 02/CT-NHNN về các biện pháp tăng cường kiểm soát các giao dịch, hoạt động liên quan đến tiền ảo nhằm thực hiện Chỉ thị số 10/CT-TTg Có thể xem đây là những cơ sở pháp lý đầu tiên liên quan đến lĩnh vực tiền ảo và cũng là những yếu tố nền tảng quan trọng phản ánh sự cần thiết, cấp bách của việc ban hành khung pháp lý hoàn chỉnh để quản lý tiền ảo ở Việt Nam

Trong giai đoạn hiện nay, mặc dù chưa có những văn bản pháp luật cụ thể điều chỉnh

về vấn đề này, tuy nhiên, các quy định liên quan đến tiền ảo nằm rải rác tại các văn bản pháp luật khác nhau và thể hiện một số quan điểm pháp lý về tiền ảo và quản lý tiền ảo như sau:

Thứ nhất, tiền ảo không phải là một loại tài sản

Điều 105 của Bộ luật Dân sự 2015 quy định: “1 Tài sản là vật, tiền, giấy tờ có giá và quyền tài sản 2 Tài sản bao gồm bất động sản và động sản Bất động sản và động sản có thể

là tài sản hiện có hoặc tài sản hình thành trong tương lai” Để được coi là tài sản dưới dạng vật, tiền, giấy tờ có giá hoặc quyền tài sản để có thể được đưa vào giao lưu dân sự, tiền ảo phải thỏa mãn những yêu cầu, điều kiện nhất định, đặc biệt là ở khía cạnh pháp lý

Đầu tiên, có thể thấy tiền ảo không được coi

là một vật theo đúng bản chất bởi lẽ để trở thành vật trong giao lưu dân sự, đối tượng cần phải thỏa mãn những điều kiện sau:

Là bộ phận của thế giới vật chất; con người chiếm hữu được; mang lại lợi ích cho chủ thể; Có thể đang tồn tại hoặc sẽ hình thành trong tương lai

Thứ hai, theo quy định của Luật NHNN năm

2010, Bitcoin nói riêng và các loại tiền mã

hóa nói chung không được coi là đơn vị

tiền tệ chính thức của Nhà nước Việt Nam

Khoản 2 Điều 6 Luật NHNN năm 2010 đã

củng cố thêm luận điểm này khi cho thấy

tiền ảo không được xem là ngoại tệ (không

phải đồng tiền chính thức của bất cứ quốc

gia nào), đồng thời cũng không phải là đối

tượng của ngoại hối

Thứ ba, tiền ảo, trong đó bao gồm Bitcoin,

không được liệt kê vào danh sách các giấy

tờ có giá theo quy định tại Công văn 141/

TANDTC-KHXX ngày 21/9/2011 của Tòa án

nhân dân tối cao, quy định các loại giấy tờ có

giá bao gồm: Trái phiếu Chính phủ, trái phiếu

công ty, kỳ phiếu, cổ phiếu, hối phiếu đòi

nợ, hối phiếu nhận nợ, Séc, Công cụ chuyển

nhượng khác…

Thứ tư, tiền ảo không được coi là một quyền

tài sản bởi lẽ quyền tài sản là quyền trị giá

tính bằng tiền, gồm có quyền tài sản đối với

đối tượng có quyền sử dụng đất, quyền sở

hữu trí tuệ và các quyền tài sản khác (quyền

hưởng dụng, quyền bề mặt, quyền địa dịch…)

Với những phân tích trên, có thể thấy tiền ảo

không phải là một loại tài sản được quy định

tại Bộ luật Dân sự 2015

Thứ hai, tiền ảo không phải là phương tiện

thanh toán hợp pháp

Theo quy định tại khoản 6 Điều 4 Nghị định

số 101/2012/NĐ-CP ngày 22/11/2012 của Chính

phủ về thanh toán không dùng tiền mặt (sửa

đổi, bổ sung bởi Nghị định 80/2016/NĐ-CP

ngày 01/07/2016 của Chính phủ), phương tiện

thanh toán không dùng tiền mặt sử dụng

trong giao dịch thanh toán bao gồm: Séc,

lệnh chi, ủy nhiệm chi, nhờ thu, ủy nhiệm

thu, thẻ ngân hàng và các phương tiện thanh

toán khác theo quy định của NHNN Đồng

thời, tại khoản 7 Điều 4 Nghị định này cũng

quy định: Phương tiện thanh toán không hợp

pháp là các phương tiện thanh toán không

thuộc các trường hợp nêu trên

Như vậy, với quy định được trích dẫn ở trên,

việc sử dụng tiền ảo làm phương tiện thanh toán là bất hợp pháp tại Việt Nam vì tiền ảo không phải là séc, lệnh chi, ủy nhiệm chi, nhờ thu, ủy nhiệm thu, thẻ ngân hàng hay bất cứ phương tiện thanh toán nào khác được quy định trong Luật NHNN năm 2010 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) Thêm nữa, trong Thông cáo báo chí ngày 27/2/2014 của NHNN về Bitcoin

và các loại tiền ảo tương tự khác, NHNN khẳng định Bitcoin và các loại tiền ảo tương

tự khác không phải là phương tiện thanh toán hợp pháp tại Việt Nam (Nguồn: sbv.gov.vn)

Thứ ba, giá trị pháp lý của các giao dịch liên quan đến tiền ảo

Theo quy định tại Điều 117 Bộ luật Dân sự

2015, điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân

sự là: i) Chủ thể có năng lực pháp luật dân

sự, năng lực hành vi dân sự phù hợp với giao dịch dân sự được xác lập; ii) Chủ thể tham gia giao dịch dân sự hoàn toàn tự nguyện; iii) Mục đích và nội dung của giao dịch dân sự không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội; iv) Hình thức của giao dịch dân sự là điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự trong trường hợp luật có quy định Nếu xem xét các điều kiện nêu trên, có thể thấy các giao dịch liên quan đến tiền ảo hoàn toàn có thể có hiệu lực Tuy nhiên, với đặc điểm ẩn danh của các chủ thể xác lập giao dịch liên quan đến tiền ảo cho thấy, việc kiểm soát các quan hệ liên quan đến tiền ảo nói chung, các giao dịch về tiền ảo nói riêng khó có thể thực hiện Nghĩa là về mặt pháp lý, các giao dịch tiền ảo không bị cấm theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015, nhưng cơ quan nhà nước có thẩm quyền lại khó có khả năng kiểm soát việc xác lập, thực hiện giao dịch loại này Hơn nữa, việc chưa ghi nhận tiền ảo là một loại tài sản cũng dẫn đến những khó khăn cho cơ quan nhà nước

có thẩm quyền, đặc biệt là Toà án trong việc giải quyết những tranh chấp phát sinh Về nguyên tắc, Toà án không được từ chối giải

quyết vụ, việc dân sự với lý do chưa có điều

luật áp dụng

Thứ tư, chưa thể thu các loại thuế liên quan

đến tiền ảo

Việc xác định tiền ảo không phải là một loại

tài sản sẽ ảnh hưởng đến việc áp dụng các

quy phạm pháp luật ở những lĩnh vực pháp

luật thuế, cụ thể: Chưa thể thu thuế giá trị gia

tăng, thuế thu nhập cá nhân, thu nhập doanh

nghiệp đối với hoạt động kinh doanh tiền ảo

và thu nhập từ việc kinh doanh tiền ảo Trên

thực tế, sự biến động không ngừng về giá

trị các đồng tiền ảo, đặc biệt là đồng Bitcoin

khiến cho nhiều tổ chức, cá nhân kinh doanh

tiền ảo có được những khoản lợi lớn Tháng

6/2011, giá của Bitcoin chỉ khoảng 0,95 USD,

và sau đó được đến tháng 11/2021 đã có lúc

giá của đồng Bitcoin đẩy lên tới mức 69.044

USD trước khi tụt dốc (Vietnamplus, 2021) Ở

Việt Nam, nhiều người tham gia mua Bitcoin

cũng kiếm được những khoản lợi nhuận

lớn, tuy nhiên do chưa có khung pháp lý cụ

thể về tiền ảo nên không thể thu thuế đối

với các giá trị tăng thêm này (theo quy định

tại Luật Thuế giá trị gia tăng 2008) Tiền ảo

không được xác định là một loại tài sản nên

thu nhập có được từ việc kinh doanh tiền ảo

không thuộc đối tượng chịu thuế thu nhập

doanh nghiệp, thu nhập cá nhân (theo quy

định tại Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp

2008, Luật Thuế thu nhập cá nhân 2007 và

các văn bản sửa đổi, bổ sung)

3 Một số kiến nghị nhằm xây dựng, hoàn

thiện quy định pháp luật về tiền ảo và quản lý

tiền ảo ở Việt Nam

Từ những phân tích trên đây, để bước đầu

xây dựng và hoàn thiện khung pháp lý về

quản lý tiền ảo ở Việt Nam, những vấn đề

pháp lý mà cơ quan lập pháp cần đặc biệt

quan tâm là:

Thứ nhất, Bộ luật Dân sự 2015 cần ghi nhận

tiền ảo là một loại tài sản đặc biệt

Tài sản là một phạm trù rộng, trong điều kiện trình độ lập pháp nước nhà chưa thể khái quát được khái niệm tài sản mà khái niệm liệt kê đóng như hiện nay vẫn áp dụng (là dạng liệt kê cụ thể, không có từ gợi mở như tài sản khác, dạng khác…) thì kiến nghị nên xem xét đưa tiền ảo vào khái niệm tài sản, vị trí độc lập như tiền thay vì cố gắng ghép tiền ảo vào vật, giấy tờ có giá hay quyền tài sản nhằm mục đích khẳng định tiền ảo chính là một tài sản đặc biệt Đồng thời tên gọi mới cũng có thể được sử dụng cho các loại tài sản có cách thức ra đời và tồn tại như tiền ảo- hứa hẹn là dạng tài sản đặc biệt sớm xuất hiện trong tương lai gần khi mà cơn bão công nghệ đang dần chiếm lĩnh tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội Việc khẳng định tiền ảo là tài sản sẽ là cơ sở pháp lý vững chắc và nền tảng cho các quy định về bảo hộ và xác lập quyền đối với chủ sở hữu với tư cách là một tài sản độc lập trong giao dịch dân sự cũng như hoạt động đầu tư, kinh doanh

Việc ghi nhận tiền ảo là một tài sản có thể sẽ dẫn tới những thay đổi lớn trong hệ thống pháp luật khi phải tiến hành rà soát các văn bản quy phạm pháp luật liên quan cũng như

đề xuất xây dựng đạo luật chuyên biệt để điều chỉnh về vấn đề này Tuy nhiên, những thay đổi đó hứa hẹn mang lại nhiều lợi ích như: i) Tiền ảo có thể trở thành hàng hoá trong pháp luật thương mại, pháp luật thuế, trở thành chứng khoán… từ đó giúp cơ quan nhà nước có thẩm quyền giải quyết được các tranh chấp diễn ra trong các lĩnh vực trên; ii) Nhà nước có thể thu các loại thuế liên quan đến tiền ảo, gia tăng nguồn thu ngân sách nhà nước; iii) Giúp Nhà nước áp dụng triệt

để các quy định trong Bộ luật hình sự nhằm trấn áp các hoạt động phạm tội liên quan đến tiền ảo Việc ghi nhận tiền ảo là một loại tài sản là một thay đổi phù hợp với tình hình thực tế của Việt Nam hiện nay, đặc biệt, sẽ

bắt kịp được xu thế phát triển chung của thế

giới

Thứ hai, chưa nên công nhận tiền ảo là

phương tiện thanh toán trong thời gian tới

Sự phát triển lớn mạnh về số lượng cũng

như giá trị của tiền mã hóa đặt ra rất nhiều

thách thức đối với hệ thống tài chính, ngân

hàng cũng như việc điều hành chính sách

tiền tệ của NHTW Chính vì vậy, mặc dù đã

có các quốc gia trên thế giới thừa nhận tiền

ảo là tiền hoặc phương tiện thanh toán thì

trong giai đoạn hiện nay, khi mà điều kiện về

cơ sở hạ tầng công nghệ, tài chính và nhận

thức của người dân còn chưa cao thì để bảo

đảm an ninh tiền tệ, ngăn chặn những hạn

chế và rủi ro xảy ra đối với các hoạt động liên

quan đến tiền ảo, ở thời điểm này, Việt Nam

chưa nên công nhận tiền ảo là phương tiện

thanh toán

Thứ ba, các giao dịch liên quan đến tiền ảo

cần phải được kiểm soát

Một trong những đặc điểm của tiền ảo là có

tính ẩn danh rất cao, việc kiểm soát danh

tính của những người chủ sở hữu rất khó

Điều này dẫn đến thực trạng các hoạt động

liên quan đến tiền ảo trong cả các giao dịch

thông thường cũng như đối với các hoạt

động phạm tội như rửa tiền, tài trợ khủng bố

và các hoạt động phi pháp khác rất khó kiểm

soát Chính vì vậy, các giao dịch liên quan

tiền ảo cần thiết phải được kiểm soát Cụ thể,

chỉ nên công nhận các giao dịch liên quan

đến tiền ảo đối với các ví giao dịch được đăng

ký và có danh tính; cần có quy định cấm đối

với các hoạt động liên quan đến tiền ảo ẩn

danh và xa hơn có thể áp dụng các biện pháp

hành chính hoặc hình sự đối với các chủ thể

thực hiện giao dịch tiền ảo không đăng ký

Bên cạnh đó, để đảm bảo tối đa quyền lợi

của người tiêu dùng, việc nghiên cứu và thử

nghiệm các sàn giao dịch tiền ảo một khi

Nhà nước thừa nhận tính hợp pháp của các

giao dịch tiền ảo là điều thực sự cần thiết Hiểu một cách đơn giản, sàn giao dịch tiền

ảo là nền tảng mà tại đó, nhà đầu tư có thể mua và bán tiền ảo Mô hình này không chỉ gia tăng khả năng tiếp cận của nhà đầu tư, củng cố mức độ an toàn cho các giao dịch

mà còn làm tăng tính thanh khoản cho hàng hóa và tối đa hóa lợi ích công cộng thông qua các khoản thu từ thuế, phí, lệ phí được

áp dụng

Thứ tư, thu thuế đối với các hoạt động liên quan đến tiền ảo

Việc nghiên cứu, xem xét để tính thuế đối với các hoạt động liên quan đến tiền ảo là hoàn toàn có cơ sở, đặc biệt là khi Nhà nước công nhận tiền ảo là một loại tài sản, trở thành một đối tượng tính thuế theo quy định của pháp luật về thuế Tuy nhiên, cũng cần lưu ý, việc thu thuế đối với tiền ảo cũng có những đặc thù riêng nhất định, không thể áp dụng máy móc giống như các quốc gia khác

mà cần phải xem xét kỹ lưỡng nhiều yếu tố

về kinh tế, chính trị, xã hội của Việt Nam

Ở những quốc gia coi tiền ảo như một loại tài sản, việc áp thuế đối với các giao dịch liên quan đến tiền ảo được điều chỉnh theo pháp luật thuế Tùy thuộc vào hệ thống thuế của từng quốc gia mà các loại thuế được áp dụng đối với giao dịch tiền ảo phổ biến thường bao gồm: thuế thu nhập, thuế gia trị gia tăng, thuế tài sản Đối với thuế thu nhập, thuế đánh vào tiền ảo sẽ phụ thuộc vào khoản chênh lệch giữa khoản đầu tư và khoản thu về từ tiền

ảo của một người hoặc cũng có thể được áp dụng dựa trên tình trạng pháp lý của chủ

sở hữu (chủ sở hữu tiền ảo là cá nhân hay doanh nghiệp), mục đích sử dụng (giao dịch thường xuyên hay giao dịch không thường xuyên) Đối với thuế giá trị gia tăng, phần lớn các quốc gia hiện nay quy định theo hướng các loại giao dịch về tiền ảo nào không phải chịu thuế VAT (chẳng hạn giao dịch chuyển đổi giữa tiền ảo và tiền pháp định, giao dịch

chuyển đổi giữa tiền ảo và các loại tiền kỹ

thuật số khác,…) Đối với thuế tài sản, nhiều

quốc gia theo quan điểm xem tiền ảo là tài

sản, vì vậy, loại thuế này được áp dụng trong

trường hợp quốc gia đó đánh thuế đối với tài sản thừa kế, tặng cho, chuyển nhượng… ■

Tài liệu tham khảo

Australian Taxation Office (2018), “ATO deliver guidance ob Bitcoin”, truy cập 21/7/2018, từ https://www.ato.gov.au/ Media-centre/Media-releases/ATO-delivers-guidance-on-Bitcoin/.

Australian Taxation Office, “ATO deliver guidance ob Bitcoin”, truy cập 21/7/2018, từ https://www.ato.gov.au/Media-centre/Media-releases/ATO-delivers-guidance-on-Bitcoin/.

Canadian Securities Administrators (2019), “CSA Staffs notice 46-307: Cryptocurrencies Offerings”, truy cập 22/7/2019,

từ http://www.osc.gov.on.ca/en/SecuritiesLaw_csa_20170824_cryptocurrency-offerings.htm.

Canadian Securities Administrators, “CSA Staffs notice 46-307: Cryptocurrencies Offerings”, truy cập 22/7/2019, từ http:// www.osc.gov.on.ca/en/SecuritiesLaw_csa_20170824_cryptocurrency-offerings.htm.

Chính phủ (2018), Chỉ thị số 10/CT-TTg ngày 11/4/2018 Thủ tướng Chính về tăng cường quản lý các hoạt động liên quan tới Bitcoin và các loại tiền ảo tương tự khác

Chính phủ (2017), Quyết định số 1255/QĐ-TTg ngày 21/7/2017 của Thủ tướng Chính phủ về phê duyệt Đề án hoàn thiện khung pháp lý để quản lý, xử lý đối với các loại tài sản, tiền điện tử, tiền ảo.

Franco, Pedro (2015), “Understanding Bitcoin, Crytography, Enginerring and Economics”, Wiley Finance Series , 1, United Kingdom.

Kastelen, Richard (2017), “What Initial Coin Offerings are, Why VC Firms Cares”, Harvard Business Review, Volume 17/3.

Lực lượng Đặc nhiệm Tài chính Quốc tế - Finance Attack Task Force (2015), “Guidance for a risk-based approach Virtual currencies”, Pp.5, truy cập 20/8/2019, từ https://www.fatf-gafi.org/media/fatf/documents/reports/Guidance-RBA-Virtual-Currencies.pdf.

Mark Gates (2017), “Blockchain: Ultimate guide to understanding blockchain, bitcoin, cryptocurrencies, smart contracts, and the future of money”.

Ngân hàng Nhà nước (2018), Chỉ thị số 02/CT-NHNN ngày 13/4/2018 của Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam về các biện pháp tăng cường kiểm soát các giao dịch, hoạt động liên quan đến tiền ảo nhằm thực hiện Chỉ thị số 10/CT-TTg Ngân hàng Trung ương Châu Âu – Euro Central Bank (2015), “Virtual currency schemes – a future analysis”, 02/2015, Pp.14, truy cập 15/12/2021, từ https://www.ecb.europa.eu/pub/pdf/other/vituralcurrencyschemesen.pdf.

Nguyễn Hoàng Thụy Bích Trâm, Trần Thị Thùy Linh (2021), “Tiền kỹ thuật số ngân hàng trung ương và những thách thức trong chính sách tiền tệ”, Hội thảo khoa học Quốc gia Định hình lại hệ thống tài chính toàn cầu và chiến lược của Việt Nam, Trường Đại học Kinh tế TP Hồ Chí Minh, tr.108 - 116.

Nguyễn Thanh Hà (2021), “Nghiên cứu, xây dựng và thí điểm sử dụng tiền ảo dựa trên công nghệ Blockchain trong Chiến lược phát triển Chính phủ điện tử giai đoạn 2021 – 2025”, Tạp chí Ngân hàng, truy cập 22/02/2022, từ http:// tapchinganhang.gov.vn/nghien-cuu-xay-dung-va-thi-diem-su-dung-tien-ao-dua-tren-cong-nghe-blockchain-trong-chien-luoc-phat-.htm.

Nguyễn Văn Cừ - PGS.TS Trần Thị Huệ (đồng chủ biên) (2017), “Bình Luận Khoa học Bộ luật Dân sự 2015 của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam”, Hà Nội, NXB Công an Nhân dân.

Patrick Schuettel (2017), “The concise Fintech Compendium, Fribourg: Scholl of Management Fribourg/Switzerland” Patrick Schuettel (2017), “The concise Fintech Compendium”, Fribourg: Scholl of Management Fribourg/Switzerland Patrick Schuettel (2017), The concise Fintech Compendium, Fribourg: Scholl of Management Fribourg/Switzerland.

Phạm Anh Tuấn, Lê Ngọc Điền (2018), “Thực trạng sử dụng và quản lý tiền ảo trong hệ thống tài chính quốc tế hiện nay”, Những vấn đề kinh tế và chính trị thế giới, Số 9 (269) 2018, tr 18 – 31.

Phạm Thị Thúy Hằng (2016), “Giải pháp quản lý tiền ảo, tài sản ảo”, truy cập 4/6/2018, từ http://tapchitaichinh.vn/nghien-cuu trao-doi/trao-doi-binh-luan/giai-phap-quan-ly-tien-ao-tai-san-ao-142558.html.

Prederic S.Mishkin (2001), “Tiền tệ, ngân hàng và thị trường tài chính”, dịch từ tiếng Anh, người dịch Nguyễn Quang Cư

và Nguyễn Đức Duy, Nhà xuất bản Khoa học và kỹ thuật.

Quỹ Tiền tệ quốc tế - International Monetary Fund (2016), “Virtual Currencies and Beyond: Initial Considerations”, truy cập 20/8/2019, từ https://www.imf.org/external/pubs/ft/sdn/2016/sdn1603.pdf.

Sayuri Umeda (2016), “Japan: Bitcoin be regulated”, truy cập 20/8/2019, từ https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/ japan-bitcoin-to-be-regulated/.

Thông cáo báo chí về bitcoin và các loại tiền ảo tương tự khác, truy cập 15/12/2021, từ https://www.sbv.gov.vn/webcenter/ portal/vi/menu/sm/tcbc/ttvhdnhtt/ttvhdnhtt_chitiet?centerWidth=80%25&dDocName=CNTHWEBAP011621175588