khảo sát thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của tinh dầu cần tàu (apium graveolens l.var.secalinum alef)

Trong 100 g phân ăn được của cây cân tàu chứa Cây cần tàu có tác dụng chống viêm rõ rệt trên mô hình gây phù bàn chân chuột với caragenin.. Ở Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, tro

TRUONG DAI HOC CAN THO KHOA CONG NGHE

ae»

LUAN VAN TOT NGHIEP DAI HOC

KHAO SAT THANH PHAN HOA HOC

VA HOAT TINH SINH HOC CUA

TINH DAU CAN TAU Apium graveolens L.var.secalinum Alef

CAN BO HUONG DAN SINH VIEN THUC HIEN

Th.S Nguyễn Thị Bích Thuyền Trương Thị Cẩm Tú

MSSV: 2064033 Lớp: Công nghệ Hóa học - Khóa 32

— Cần Thơ, tháng 11/2010 <<

BOm6nCéngnghéhdahoc 2 -———=—

Cần Thơ, ngày 08 tháng 11 năm 2010

PHIEU DE NGHI DE TAI TOT NGHIỆP CHO SINH VIÊN

NAM HOC: 2010 - 2011

1 Họ và tên của cán bộ hướng dẫn

Th.S Nguyễn Thị Bích Thuyền MCB: 1683

2 Tên đề tài: Khảo sát thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của tỉnh dầu

cin tau (Apium graveolens L.var.secalinum Alef)

3 Dia diém thuc hién: Phòng thí nghiệm Bộ Môn Công nghệ Hóa hoc — Khoa Công Nghệ - Trường Đại Học Cần Thơ

4 Số lượng sinh viên thực hiện: 01 sinh viên

5 Họ và tên sinh viên: Trương Thị Cẩm Tú MSSV: 2064033

Lớp: Công Nghệ Hóa Hoc Khóa: 32

6 Mục đích của đề tài

- _ Khảo sát thành phần hóa học của tinh dầu cây cần tàu

- _ Thử một số hoạt tính sinh học của tỉnh dầu

7 Các nội dung chính và giới hạn của đề tài

e Ly trich tinh dầu theo phương pháp vi sóng và cô điển để có sự so sánh

e Khao sat hoat tinh sinh hoc cua tinh dau: khang vi sinh vat va khang oxi héa

e Nhan danh cdc cau phan trong tinh dau bang phương pháp sắc kí khí ghép

khối phổ

§ Các yêu cầu hỗ trợ cho việc thực hiện đề tài

Các hóa chất đề thực hiện

9 Kinh phí dự trù cho việc thực hiện đề tài: 250.000 đồng

DUYỆT CỦA CB TẠI CƠ SỞ DUYET CUA CBHD

Th.S Nguyén Thi Bich Thuyén

DUYET CUA BO MON

Em xin chân thành cảm ơn quý thầy cô, đặc biệt là quý thầy cô của Bộ môn Công nghệ Hóa học, Khoa Công Nghệ đã luôn tận tình chỉ bảo, tạo mọi điều kiện tốt nhất cho chúng em học tập và hoàn thành tốt luận văn tốt nghiệp

Cảm ơn tất cả các bạn lớp Công nghệ Hóa học K32, Đại học Cần Thơ đã luôn bên tôi động viên và giúp đỡ

Cảm ơn tât cả mọi người đã quan tâm, giúp đỡ và động viên tôi trong suôt thời ølan vừa qua

Xin chân thành cảm ơn!

LOI MO DAU

soLUice Hương liệu nói chung và tỉnh dầu nói riêng được ứng dụng rộng rãi trong đời

sống nhân loại Ở các nước phát triển, kỹ thuật và qui mô sản xuất tinh dần có những bước phát triển nhảy vọt Trong khi đó, Việt Nam với điều kiện khí hậu nhiệt đới rất thuận lợi cho việc trồng trọt và khai thác các loại cây chứa tinh dầu nhưng qui mô sản xuất còn nhỏ lẽ, chưa xứng đáng với tiềm năng sẵn có Vì vậy, để có định hướng sử dụng và phát triển nguồn nguyên liệu này một cách hợp lý, việc

nghiên cứu về thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của các hợp chất có hương

là mảng đề tài hấp dẫn

Cây cần tàu là một loại rau gia vị rất phô biến ở nước ta, thường dùng kèm theo trong các món xào, lâu, canh, Cây được di thực vào Việt Nam từ lâu đời và đã thích nghỉ với điều kiện khí hậu vùng nhiệt đới Trong dân gian, cây cần tàu là một

vị thuốc chữa được bệnh cao huyết áp, giảm mỡ trong máu, thanh nhiệt, Cây cần tàu để trồng, thời gian sinh trưởng ngắn, có thể trồng quanh năm, có tác dụng chữa một số bệnh rất hiệu quả Tinh dầu cây cần tàu rất có ý nghĩa trong y học và thực phẩm Tuy nhiên, việc sử đụng cây cần tàu để làm thuốc phần lớn theo kinh nghiệm dân gian Do đó, dược liệu này cần được nghiên cứu kỹ, toàn diện về mặt hóa học, duoc tinh, dé phat huy hét gia tri duoc liệu của nó

Đó là lý do chúng tôi chọn đề tài “Khảo sát thành phan hóa học và hoạt tính sinh học của tỉnh dầu cần tàu”

Do kiến thức và kinh nghiệm còn hạn chế nên trong quá trình thực hiện đề tài không tránh khỏi những thiếu sót Kính mong nhận được sự quan tâm và đóng góp

ý kiến của quý thầy cô và các bạn dé đạt kết quả tốt nhất

MUC LUC PHIEU DANG KY DE TAI

Chương 1: Tổng quan về thực vật của cây cần tàu - << <<: 1 1.1 Phân loại thực vật - - - + +22 12212330 011 ng ng re 2 1.2 Mô tả thực vật -c QQ QC n0 HH ng cu ng nu 3 1.3 Nguồn gốc — phân bố - thu hái - 2 + + + SEEEx+E kế cưcxrv crecee 4

1.5 Thành phần hóa học và công dụng - 2E + ++EEEEEEEkeEeESEeEEEkrkrxe, 6 1.6 Nghiên cứu cây cần tàu trong và ngoải ƯỚC 2 sex sec cez 8 IEN\ [oi i0vi8ii9i5ẽ) 07 8 1.6.2 Nghiên cứu ngoài OC cece eeceeeeeeeeeceeeeseeseneneeeeeeseeeeeeeeeeeeeeeees 13

1.7 Các chế phẩm của cây cần tàu trên thị trường . - + s+s+szz+szszzzecxẻ 18 Chương 2: Đại cương về tỉnh dầu và hoạt tính sinh học 20 2.1 Đại cương về tỉnh đầu - + xxx HT HT TH 111tr 20

2.1.1 an 20 2.1.1.1 Khái niệm tỉnh dầu c 5cSct+rtzrerirrrerkrrrrrrrerrrkee 20

2.1.1.2 Lịch sử và phát triỂn - - xxx ch cư reế 20 2.1.1.3 Các yếu tố ảnh hưởng đến hàm lượng và chất lượng tinh dầu 2 1

2.1.2 Các phương pháp sản xuất tinh dầu -. 2 ¿+5 «+2 s+e+x+£szecxee 21 2.1.2.1 Phương pháp chưng cất lôi cuỗn hơi nước -5- 2< 22

2.1.2.2 Chưng cất lôi cuốn hơi nước với sự hỗ trợ của vỉ sóng 23 2.1.2.3 Phương pháp trích siêu âm .- + 2Ă 5S Sssssseseerss 24 2.1.2.4 Trích bằng CO; siêu tới hạn - - + 2-2552 E+ESx2 2E sec 25 2.1.3 Ứng dụng của tinh đầu . ¿+ - 2 2 SE SE E£E£EEESEEEE ke 25

2.2.1 Tính kháng vi sinh Vật - - ĂĂĂ S1 1 H v, 27 2.2.1.1 Phương pháp đĩa giẫy + + xxx TT cư rei 28

2.2.1.2 Phương pháp pha loãng liên tục trên thạch rắn (tìm MIC) 28

2.2.2 Tinh khang 0X1 G64 4 28 PHAN 2: THUC NGHIEM

Churong 3: Thure nghiém 0P — 29 3.1 Thiết bị, hóa chất và nguyên LiGU oo cccccscseessessssesescseseeceseesscssesestseseesesees 29

BLL Thiét Di 29

3.1.2 HOa 1 30

SN [o0 0 30

3.2 Địa điểm và thời gian thực hiện -2-k + SE 2E EE cx errrrrkd 30 S000) )38ï306i:)() 1/2007 31

3.3.1 Phương pháp chưng cất tỉnh đầu - 2-5 server 31 3.3.1.1 Chưng cất lôi cuốn hơi nước trực tiếp trên bộ Clevenger 31

3.3.1.2 Chưng cất lôi cuốn hơi nước với sự hỗ trợ của vỉ sóng 32

3.3.2 Phương pháp xác định các chỉ tiêu lý - hóa của tỉnh đầu 32

c7 j7 32

3.3.2.2 Chỉ số khúc xạ -. - con cnt reo 32 3.3.2.3 Chỉ SỐ aXỈI - +6 St nh t2 HE rrrrrie 32 3.3.2.4 Chỉ số savon hóa . -:-c:ct tr rrttrrrerrrrerrrrrrrrieo 33 3.3.2.5 Chi 86 e ẽ ố.ốố 33

3.3.3 Phương pháp xác định thành phần hóa học của tỉnh dầu 33

3.3.4 Phương pháp khảo sát hoạt tính sinh học . - +55 << <<<<<2 34 S664: in 34

3.3.4.2 Kháng oxI hóa - - QQ 11910190 0 2 vn nh 35 SN) vài 0 36 3.4.1 Chưng cất lẫy tỉnh đầu + SE vn re rreei 36

3.4.1.1 Chưng cất trên bộ cô điển Clevenger - 2s se: 36

SVTH: Trương Thị Cẩm Tú

3.4.1.2 Chung cat trén b6 Vi SON eceecceccsececsessesesesesvetseseeeeees 37 3.4.2 Xác định các chỉ tiêu hóa lý ctia tinh dau wees 38

3.4.2.1 Ty ¡vì liiiđaáÝA'ỊI 38 3.4.2.2 Chỉ số khúc Xạ © 2 SE SE SE S321 322115 3 11 1731 rkred 38 3.4.2.3 Chỉ SỐ aXÍI -L- LTà HT TỰ 11111211110 02 210111 39 3.4.2.4 Chỉ số savon hóa ¿ ¿c6 s33 3k SE xxx cười 39 k1 ïn9 Ta 40 3.4.3 Xác định thành phần hóa học + - 2 2 + 2£ 2 +E+E+k£E xe tre 40 3.4.4 Thử hoạt tính sinh học . . c << SE 221A KỲ skvkeeka 40

3.4.4.1 Kháng vi sinh vật -¿ s- scs xxx ri 40 3.4.4.2 Kháng oxi hóa - ¿+ +52 Ss SE 3221311311211 721132581 xee 41 Chương 4: Kết quả và bàn luận - 25 +52 *+*+x+Ez + ceevee 43 4.1 Tỉnh đầu - ¿+ SE SE S113 E311 E311 E31 1151511181111 H0 00 g1 2y 43 AV.1 Cam Quan 43

4.1.2 Hiéu suat chung cat tinh dau ccceccsscscssssescsesessesesesessescesseeeseees 44

4.1.2.1 Chumg cat trén b6 Clevenger .cccccscccccccssessseseseseeeseseeees 44

4.1.2.2 Chung cat voi swt hd tro Vi SON eee eeeeeeeeceeeeeseeeeseseees 46

4.1.3 Xác định chỉ số lý - hóa của tinh dầu . ¿- 55 +52 +s+<+ece2 49 4.2 Thành phần hóa hỌC . ¿<< + +E+k SE €k*EkEEE E3 3kg nh rkp 50

4.3.1 Tính kháng vi sinh VẬ( - - << << << 1 11 9 11 11 1 11 111 1 rà 51

4.3.2 Tính kháng oxi hóÓa - ¿G2 E312 9E E11 32171325 212 1x xe 54 PHAN 3: KẾT LUẬN

Kết luận và kiến nghị - + SE TT HT T11 111 re rg 55 8‹1 8n 55

DANH MUC CAC BANG

Bảng 1.1 Tên cây cần tàu ở một SỐ TƯỚC - + 2 2 <2 2 EEEE+EEE*SE£ErEeErerkrr reo 1

Bang 1.2 Thanh phan hoa hoc tinh dau cây cần tàu tại TP.Hồ Chí Minh 8

Bang 1.3 Thành phần hóa học tinh dầu hạt cần tàu tại TP.Hồ Chí Minh 9

Bang 1.4 Kết quả thử nghiệm tính kháng khuẩn của tinh dầu hạt cần tàu 7189348908 012127 9

Bảng 1.5 Chỉ số hóa lý của tỉnh dầu cây cần tàu tại TP Hồ Chí Minh 10

Bang 1.6 Thanh phan hóa học tinh dầu cây cần tàu tại TP Hồ Chí Minh 11

Bảng 1.7 Chỉ số hóa lý của tỉnh dầu rau cần tây tại Hà Nội ¿ 11

Bang 1.8 Thành phan hóa học tinh dầu cây cần tây tại Hà Nội - 12

Bang 1.9 Thành phần hóa học tinh dầu cây cần tàu tại Mỹ 0 2984:140›189)†21 0ì 8và 000.7 .e 13

Bang 1.10 Thành phần hóa học tinh dầu cây cần tàu ở Libya và Egypt 14

Bang 1.11 Thanh phan hóa học tinh dầu cây cần tàu ở Ai Cập -. - 15

Bang 1.12 Thành phần hóa học tinh dầu cây cần tàu ở Ai Cập theo ba vùng khác nhau - - - - - - (G10 300311313111 1111311111811 111 1xx 15 Bang 1.13 Thành phần hóa học tinh dầu cây cần tàu ở Estonian - 16

Bang 1.14 Thành phần hóa học tinh dầu cây cần tàu ở Hà Lan 17

Bang 1.15 Thành phần hóa học tinh dầu hạt cây cần tàu trích bằng SC — CO; 18

Bảng 4.1 So sánh chỉ tiêu lý - hóa với công trình khác - «<< <<: 50 Bang 4.2 Thành phần hóa học của tỉnh đầu cây cần tàu thu được ở hai phương pháp chưng cất .- +: 5+ + + 2+E+E+EEEcxzrsreerd 50 Bảng 4.3 Đường kính vô khuẩn đối với các chủng vi sinh vật thử nghiệm của tinh dầu chưng cất bằng phương pháp cô điển (mm) 51

Bang 4.4 Đường kính vô khuẩn đối với các chủng vi sinh vật thử nghiệm của tỉnh dầu chưng cất bằng phương pháp vi sóng (mm) 52

DANH MUC CAC HINH

Hình 1.1 Đoạn cây có rễ, lá và hoa (A, B); Hoa (1,2,3);

Hình 1.2 Sự phân bố của cây cân tàu trên thế giới . 2-2 ©s+czczceceseee 4

Hình 1.3 Ống tiết tinh đầu ở lá (X 20) (a), ở thân (X 20) (b) và (X 4) (e) 10 Hình 1.4 Xà bông gội đầu trị gầu LiquOTiCe 5-2 2 xxx re: 18

Hình 1.5 Nước giải khát Cel — Ray - SH HH HH HH 18

s0 08/8/21 .ẢÚ 19

si 0/0): 01177 19

Hình 1.9 Trà JoInt COTmOTFẨ 4 - << << < + x 99 99 9 1 99 96 1 110 10 90k nếp 19 Hình 3.1 Bộ chưng cất cổ điển Clevenger trong phòng thí nghiệm 36 Hình 3.2 Bộ chưng cắt có hỗ trợ của vi sóng trong phòng thí nghiệm 37 Hình 4.1 Tinh dầu cây cần tàu của phương pháp chưng cất vi sóng và cô điền 43 Hình 4.2 Kết quả vòng vô khuẩn của tinh dầu cây cần tàu

chưng cất cô điển ở độ pha loãng 10”, 10”, 107, 10 < se: 52 Hình 4.3 Kết quả vòng vô khuẩn của tinh dầu cây cần tàu

chưng cất vi sóng ở độ pha loãng 10”, 10”, 10, 10 - s52 53

DANH MỤC CÁC ĐÔ THỊ

Đồ thị 4.1 Hiệu suất thu tinh dầu theo thời gian - + +s+E+E+z£Eckcxck re re: 44

Đồ thị 4.2 Hiệu suất thu tỉnh dầu theo 0/017 45

Đồ thị 4.3 Hiệu suất thu tỉnh dầu theo nhiệt độ 2-22 se szszzxrerersred 46

Đồ thị 4.4 Hiệu suất thu tỉnh dầu theo công suất của Ìồ se ccse sex: 47

Đồ thị 4.5 Hiệu suất thu tỉnh dầu theo lượng nước + se zs+szs xxx re: 48

Đồ thị 4.6 Hiệu suất thu tỉnh dầu theo thời gian - cere +s+s£E£z+Ezecxzxre re: 49

DANH MỤC CÁC PHỤ LỤC

Phụ lục 1 Hình hoa và hạt của cây cần tàu

Phụ lục 2 Một số hình ảnh thử hoạt tính kháng oxi hóa

Phụ lục 3 Kết quả thử nghiệm hoạt tinh khang vi sinh vat cua tinh dau cay cần tàu

ở hai phương pháp chưng cất bằng phương pháp đĩa giấy

Phụ lục 4 Phổ đồ sắc ký khí ghép khối phô tỉnh dầu cây cần tàu chưng cất cổ điển

Phụ lục 5 Phố đồ sắc ký khí ghép khối phổ tinh đầu cây cần tàu chưng cất có sự hỗ

trợ vi sóng

TONG QUAN

CHƯƠNG 1

TONG QUAN VE THUC VAT HOC CUA CÂY

CAN TAU

Tén khoa hoc: Apium graveolens L.var.secalinum Alef

Tên đồng nghĩa: Apium graveolens L (Leaf Celery Group) (Mansf)

Apium graveolens L cy secalinum Alef

Tên thông thường: cây cần tàu,

Họ: Hoa tán (Apiaceae hoặc Umbellifrae)

Tên nước ngoài:

Bảng 1.1: Tên cây cân tàu ở một sô nước

Chinese Hon kun, Kun cai, Qing cai

Chinese Fr [kahn choi], H7 [sài kàhn]

(Cantonese) Kahn choi, Sai kahn

Chinese 3% [qin cai]

Danish (Rod) Selleri, Bladselleri

Dutch Selderij, Selderie, Bladselderij, Snijselderij,

Struikselderij, Juffrouwmerk, Eppe

English Chinese celery, leaf celery, cutting celery, smallage,

seasoning celery, soup celery

Estonian Aedseller, Seller

German Schnittsellerie (Mansf), Schnitt-Sellerie

Selino

SVTH: Trương Thị Cẩm Tú

Irish Soilire

km) Japanese

Serori

Korean Selleori, Sellori, Selleori sidu

Latin Accia, Apium, Silum

Malaysian Daun Sop, Elderi

Portuguese Aipo, Salsao

1.2 Mô ta thực vật Š'6}2111231125]

Cây thảo sống 1 — 2 năm, cao 0,5 — 1 m Thân mọc đứng, nhãn, có nhiều rảnh dọc, phần nhánh nhiều Lá ở gốc có cuống, be to rộng, hình tam giác hoặc dang 5 cạnh có góc cụt, xẻ 3 — 5 thùy tam giác, đầu tù, mép khía, răng to, lá ở giữa và lá ngọn không cuống, bẹ ngắn, xẻ 3 thùy hoặc không chia thùy Hệ rễ ăn nông và mỏng manh

Cụm hoa gôm nhiêu tán dài, ngăn không đêu (khoảng 8 — 12), tấn ở đâu có cuông dài hơn các tắn ở bên Không có tông bao và tiêu bao, hoa nhỏ màu trăng hoặc lục nhạt, đài có răng rât ngăn, bầu nhỏ

Quả đôi dạng trứng, hơi dẹt, nhẫn, có cạnh lỗi Quả cứng có kích thước dài

1.3 Nguồn gốc - phân bồ - thu hái?!19:2!2)

Họ hoa tán là một họ lớn có mặt khắp nơi trên thế giới với khoảng 300 giống và

3000 loài Chi Apium L có khoảng 40 loài phân bố ở vùng ôn đới ẩm và vùng núi cao nhiêt đới Cây cần tàu có nguồn gốc ở vùng ôn đới ấm của Châu Âu và Châu Á

Ở Việt Nam có hơn 20 giống: Coriandrum, Apium, Bupleurum, Erygium, Foniculum, Ligusticum, Oenanthe, và trên 30 loài Cây cần tây xuất hiện cách đây khoảng 3000 năm, có nguồn gốc từ Thụy Điển, Hy Lạp, Ai Cập, Châu Á Dạng hoang dại được tìm thấy ở California, Tân Tây Lan Được coi là cây trồng vào năm

1623 ở Pháp, nhiều nhất tại St.Rémy, để lẫy hạt dùng để chưng cất tinh dau và xuất khẩu Tại Châu Âu làm rau ăn, làm thuốc, hạt được dùng chưng cất tỉnh dầu và làm gia vị Cây cần tàu mới được du nhập vào nước ta, được trồng phổ biến ở nhiều nơi

làm rau ăn, chưa trồng lấy hạt như các nước khác

Hình 1.2: Sự phân bố của cây cần tàu trên thế giới

Cây cần tàu ưa thích khí hậu mát, nhiệt độ trung bình từ 15 — 21°C (ở Việt Nam

và Đông Nam Á), nhiệt độ cao quá làm cho lá bị đăng Về mùa đông cây chịu được nhiệt độ đưới 5°C trong vài ngày, không chịu được nắng nóng Nó ưa đất xốp và độ

pH trong khoảng 6 — 7,5 Quần thể cây cần tàu mọc hoang dại ở Châu Âu và một

vài giống cây trồng ở Trung Quốc có thể chịu được hạn Cây ra hoa nhiều và tái

sinh chủ yếu từ hạt

Hạt cần tàu rất nhỏ và thời gian nảy mầm tương đối đài, vào mùa xuân từ khi gieo hạt đến nảy mầm là 4 — 6 tuần Nếu cây nảy mầm trong điều kiện nóng thì giai đoạn đầu cây sinh trưởng chậm Nhiệt độ thích hợp cho nảy mầm 10 — 20°C Cây cần tàu sinh trưởng mạnh vào vụ đông xuân Cây cần tàu có thể trồng theo hai cách: gieo hạt hoặc trồng cây con

Để trồng 1 ha cây cần tàu cần gieo khoảng 120 — 150 g hạt Trước khi gieo nên ngâm trong nước một ngày đêm, đãi lẫy hạt chìm, trộn với cát, đất bột hoặc tro để gieo cho đều Hạt gieo trong vườn ươm, có thể gieo vãi hoặc gieo hàng Gieo xong, phủ trấu hay rơm rạ, tránh năng gắt và giữ âm đề hạt nảy mầm Nếu phủ bằng rơm

rạ, sau khi cây mọc, cần đở bỏ rơm rạ Khi cây cao khoảng 10 cm thì đưa ra trồng

trên luống Mỗi cây cách nhau 10 — 15 cm Mỗi luống cách nhau 30 — 40 cm Đề đạt

hiệu suất cao nên bón phân đạm, lân, kali và giữ độ âm vừa phải Ở ruộng trồng bằng cây con, tưới nước ngay sau khi trồng và giữ ẩm thường xuyên, bón phân thúc hàng ngày Trồng bằng cây con sau 30 — 35 ngày có thể thu hoạch Nếu làm rau ăn, cần thu hoạch lúc cây còn nhỏ, nhỗ cả cây Nếu làm thuốc có thể già hơn, thu và phơi hay sấy khô Nếu trồng lẫy hạt, 1 hecta sẽ thu được khoảng 800 kg hạt

Quá trình thu hái rất quan trọng, cần đúng thời điểm và bảo quản tốt thì hàm lượng tinh dầu trong cây và hạt mới cao Cây lẫy tinh dầu khoảng 10 tuần tuổi, nếu

chưa kịp chế biến phải phơi trong mát

Thu hái và chưng cất tốt nhất là trong một ngày, nếu vận chuyền xa thì phải bảo quản bằng cách trùm kín đề khỏi bay hơi tinh dau

1.4 Bộ phận dùng!"

Toàn thân, rê và hạt

1.5 Thanh phan hóa học và công dụng!!!)

Cây cần tàu chứa 0,1% tỉnh dầu, monoterpene, flavonoid, butylpthalid và coumarin Tinh dầu chứa chủ yếu là đ-Limonen và selinen Hàm lượng tỉnh dầu trong cây cần tàu rất ít (khoảng 0,1%) so với trong hạt (khoảng 3%) Vì vậy, người

ta hiếm khi dùng cây cần tàu mà chỉ dùng hạt của nó Tuy nhiên, khi cần thiết người

ta sử dụng cây cần tàu trước khi hạt chín dé tăng hiệu suất chưng cắt

Cây cân tàu thường được dùng như các loại rau gia vị, ăn sông hoặc chê biên thành những món ăn như rau cân tàu xào thịt bò, canh chua, lâu Trong 100 g phân

ăn được của cây cân tàu chứa

Cây cần tàu có tác dụng chống viêm rõ rệt trên mô hình gây phù bàn chân chuột

với caragenin Có hai chế phẩm chứa cây cần tàu và một số được liệu khác của An

Độ có hoạt tính bảo vệ gan tương tự như siÌlymarin trong thử nghiệm gây nhiễm độc

gan bằng carbon tetraclorid trên chuột cống trắng

Cây cần tàu có vị ngọt, cay, có mùi thơm, có tác dụng thanh nhiệt, ngừng ho, giúp tiêu hóa, lợi tiểu tiện, hạ cholesterol, hạ huyết áp

Trong y học dân gian Ấn Độ, quả chín khô của cây cần tàu được đùng làm thuốc

kích thích tiêu hóa, gây trung tiện Nước sắc từ quả là thuốc trị thấp khớp Rễ cây cần tàu được coi có tác dụng phục hồi chức năng, lợi tiểu, điều trị phù toàn thân

Ở Brasil, nhân dân dùng cây cần tàu làm thuốc kích thích tử cung khi đẻ Ở Guatemala, đài hoa và rễ cây cần tàu là thuốc lợi tiểu Ở Trung Quốc, nhân dân dùng cây cần tàu làm thuốc giải nhiệt, giảm ho, giúp tiêu hóa, lợi tiêu và hạ huyết

áp Ở Philippin, nước cây cần tàu lợi tiểu và điều kinh

Những cách dùng cây cần tàu để trị bệnh ở Việt Nam

Ho lâu ngày:

Dùng 1/2 kg rau cân (để cả rễ) rửa sạch, vò nát (hoặc ép) lây nước, cho thêm tí

muôi rồi đem chưng cách thủy đê uông mỗi lần l chén nhỏ vào hai bữa sáng va toi

Dùng liên tục vài ngày như thê

Sau sinh bi dau bung:

Dùng 60 g rau cần đem nấu với ít đường đó và ít rượu mùi, uống lúc bụng đói Máu nhiễm mõ:

Lay 10 cay rau cần giã nát với 10 trái táo tàu, vắt lay nước, đun sôi chia uống 2 lần trong ngày, uống khoảng 15 - 20 ngày cho một đợt điều trị

Viêm gan man tinh:

Lay 200 g rau cần giã nát, vắt lấy nước cốt, pha thêm với 50 øg mật ong, ngày uông 2 lân liên tục trong một thời gian dài

Kinh nguyệt có sớm:

Rau cần tươi 100 g (rau khô thì khoảng 30 g) đem nẫu nước uống Ngày một liêu, liên tục trong 1 - 2 thang

Viêm khớp tay và chân; bệnh thần kinh do phong thấp:

Dùng rau cần tươi ép lẫy nước cho thêm một ít đường trắng vừa đủ, rồi đun sôi

lây nước uống trong ngày

Bị mưng nhọt do nhiệt độc:

Rau cần tươi 50 — 100 g, bồ công anh, bại tương thảo lượng vừa đủ cùng giã nát

đắp vào chỗ đau

Khó đi tiểu:

Dùng rau cần tươi từ 50 — 100 ø đem luộc lẫy nước uống

Trẻ con nôn ói và tả:

Rau cần đem nấu nước, cho thêm đường uống

Lưu ý: người có bệnh vảy nến thì không nên dùng rau cần; còn người có tỳ vị hư

nên ăn it rau can

1.6 Nghiên cứu cây cần tàu trong và ngoài nước

1.6.1 Nghiên cứu trong nước ”!!9!1!!!

Ở Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, trong định hướng nghiên cứu cây cần tàu PGS.TS Lê Ngọc Thạch đã khảo sát thành phần hóa học trong tinh đầu cây cần tàu và thử hoạt tính kháng vi sinh Kết quả thể hiện ở bảng 1.2, bảng 1.3 và

6 Cis- B-Ocimene 2,84 15 Aromadendren 0,39

7 Cis-a -Ocimene 0,10 16 Butilptald 1,41

9 p-Meta-1,5,8-trien 0,39 18 neo-Phitadien 0,53

Bang 1.3: Thanh phần hóa học tỉnh dầu hạt cần tàu tại TP.Hồ Chí Minh

D: phương pháp chưng cất hơi nước cô điền

E: phương pháp vì sóng thêm nước cô định

F: phương pháp vì sóng thêm nước liên tục

Bảng 1.4: Kết quả thử nghiệm tính kháng khuẩn của tinh dầu hạt cần tàu tại

a b Cc

Hinh 1.3: Ong tiết tỉnh dầu 6 14 (X 20) (a), ở thân (X 20) (b) va (X 4) (c) Hội nghị khoa học lần thứ 4 tổ chức vào tháng 10/2004 tại Đại học khoa học tự nhiên công bố thành phần hóa học trong tinh dầu cây cần tàu tại TP Hồ Chí Minh (bằng GC-MS), đồng thời xác định một số chỉ tiêu hóa lý Kết quả thể hiện ở bảng 1.5 và bảng 1.6

Bảng 1.5: Chỉ số hóa lý của tỉnh dầu cây cân tàu tại TP Hồ Chi Minh

Ti trong 6 27°C 0,8831 Góc quay cực ở 27°C +3°33 Chỉ số khúc xạ 27°C 1/4792 Chỉ số acid 3,36 Chỉ số savon 56,41

Chi sé ester 53,05

Bảng 1.6: Thành phần hóa học tỉnh dầu cây cần tàu tại TP Hồ Chí Minh

A: phương pháp chưng cất hơi nước cô điễn

B: phương pháp vi sóng không thêm nước

C: phương pháp vỉ sóng có thêm nước

Cùng năm, tạp chí khoa học sô 4 năm 2004 công bô công trình nghiên cứu thành phân hóa học của cây cân tây (Apium graveolens.L.) ở Hà Nội, các chỉ sô hóa lý và thành phân hóa học ở bảng 1.7 và bảng 1.8

Bang 1.7: Chỉ số hóa lý của tinh dầu rau cần tây tại Hà Nội

Bang 1.8: Thanh phần hóa học tỉnh dầu cây cần tây tại Hà Nội

1.6.2 Nghién ciru ngoai nude!) 1910708119120)

Õ nước ngoài, cây cân tàu cũng được nghiên cứu khá mạnh, nhiêu công trình có

sự phôi hợp giữa các trường đại học ở nhiêu quôc gia Một sô công trình tiêu biêu như:

Theo Essential oils 1981 cho biét thành phần hóa học của tỉnh đầu cây cần tàu ở

My, Libya va Egypt:

Bang 1.9: Thanh phần hóa học tinh dầu cây cần tàu tại Mỹ theo các bộ phận của cây

a-Pinene 0,1 0,5 0,2 0,5 1,0 8-Pinene 0,5 1,3 0,1 0,7 8,6

Sabinene - - Vết 0,1 Vết Myrcene 1,2 14,8 33,6 11,5 0,8

Bang 1.10: Thành phần hóa học tinh dầu cây cần tàu ở Libya và Egypt

Triciclene - p-Menta-1,3,8-trien 2,3 - a-Pinene - p-Metilacetophenon 1,2 -

Bảng 1.11: Thành phân hóa học tinh dầu cây cần tàu ở Ai Cập

Apiol

Sedanolide

Thymol Carvacrol

a-Elemene

iso-Furanogermacrene Sesquiterpene acetate 8-Sclinene

Bisabolene Calamenene

Humuladienone Senkyunolide Neocnidilide 3-Isobutylidene phthalide 3-Butylphthalide

Bảng 1.12: Thành phân hóa học tỉnh đầu cây cần tàu theo ba vùng khác nhau ở

Theo công bố của tạp chí khoa học Estonian Academy 2003, trong tinh dầu cây

cân tàu Estonian có:

Bang 1.13: Thành phân hóa học tinh dầu cây cần tàu ở Estonian

Trong công trình nghiên cứu thành phần hóa học trong lá cây cần tây trên tạp chí khoa học Herba polonica Ba Lan cho biết thành phần hóa học của tinh dầu rau cần tây được phân tích băng sắc ký khí ghép khối phố (GC/MS) như sau:

Bảng 1.14: Thành phân hóa học tinh dầu cây cần tàu ở Hà Lan

Theo Supercritical fluid extraction of nutraceuticals and bioactive copounds,

2007 cho biét ra thanh phan hóa học của tinh dầu hạt cần tàu được chiết bằng SC —

1.7 Các ché pham ciia c4y can tau trén thi truong?!)?7927, 2062155184

Các dạng chế phẩm của cây cần: Tinh dầu, Cao chiết, Mỹ phẩm, Thuốc, Trong đó cao chiêt của hạt cân tàu được sử dụng nhiêu hơn cả Các sản phâm dưới đây đêu có nguôn gôc từ cây cỏ, cho thây xu thê hiện nay của thê giới là sử dụng các hợp chât từ thiên nhiên vào trong thực phâm, mỹ phâm và y dược

Xà bông gội đầu trị gàu Liquorice:

Thành phân: cam thảo, gừng, húng quế, rau mùi, cần tàu, dầu tuyết tùng, sáp ong, dau co,

Hình 1.4: Xà bông gội đầu trị gàu Liquorice

Nước giải khát Cel - Ray:

Thanh phan: carbonated water, high fructose corn syrup and/or sugar, citric acid, extract of celery seed with other natural flavors, sodium benzoate (preservative) and caramel color Hình 1.5: Nước giải khát Cel — Ray

Puricil TM; là thực phẩm bổ sung dùng cho bệnh nhân gout, có tác dụng giảm tình trạng viêm, sưng, đau nhức khớp và thậm chí tăng cường tiêu hóa và năng lượng

Thành phân: lactobacillus acidophillus cultures, folic acid,

L-lysine, celery seed extract, green tea extract, grape seed

extract, dicalcium phosphate

Bilberry fruit & leaf 70 mg Hawthorn berry 75 mg

Hinh 1.8: Voltarit

Tra thao dược Joint Comfort: c6 tac dung loi tiéu, giam dau va viém khop

Thanh phan: lemongrass, peppermint leaf, decaffeinated

green tea leaf, alfalfa leaf, turmeric root, celery seed, spearmint

leaf, yuccaroot extract, cat’s claw bark extract, natural flavors

Hinh 1.9: Tra Joint Comfort

CHƯƠNG 2

ĐẠI CƯƠNG VE TINH DAU VA HOẠT TÍNH

SINH HỌC

2.1 Đại cương về tỉnh dầu

2.1.1 Tinh dau Ý!I5!!61181I2111211121H1411511

2.1.1.1 Khái niệm về tỉnh dâu *1*

Tinh dầu là hỗn hợp nhiều chất để bay hơi, có mùi đặc trưng Về mặt thực hành, tinh dầu có thể được xem như “một hỗn hợp thiên nhiên có mùi, phần lớn có nguồn gốc từ thực vật”, chỉ một số ít có nguồn gốc từ động vật, thường ở thể lỏng: ở nhiệt

độ phòng, bay hơi hoàn toàn mà không bị phân hủy

2.1.1.2 Lịch sử và phát triển Š}1311311

Tinh dầu xuất hiện và phát triển theo nền văn minh nhân loại Các nhà nghiên

cứu phương tây cho rằng chính phương đông là nơi bắt đầu lịch sử của tinh dầu Giá trị của các loại dầu thảo mộc tự nhiên vốn đã được công nhận suốt hơn 6.000 năm qua, vì đặc tính chữa lành, thanh lọc, hồi phục và làm phan chan tinh than, cũng như đem lại cảm giác sản khoái từ hương thơm của chúng

Việc sử đụng và mua bán những hợp chất có mùi thơm có nguồn gốc chủ yếu từ vùng cận nhiệt đới và nhiệt đới (Ai Cập, Ân Độ, Trung Quốc) Đến thời kỳ trung cỗ tại Châu Âu, những hợp chất nói trên được sử dụng rộng rãi Kế đó vài thế ký, kỹ nghệ về nước hoa xuất hiện Vùng Grass ở miền nam nước Pháp trở thành trung tâm lớn nhất về tinh đầu đầu tiên trên thế giới vào thế kỷ 17, đạt đến đỉnh cao trước thế chiến thứ II và hiện xuống đốc trước sự cạnh tranh khắp nơi trên thế giới

Hiện nay trên thế giới, con người ngày càng quan tâm đến những vẫn đề có liên quan đến sức khỏe, đặc biệt là vẫn đề về thực phẩm sạch sẽ và ngon miệng Tĩnh dầu được ứng dụng trong nhiều lĩnh vực như y học, nông nghiệp, thực phẩm, mỹ phẩm Đặc biệt, nghệ thuật trị liệu bằng tỉnh dầu đã hồi sinh trở lại và phát triển trên khắp thế giới Những nghiên cứu hiện đại về đặc tính và ứng dụng của tỉnh dầu đang được thực hiện để thiết lập nên tảng khoa học, để tìm hiểu rõ, kiểm nghiệm và

bổ sung thêm cho những khám phá đã đúc kết suốt hàng ngàn năm qua Với lối sống quay trở về với thiên nhiên, hòa hợp với tự nhiên, con người bắt đầu học hỏi, khám phá sự thông thái của người xưa và những nền văn minh xa xưa để phục hồi lại sự cân bằng đã bị mất đi trong cuộc sống hiện đại Stress, ô nhiễm, chế độ ăn uống không lành mạnh, lỗi sống cuồng nhiệt, hối hả nhưng ít vận động, là những yếu tố đe dọa cho sức khỏe và tinh thần của con người Liệu pháp hương thơm khai thác những tinh chất chiết xuất từ thảo mộc, hoa và nhựa cây để kích thích các giác quan mạnh nhất — khứu giác và xúc giác — nhằm hồi phục lại sự hài hòa cho cơ thể

và tâm trí

2.1.1.3 Các yếu tô ảnh hưởng đến hàm lượng và chất lượng tỉnh dâu }3!114311

Tỉnh dâu là một sản phầm của thiên nhiên nên chịu ảnh hưởng của nhiêu yêu to:

Giống, sự di truyền

- _ Điều kiện chăm sóc, thô nhưỡng

- _ Thời tiết, ánh sáng

- _ Thời điểm thu hái

- Phuong phap chưng cất

- Dé tudi, 46 tươi,

[121,[131,[141 2.1.2 Các phương pháp sản xuất tỉnh dầu

Dựa trên cách thực hành, người ta chia các phương pháp sản xuất tinh dầu ra làm 4 loại: cơ học, tâm trích, hấp thụ và chưng cất hơi nước

Nhưng dù có thực hiện theo phương pháp nào, quy trình sản xuất đều có những điểm chung sau đây:

- _ Tinh dâu thu được phải có mùi thơm tự nhiên như nguyên liệu

- _ Quy trình khai thác phải phù hợp nguyên liệu

- _ Tinh dầu phải được lấy triệt để khỏi nguyên liệu với chỉ phí thấp nhất

Tùy theo tính chất của nguyên liệu và đặc tính của tinh dầu ta áp dụng các

phương pháp ly trích cho phù hợp

Nguyên tắc ly trích của tất cả các phương pháp nói trên đều dựa vào những đặc tính của tinh dầu như:

- Dé bay hoi

- _ Lôi cuốn theo hơi nước

- Hoda tan dé dàng trong dung môi hữu cơ

- _ Dễ bị hấp thu ngay ở thể khí

2.1.2.1 Phương pháp chưng cất lôi cuỗn hơi nước

Nguyên tắc

Phương pháp này dựa trên sự thâm thấu, hòa tan, khuếch tán và lôi cuốn theo

hơi nước của những hợp chất hữu cơ trong tinh đầu, chứa ở các mô khi tiếp xúc với hơi nước ở nhiệt độ cao Sự khuếch tan sẽ đễ đàng khi tế bào chứa tỉnh dầu trương

phông đo nguyên liệu tiếp xúc với hơi nước bão hòa trong một thời gian nhất định

Những ảnh hưởng chính trong sự chưng cất hơi nước: sự khuếch tán, sự thủy giải, nhiệt độ Dù ba yếu tố này được xem xét độc lập nhưng thực tế thì chúng có liên quan với nhau và quy về ảnh hưởng của nhiệt độ Khi tăng nhiệt độ, sự khuếch

tán thâm thấu sẽ tăng, sự hòa tan tinh dầu trong nước sẽ tăng và sự phân hủy cũng

tăng

Trong công nghiệp, dựa trên thực hành, người ta chia các phương pháp chưng

cất hơi nước ra thành ba loại chính:

- _ Chưng cất bằng nước

- _ Chưng cất bằng hơi nước

- _ Chưng cất bằng nước và hơi nước

- _ Không đòi hỏi vật liệu phụ như các phương pháp tâm trích hấp phụ

- _ Thời gian tương đối nhanh

Nhược điểm

- _ Không có lợi đối với những nguyên liệu có hàm lượng tinh dầu thấp

- _ Chất lượng tỉnh đầu có thể ảnh hưởng nếu trong tỉnh dầu có những cấu phần dễ bị phân hủy

- _ Không lẫy được các loại nhựa và sáp có trong nguyên liệu

-_ Trong nước chưng luôn luôn có một lượng tinh dầu tương đối lớn

2.1.2.2 Chưng cất lôi cuốn hơi nước với sự hỗ trợ của vi sóng

Nguyên tắc

Vi sóng cung cấp một kiểu đun nóng không dùng sự truyền nhiệt thông thường Với kiểu đun nóng bình thường, sức nóng đi từ bề mặt của vật chất lần vào bên trong, còn trong trường hợp sử dụng vi sóng, vi sóng xuyên thấu vật chất và làm nóng vật chất ngay từ bên trong Vi sóng tăng hoạt những phân tử phân cực, đặc biệt là nước Nước bị đun nóng đo hấp thu vi sóng bốc hơi tạo ra áp suất cao tại nơi

bị tác dụng, đây nước đi từ tâm của vật đun ra đến bề mặt của nó

Dưới tác dụng của vi sóng, nước trong các tế bào thực vật bị nóng lên, áp suất bên trong tăng đột ngột làm các mô chứa tỉnh dầu bị vỡ ra Tinh dầu thoát ra bên ngoài, lôi cuốn theo hơi nước sang hệ thống ngưng tụ (phương pháp chưng cất hơi nước) hoặc hòa tan vào dung môi hữu cơ đang bao phủ bên ngoài nguyên liệu (phương pháp tâm trích) Lưu ý là mức độ chịu ảnh hưởng vi sóng của các loại mô

tinh dầu không giống nhau đo kiến tạo của các loại mô khác nhau, ngay khi nguyên

liệu được làm nhỏ Kết quả này được phản ánh qua thời gian ly trích

Trong sự chưng cất hơi nước, việc ly trích tinh dầu có thể thực hiện trong điều kiện có thêm nước hay không thêm nước vào nguyên liệu (trường hợp nguyên liệu chứa nhiều nước, đây là đặc điểm của phương pháp chưng cất hơi nước dưới sự hỗ trợ của v1 sóng) Ngoài ra, nước có thể thêm một lần hoặc thêm liên tục (trường hợp

lượng nước thêm một lần không đủ lôi cuốn hết tỉnh dầu trong nguyên liệu) cho đến

khi sự ly trích chấm dứt Ngoài việc nước bị tác dụng nhanh chóng, các cầu phần phân cực (hợp chất có chứa oxigen) hiện diện trong tinh dầu cũng bị ảnh hưởng bởi

vi sóng Ngược lại các cấu phần hidrocarbon ít chịu ảnh hưởng của vi sóng (do