Báo cáo " Bàn về nguyên nhân của tội phạm " potx

Ngoài ra, tội phạm lại là hành vi của những con người cụ thể nên nó cũng chịu sự tác động, chịu sự chi phối bởi các yếu tố thuộc về chính cá nhân của con người đó”.6 Quan điểm này cũ

TS TrÇn H÷u Tr¸ng *

rong nghiên cứu tội phạm học, nghiên

cứu nguyên nhân của tội phạm là vấn đề

vô cùng quan trọng, bởi vì suy cho cùng, mục

đích của tội phạm học nói riêng cũng như

mục đích của các lĩnh vực khoa học nghiên

cứu về tội phạm nói chung là góp phần làm

giảm đến mức thấp nhất số lượng tội phạm

xảy ra trong xã hội, bảo đảm an ninh, trật tự,

an toàn xã hội Mà muốn làm giảm tội phạm,

vấn đề quan trọng là phải phân tích làm rõ

nguyên nhân làm phát sinh tội phạm Chỉ trên

cơ sở đó mới có thể xây dựng được hệ thống

biện pháp phòng ngừa hữu hiệu góp phần làm

hạn chế hoặc triệt tiêu các nguyên nhân này

Với ý nghĩa quan trọng đó, tất cả các tài liệu

nghiên cứu về tội phạm học đều dành nhiều

trang viết về nguyên nhân của tội phạm Tuy

nhiên, nhận thức về nguyên nhân của tội

phạm trong hầu hết các tài liệu nghiên cứu về

tội phạm học hiện nay vẫn chưa có sự thống

nhất Qua bài viết này, chúng tôi mong muốn

góp thêm một cái nhìn rõ hơn về vấn đề vô

cùng quan trọng này trong nghiên cứu tội

phạm học.(1)

Thuật ngữ “nguyên nhân” được định

nghĩa tương đối thống nhất trong các từ điển

tiếng Việt hiện nay Trong Đại từ điển tiếng

Việt, “nguyên nhân” được định nghĩa là:

“Điều gây ra một kết quả hoặc làm xảy ra

một sự việc, một hiện tượng”;(2) trong Từ điển

tiếng Việt, “nguyên nhân” được hiểu: “Hiện

tượng làm nảy sinh ra hiện tượng khác trong

quan hệ với hiện tượng khác đó”.(3) Như vậy, nói đến nguyên nhân là đề cập những yếu tố

mà từ đó, theo cơ chế nhất định, đã tác động

để tạo thành những kết quả Từ định nghĩa về nguyên nhân, chúng ta có thể suy ra định nghĩa về nguyên nhân của tội phạm Theo đó, nguyên nhân của tội phạm có thể hiểu là các yếu tố đóng vai trò làm phát sinh tội phạm Tội phạm phát sinh không đơn thuần chỉ

do một nguyên nhân mà luôn do nhiều nguyên nhân kết hợp với nhau Trong hầu hết các tài liệu nghiên cứu về tội phạm học hiện nay, khi đề cập nguyên nhân của tội phạm, các tác giả đều thống nhất cho rằng tội phạm phát sinh là do nhiều yếu tố Mặc dù vậy, các tác giả vẫn chưa có sự thống nhất về các yếu

tố đóng vai trò là nguyên nhân làm phát sinh tội phạm cũng như cơ chế tác động của những

yếu tố này Có quan điểm cho rằng: “Các nguyên nhân và điều kiện của tội phạm cụ thể

là những nhân tố xã hội thuộc về cá nhân và những tình huống, môi trường bên ngoài trong sự tương tác lẫn nhau của chúng quyết định sự hình thành động cơ và sự quyết tâm thực hiện tội phạm” ( 4) Theo quan điểm này, nguyên nhân làm phát sinh tội phạm là sự

tương tác giữa “Những nhân tố xã hội thuộc

về cá nhân” với “những tình huống, môi trường bên ngoài” Quan điểm khác khẳng

T

* Giảng viên Khoa luật hình sự Trường Đại học Luật Hà Nội

định: “Cá nhân người phạm tội với môi

trường bên ngoài có mối quan hệ đặc biệt

hữu cơ, biện chứng với nhau, chứ không phải

hoàn toàn tách rời Chính môi trường bên

ngoài đã tác động vào con người cụ thể để

tạo cho họ có phẩm chất cá nhân tiêu cực

Những đặc điểm tiêu cực khi đã có sẵn trong

cá nhân con người khi gặp điều kiện thuận lợi

sẽ làm nảy sinh ý thức thực hiện tội phạm”.(5)

Quan điểm này đã cho thấy một cơ chế tác

động phức tạp hơn trong việc làm phát sinh

tội phạm Đầu tiên, “môi trường bên ngoài”

tác động vào “con người cụ thể” để tạo ra

“những phẩm chất cá nhân tiêu cực” Sau đó,

“những phẩm chất cá nhân tiêu cực” sẽ tác

động với “các điều kiện thuận lợi làm phát

sinh tội phạm” Quan điểm khác lại cho

rằng: “ tội phạm với tính cách là một hiện

tượng xã hội, nó có quan hệ với nhiều hiện

tượng và quá trình xã hội khác, trong đó có

cả những hiện tượng và quá trình xã hội tích

cực và cả những hiện tượng và quá trình xã

hội tiêu cực Ngoài ra, tội phạm lại là hành

vi của những con người cụ thể nên nó cũng

chịu sự tác động, chịu sự chi phối bởi các

yếu tố thuộc về chính cá nhân của con người

đó”.(6) Quan điểm này cũng xác định tội

phạm phát sinh một mặt chịu sự tác động của

các nhân tố chủ quan nằm trong chính cá

nhân con người, mặt khác chịu sự tác động

của các nhân tố khách quan là các hiện

tượng và quá trình xã hội Đặc biệt quan

điểm này cho rằng không chỉ các hiện tượng,

quá trình xã hội tiêu cực có tác động đến

việc phát sinh tội phạm mà cả các hiện

tượng, quá trình xã hội tích cực cũng tác

động đến việc phát sinh tội phạm

Như vậy, dù vẫn còn chưa có sự thống nhất về cơ chế tác động của các yếu tố được coi là nguyên nhân làm phát sinh tội phạm nhưng hầu hết các quan điểm đều cho rằng nguyên nhân làm phát sinh tội phạm là do sự tác động qua lại giữa các yếu tố chủ quan và khách quan Chỉ một mình yếu tố chủ quan hay chỉ mình yếu tố khách quan tự nó không thể làm phát sinh tội phạm Về điểm này chúng tôi hoàn toàn đồng ý với quan điểm

của GS.TS Võ Khánh Vinh: “ những điều kiện, những yếu tố của môi trường bên ngoài hay những quá trình tâm lí bên trong con người, dù ở mức độ bất lợi và xấu như thế nào đi chăng nữa, tự nó đều không phải là nguyên nhân và điều kiện của hành vi phạm tội cụ thể, mà phải là sự tương tác, kết hợp của hai loại yếu tố đó mới trở thành nguyên nhân và điều kiện của tội phạm cụ thể”.(7) Rõ ràng chỉ trên cơ sở sự tác động qua lại giữa các nhân tố chủ quan với các nhân tố khách quan mới có thể làm phát sinh tội phạm Một người dù có những phẩm chất, nhân cách xấu đến mấy nhưng nếu không có những yếu

tố bên ngoài môi trường thuận lợi thì cũng không thể phát sinh tội phạm và ngược lại, những yếu tố môi trường dù thuận lợi đến mấy, nếu như con người không có những phẩm chất, nhân cách xấu thì cũng không thể phát sinh hành vi phạm tội Quan điểm này cũng đã được GS.TS Đỗ Ngọc Quang khẳng định: “Tình huống, hoàn cảnh cụ thể dù có

phức tạp đến đâu chăng nữa cũng không thể làm phát sinh tội phạm nếu như ở một người

cụ thể trước đó chưa hình thành (không có) những phẩm chất cá nhân tiêu cực Tội phạm chỉ có thể được thực hiện khi một con

người đã chứa đựng trong mình những phẩm

chất cá nhân tiêu cực, nếu gặp những tình

huống, hoàn cảnh thuận lợi thì dễ dàng thực

hiện tội phạm”.(8) GS.TS Nguyễn Ngọc Hoà

khi bàn về nguyên nhân của tội phạm cũng

đưa ra một mô hình khá thuyết phục về sự

hình thành nguyên nhân làm phát sinh tội

phạm: “Nghiên cứu nguyên nhân của tội

phạm là nghiên cứu cơ chế tác động của

môi trường xã hội đến con người để hình

thành nhân cách của họ cũng như nghiên

cứu cơ chế tác động qua lại giữa nhân cách

đó và môi trường để hình thành ý định thực

hiện hành vi phạm tội và kết quả là tội

phạm xảy ra trong điều kiện nhất định”.(9)

Theo đó có thể thấy cơ chế hình thành nguyên

nhân của tội phạm bao gồm hai giai đoạn:

Giai đoạn hình thành nhân cách của con

người và giai đoạn hình thành ý định thực

hiện hành vi phạm tội và thực hiện hành vi

phạm tội Hai giai đoạn này có mối quan hệ

chặt chẽ với nhau và mỗi giai đoạn đều có

sự tác động qua lại giữa các yếu tố của môi

trường bên ngoài với các yếu tố bên trong

con người Sự hình thành nhân cách của con

người chính là giai đoạn tạo tiền đề cho giai

đoạn phát sinh tội phạm

Đến đây xuất hiện vấn đề là: Nếu như

coi quá trình phát sinh tội phạm là một cơ

chế hoàn chỉnh bao gồm hai giai đoạn: Giai

đoạn tác động của môi trường đến cá nhân

để hình thành nhân cách, phẩm chất lệch lạc

và giai đoạn tác động qua lại giữa nhân cách

lệch lạc với môi trường làm phát sinh hành

vi phạm tội thì vấn đề nhân thân người phạm

tội sẽ có vai trò như thế nào trong cơ chế

hành vi phạm tội?

Trong tất cả các tài liệu nghiên cứu về tội phạm học ở Việt Nam hiện nay, nhân thân người phạm tội được coi là một trong bốn đối tượng nghiên cứu chính của tội phạm học và thường được nghiên cứu một cách độc lập tương đối Nhân thân con người theo Từ điển

tiếng Việt được định nghĩa là: “Tổng hợp các đặc điểm về nhân thế, tính cách và cuộc sống của cá nhân một con người về mặt thi hành pháp luật”.(10) Trong tội phạm học, nhân thân con người được hiểu là tổng hợp các đặc điểm, dấu hiệu thể hiện bản chất của con người đó Tội phạm học nghiên cứu những đặc điểm nhân thân của con người có ý nghĩa đối với việc thực hiện hành vi phạm tội (những đặc điểm nhân thân xấu) Có rất nhiều đặc điểm nhân thân người phạm tội có ý nghĩa đối với việc thực hiện hành vi phạm tội của con người Nghiên cứu những đặc điểm nhân thân này sẽ giúp chúng ta thấy được vai trò của những đặc điểm nhân thân xấu trong

cơ chế hành vi phạm tội từ đó xây dựng được các biện pháp phòng ngừa tội phạm cũng như những biện pháp giáo dục, cải tạo người phạm tội trở thành những người có ích trong

xã hội Theo các quan điểm hiện nay, những đặc điểm nhân thân người phạm tội được phân chia thành nhiều nhóm khác nhau Có tài liệu phân chia các đặc điểm này thành thành ba nhóm: Nhóm đặc điểm xã hội-nhân khẩu, nhóm đặc điểm đạo đức-tâm lí và nhóm đặc điểm pháp lí-hình sự.(11) Tài liệu khác thì phân chia các đặc điểm này thành: Nhóm đặc điểm xã hội-nhân khẩu, nhóm đặc điểm thể hiện động cơ, mục đích và nhóm đặc điểm về đạo đức, tâm lí.(12) Có quan điểm lại phân chia các đặc điểm nhân thân thành: Nhóm đặc

điểm nhân chủng học-xã hội, nhóm đặc điểm

về vai trò xã hội và nhóm đặc điểm tâm lí-đạo

đức.(13) Thậm chí có tài liệu chỉ phân chia các

đặc điểm nhân thân thành hai nhóm: Nhóm

những đặc điểm xã hội-nhân khẩu và nhóm

những đặc điểm phản ánh phẩm chất cá nhân

tiêu cực.(14) Mặc dù có sự phân loại khác nhau

nhưng các tác giả luôn coi trọng nhóm đặc

điểm nhân thân thể hiện đạo đức, tâm lí của

con người Đây chính là những đặc điểm thể

hiện rõ nhất các quan niệm, quan điểm, tính

cách, lối sống tiêu cực hay nói cách khác thể

hiện nhân cách, phẩm chất lệch lạc của một

con người Các nhóm đặc điểm nhân thân

khác không phải không có ý nghĩa trong cơ

chế hành vi phạm tội nhưng nhóm đặc điểm

phản ánh phẩm chất, nhân cách lệch lạc của

con người có vai trò đặc biệt quan trọng trong

cơ chế hành vi phạm tội Các quan niệm,

quan điểm, tính cách hay lối sống của con

người không phải tự nhiên mà có, cũng không

phải được hình thành một cách nhanh chóng,

tức thời mà thông thường được hình thành

thông qua một quá trình lâu dài và phức tạp

Quá trình này chính là sự tác động của các

yếu tố của môi trường sống đến nhận thức

của từng cá nhân cụ thể để hình thành nên ở

người đó hệ thống những quan niệm, quan

điểm, tính cách hay lối sống đặc trưng, điển

hình Các đặc điểm nhân thân của con người

nói chung cũng như các đặc điểm về đạo đức,

tâm lí không phải bất biến mà ngược lại sẽ

luôn luôn vận động, thay đổi cùng với sự phát

triển và biến động của đời sống kinh tế, chính

trị và xã hội Sự thay đổi của môi trường sống

trong sự tương tác với nhận thức, hiểu biết

của con người sẽ giúp cho việc hình thành

những quan điểm, nhận thức mới hoặc thay đổi những quan niệm, quan điểm hay lối sống

cũ để tạo ra những đặc điểm nhân thân mới

Sự tác động của môi trường đến cá nhân con người luôn theo hai xu hướng: Những yếu tố tích cực của môi trường sống sẽ tác động để hình thành các đặc điểm nhân thân tốt và ngược lại, những yếu tố tiêu cực sẽ tác động

để hình thành các đặc điểm nhân thân xấu Ở đây chúng ta thấy sự tác động của môi trường tiêu cực để hình thành những phẩm chất tâm

lí lệch lạc cũng chính là để hình thành các đặc điểm nhân thân xấu thuộc về nhóm đặc điểm đạo đức-tâm lí của con người Chính vì vậy, nghiên cứu sự hình thành các đặc điểm nhân thân xấu của con người không thể tách rời việc nghiên cứu sự hình thành các phẩm chất tâm lí hay nhân cách lệch lạc (hay còn gọi là những phẩm chất tâm lí tiêu cực của con người) Chính việc hình thành những đặc điểm nhân thân xấu này là tiền đề cho giai đoạn tiếp theo là giai đoạn làm phát sinh hành

vi phạm tội Như vậy rõ ràng việc hình thành những đặc điểm nhân thân có liên quan mật thiết với nguyên nhân của tội phạm

Các học giả nước ngoài khi đề cập nguyên nhân của tội phạm cũng luôn cố gắng xây dựng các học thuyết tội phạm học để giải thích nhằm làm rõ các yếu tố có ảnh hưởng đến cơ chế của hành vi phạm tội Mỗi học thuyết trong tội phạm học được các học giả đưa ra để đi sâu nghiên cứu làm rõ một số yếu

tố nhất định mà theo tác giả đó là những yếu

tố giữ vai trò quan trọng trong quá trình diễn biến làm phát sinh hành vi phạm tội Nhiều học thuyết đã giúp chúng ta hiểu và giải thích được nguồn gốc cũng như tiến trình diễn biến

của các yếu tố đóng vai trò quan trọng trong

toàn bộ quá trình tác động, thúc đẩy làm phát

sinh hành vi phạm tội Các học thuyết như

thuyết phạm tội thừa kế của Richard Louis

Dudale (1841 – 1883) hay của Henry Herbert

Goddard (1866 - 1957); các thuyết tâm lí của

các học giả Isaac Ray (1807 - 1881), Henry

Maudsley (1835 - 1918), Henry Goddard

(1866 - 1957) cũng như các thuyết về xã hội

của Adolphe Quételet (1796 - 1874), André

Michel Guerry (1802 - 1866), Gabriel Tarde

(1843 - 1904) và của nhà nghiên cứu xã hội

học nổi tiếng của Pháp David Emile

Durkheim (1858 - 1917) và rất nhiều các học

thuyết tội phạm học khác đã lí giải vai trò của

những yếu tố về sinh học, về tâm lí, đạo đức

hay các yếu tố của môi trường xã hội trong

quá trình làm phát sinh hành vi phạm tội Như

vậy mỗi học thuyết tội phạm học sẽ đóng góp

một cái nhìn dưới một góc độ nhất định trong

cơ chế hành vi phạm tội, trong đó có những

học thuyết cho thấy vai trò của những yếu tố

chủ quan thuộc về các đặc điểm tâm sinh lí,

đạo đức của con người, có những học thuyết

cho thấy vai trò của các nhân tố xã hội Đặc

biệt, khi bàn về vấn đề nhân thân người phạm

tội, nhiều học giả nước ngoài cũng đã lí giải

theo hướng làm rõ những yếu tố có vai trò

quan trọng trong việc hình thành các đặc

điểm nhân thân xấu của con người từ đó

quyết định đến việc làm phát sinh tội phạm

Bernd-Dieter Meier - nhà nghiên cứu tội

phạm học của CHLB Đức cho rằng hành vi

phạm tội chịu tác động tổng hợp của các yếu

tố sinh học, tâm lí và xã hội tương tác với

nhau.(15) Nhiều nghiên cứu cho thấy sự hình

thành các đặc điểm nhân thân không tốt của

con người là quá trình tác động của nhiều yếu

tố trong đó có những yếu tố thuộc về chủ quan của con người như trí tuệ, sự thông minh hay khả năng kiềm chế và kiểm soát hành vi của người đó trong sự tác động qua lại với những yếu tố tiêu cực thuộc về môi trường xã hội như gia đình, trường học, bạn

bè, hay các hoạt động vui chơi giải trí, thậm chí cả những thói quen như nghiện rượu, nghiện các chất ma túy (16)

Như vậy, mặc dù không đề cập cơ chế cụ thể của hành vi phạm tội nhưng nghiên cứu các quan điểm của các học giả nước ngoài cũng cho chúng ta thấy xu hướng lí giải cơ chế hành vi phạm tội thông qua sự đánh giá các tác động của môi trường bên ngoài đến việc hình thành các đặc điểm xấu của nhân thân con người và mối quan hệ tương tác giữa các đặc điểm nhân thân này với môi trường

xã hội trong những điều kiện nhất định làm phát sinh tội phạm

Những yếu tố tiêu cực của môi trường bên ngoài như môi trường gia đình, bạn bè, nhà trường, nơi công tác, môi trường vui chơi giải trí hay đời sống kinh tế-xã hội sẽ tác động đến các cá nhân để hình thành các phẩm chất tâm lí lệch lạc cũng đồng thời hình thành các đặc điểm nhân thân xấu của con người Gia đình là môi trường đầu tiên có vai trò

vô cùng quan trọng trong việc hình thành các đặc điểm nhân thân của con người Lối sống, cách cư xử cũng như những quan điểm, quan niệm, những chuẩn mực đạo đức thậm chí điều kiện kinh tế trong gia đình sẽ quyết định đến việc hình thành những đặc điểm nhận thức đầu tiên rất quan trọng ở trẻ em Chính những điều kiện không thuận lợi trong gia

đình là những tác nhân vô cùng quan trọng

trong việc hình thành các đặc điểm nhân thân

xấu của đứa trẻ Gia đình quá nuông chiều

con cái sẽ hình thành nên ở đứa trẻ những đặc

điểm nhân thân xấu như sự ích kỉ, hẹp hòi,

nhu cầu luôn đòi hỏi, hưởng thụ, sự coi

thường giá trị lao động, sự quá đề cao lợi ích

cá nhân mà coi thường lợi ích của người

khác Gia đình quá nghiêm khắc với con cái,

luôn đánh mắng, trừng phạt con cái sẽ làm

cho đứa trẻ dễ hình thành các đặc điểm chán

nản, bất mãn, thậm chí căm hận, thù ghét bố

mẹ, căm hận cuộc đời, mong muốn trả thù

Gia đình thường xuyên cãi cọ, đánh chửi

nhau sẽ làm hình thành đặc điểm nhân thân

xấu như sự thiếu kính trọng, sự coi thường

bố mẹ, từ đó sẽ dẫn đến sự coi thường các

giá trị con người, thậm chí nhiễm thói bạo

lực, hung hãn của cha mẹ Gia đình có người

thân vi phạm pháp luật hay phạm tội sẽ tác

động đến đứa trẻ, hình thành nên đặc điểm

coi thường các giá trị đạo đức, các chuẩn

mực pháp luật, coi thường giá trị con người

và cuộc sống, tạo ra lòng tham, động cơ vụ

lợi, sự quá coi trọng đồng tiền Một số

những điều kiện không thuận lợi khác như

gia đình thiếu hoàn thiện, thiếu sự quan tâm

chăm sóc con cái cũng hình thành những đặc

điểm nhân thân xấu như sự thiếu tự tin, sự

chán nản, bất công, lòng thù hận

Bạn bè cũng có ảnh hưởng vô cùng quan

trọng trong việc hình thành các đặc điểm

nhân thân xấu Có thể nói bạn bè, nhất là

những bạn bè cùng trang lứa do những đặc

điểm về tâm sinh lí lứa tuổi, có ảnh hưởng vô

cùng lớn đến các quan điểm, quan niệm, nhận

thức lối sống, thậm chí đến thói quen, cách cư

xử của con người Kết bạn với những người bạn xấu, những đứa trẻ rất dễ nhiễm những thói hư, tật xấu của bạn bè như lười học, đua đòi, chơi bời, hưởng thụ, coi trọng đồng tiền, coi thường các giá trị con người, các giá trị đạo đức, các chuẩn mực pháp luật hay thậm chí nghiện hút, bỏ học, tụ tập thành các băng nhóm phạm tội

Trường học và môi trường giáo dục cũng

có tác động rất lớn đến sự hình thành các đặc điểm nhân thân con người Những tiêu cực trong nhà trường như sự thiếu quan tâm, thiếu trách nhiệm, sự phân biệt đối xử, ảnh hưởng của kinh tế thị trường chính là nguyên nhân tạo ra các đặc điểm nhân thân xấu như: Sự bi quan, chán nản, chán học, sự coi thường tri thức, hiểu biết, sự bất mãn, thiếu tôn trọng thầy cô giáo, sự thờ ơ, lãnh đạm đối với việc học tập, sự thiếu tôn trọng thậm chí thù ghét, căm hận bạn bè, thầy cô giáo

Những hoạt động vui chơi giải trí không lành mạnh cũng có tác động rất lớn đến sự hình thành các đặc điểm nhân thân xấu Đặc biệt những trò chơi bạo lực, tình dục làm hình thành những thói quen bạo lực, sự coi thường giá trị con người, coi thường chuẩn mực đạo đức, sự dâm đãng, háo sắc

Rượu bia và các chất kích thích cũng là một trong những yếu tố rất quan trọng trong việc tác động đến suy nghĩ, nhận thức của con người để hình thành những đặc điểm nhân thân xấu Sử dụng rượu bia và các chất kích thích trước hết sẽ tạo ra sự phụ thuộc của người đó vào các chất kích thích Khi

đó, con người sẽ tìm mọi cách để thoả mãn

kể cả những cách thức vi phạm pháp luật như trộm cắp, lừa đảo, cướp giật, giết người,

lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản Mặt

khác khi sử dụng các chất kích thích, con

người trở nên thích thể hiện hơn, hung hãn

hơn, liều mạng hơn, dễ bị kích động hơn, dễ

gây gổ hơn thậm chí không còn khả năng

kiểm soát được hành vi của mình Sử dụng

thường xuyên và lâu dài rượu bia và các chất

kích thích sẽ dẫn đến sự tổn hại về thần kinh,

sự tổn hại về tâm lí, sức khỏe, không còn

minh mẫn, do đó dễ nảy sinh những quan

điểm, quan niệm tiêu cực, bế tắc trong cuộc

sống, dễ thúc đẩy con người thực hiện các

hành vi phạm tội

Mối quan hệ đồng nghiệp cũng có ảnh

hưởng đến sự hình thành một số đặc điểm

nhân thân xấu của con người Một tập thể mất

đoàn kết, thường xuyên đố kị, ganh ghét, tìm

mọi cách làm mất uy tín, danh dự, làm hại lẫn

nhau sẽ làm phát sinh các đặc điểm nhân thân

xấu như: Sự ghen ghét, thù hận… và trong

những tình huống tiêu cực cụ thể sẽ dễ dàng

làm phát sinh hành vi phạm tội

Tình trạng kinh tế khó khăn cũng có ảnh

hưởng đáng kể đến sự hình thành các đặc

điểm nhân thân xấu Sự nghèo đói, bần hàn

túng bấn, nếu không được giáo dục tốt, không

có được bản lĩnh vươn lên trong cuộc sống thì

sẽ dễ làm nảy sinh các tư tưởng bi quan, chán

nản thù hận cha mẹ, thù hận cuộc đời, từ đó

xuất hiện những quan niệm, quan điểm kiếm

tiền bằng mọi giá, kể cả vi phạm pháp luật

Ngay trong sinh hoạt hàng ngày, tại nơi

cư trú sinh sống, những nhân tố tiêu cực trong

lối sống, nghỉ ngơi, giao tiếp hay những mâu

thuẫn, tranh chấp trong cuộc sống như tranh

chấp về đất đai, nhà cửa, những mâu thuẫn

trong sinh hoạt, trong sử dụng các công trình

phúc lợi công cộng cũng ảnh hưởng đến sự hình thành các đặc điểm nhân thân xấu: như

sự ghen ghét, căm hận, tư tưởng phá hoại, gây thiệt hại, tư tưởng trả thù

Như vậy rõ ràng sự hình thành các đặc điểm nhân thân xấu là do sự tác động tiêu cực của môi trường sống đến quan điểm, tư tưởng, nhận thức của mỗi cá nhân con người Tất nhiên sự tác động này không phải là tác động một chiều mà luôn là sự tác động qua lại lẫn nhau Môi trường bên ngoài tác động đến các cá nhân nhưng các cá nhân với tư cách là chủ thể của xã hội luôn nhận thức các hiện tượng, quá trình xã hội phù hợp với đặc điểm tâm sinh lí của mình để hình thành những quan niệm, quan điểm, tính cách hay lối sống riêng của mình Điều đó lí giải cho việc trong những môi trường sống tiêu cực tương tự nhau nhưng không phải ai cũng hình thành các đặc điểm nhân thân xấu Đó là vì các đặc điểm nhân thân được hình thành thông qua một quá trình lâu dài và phức tạp (như đã phân tích), hơn nữa lại phụ thuộc vào nhận thức, hiểu biết của từng cá nhân cụ thể Tất nhiên không thể phủ nhận vai trò rất quan trọng của môi trường sống tiêu cực, tuy nhiên quá trình hình thành các đặc điểm nhân thân xấu còn phụ thuộc vào nhận thức chủ quan cũng như đặc điểm tâm lí của từng cá nhân cụ thể (ví dụ, một số cá nhân có những đặc điểm tâm lí như nóng nảy, thiếu sự kiềm chế, kiểm soát bản thân sẽ dễ hình thành các đặc điểm nhân thân xấu hơn các cá nhân khác, ngay cả trình độ học vấn, độ tuổi, giới tính, sự nhạy cảm, trí thông minh cũng có ảnh hưởng đáng kể đến việc hình thành các đặc điểm nhân thân xấu

Những đặc điểm nhân thân xấu trong sự

kết hợp với các tình huống tiêu cực cụ thể sẽ

dễ làm phát sinh hành vi phạm tội

“Tình huống” theo Đại từ điển tiếng

Việt được định nghĩa là: “Hoàn cảnh diễn

biến, thường bất lợi, cần đối phó”.(17) Tình

huống tiêu cực trong tội phạm học được

hiểu là những sự việc tiêu cực xảy ra tại

một nơi, trong một khoảng thời gian nào đó,

trong sự tương tác với một cá nhân cụ thể

làm phát sinh hành vi phạm tội của người

đó Tình huống tiêu cực có thể là các sự

việc tiêu cực xảy ra trong gia đình hay

ngoài xã hội, có thể xảy ra một lần hay

nhiều lần, có thể do con người hay do tự

nhiên tạo ra Tình huống tiêu cực cụ thể

trong sự tương tác với đặc điểm nhân thân

xấu của con người đặt trong tình huống đó

sẽ làm phát sinh tội phạm

Tóm lại, nguyên nhân làm phát sinh tội

phạm là sự tác động qua lại giữa các yếu tố khách quan của môi trường sống với các yếu

tố chủ quan thuộc về cá nhân con người Cơ chế tác động của các yếu tố chủ quan và các yếu tố khách quan vô cùng phức tạp tuân theo hai giai đoạn:

- Giai đoạn thứ nhất là giai đoạn tác động qua lại giữa môi trường bên ngoài tiêu cực với các đặc điểm bên trong của cá nhân để hình thành các đặc điểm nhân thân xấu (nhân cách lệch lạc) của con người

- Giai đoạn thứ hai là giai đoạn tác động qua lại giữa các đặc điểm nhân thân xấu của con người với tình huống tiêu cực cụ thể của môi trường bên ngoài làm phát sinh tội phạm

Cơ chế tác động của các yếu tố hình thành nguyên nhân của tội phạm có thể biểu diễn bằng sơ đồ sau:

Như vậy, việc nghiên cứu nhân thân

người phạm tội phải luôn gắn liền với việc

nghiên cứu nguyên nhân của tội phạm bởi

vì quá trình hình thành các đặc điểm nhân thân xấu chính là giai đoạn tiền đề nhưng không thể tách rời của quá trình phát sinh

Môi trường bên ngoài tiêu

cực (gia đình, bạn bè, nhà

trường )

Đặc điểm tâm sinh lí,

nhận thức của cá nhân

Các phẩm chất tâm lí lệch lạc hay các đặc điểm nhân

thân xấu

Tình huống tiêu cực cụ thể của môi trường bên ngoài

Phát sinh tội phạm

tội phạm Tách rời việc nghiên cứu nhân

thân người phạm tội ra khỏi quá trình

nghiên cứu nguyên nhân của tội phạm sẽ

không thể thấy được một cách toàn diện,

logic cơ chế hành vi phạm tội, từ đó không

thể xây dựng được hệ thống biện pháp

phòng ngừa tội phạm hữu hiệu Trong các

tài liệu tội phạm học hiện nay ở nước ta,

việc nghiên cứu nhân thân người phạm tội

và nguyên nhân của tội phạm thường tách

rời nhau vì vậy gây nhiều khó khăn cho

việc nhận thức toàn diện nguyên nhân của

tội phạm Cách nghiên cứu này cũng làm

mờ nhạt vai trò của nhân thân người phạm

tội trong cơ chế hành vi phạm tội từ đó ảnh

hưởng đến việc xây dựng hệ thống phòng

ngừa tội phạm Từ quan điểm nghiên cứu

gắn liền nhân thân người phạm tội với

nguyên nhân của tội phạm, hệ thống biện

pháp phòng ngừa tội phạm cần phải hướng

đến việc hạn chế hay loại trừ trước hết các

yếu tố của môi trường xã hội cũng như một

số đặc điểm tâm sinh lí có vai trò tác động

đến việc hình thành các đặc điểm nhân

cách lệch lạc, hay các đặc điểm nhân thân

xấu của con người, đồng thời các biện

pháp phòng ngừa cũng cần phải hướng đến

việc hạn chế hay loại trừ các tình huống

tiêu cực cụ thể có thể tương tác với các đặc

điểm nhân thân xấu làm phát sinh tội

phạm Chỉ trên cơ sở hệ thống biện pháp

phòng ngừa tội phạm toàn diện như vậy

mới có tác dụng làm hạn chế đến mức thấp

nhất các yếu tố tham dự tích cực vào quá

trình phát sinh hành vi phạm tội, từ đó góp

phần làm giảm đáng kể số lượng tội phạm

xảy ra trong xã hội, đảm bảo tốt nhất an

ninh, trật tự và an toàn xã hội./

(1) Trong phạm vi bài viết này, chúng tôi chỉ bàn đến nội dung của nguyên nhân của tội phạm mà không bàn đến thuật ngữ “Nguyên nhân của tội phạm” hay

“nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm”

Về vấn đề này chúng tôi hoàn toàn đồng ý với quan điểm của GS.TS Nguyễn Ngọc Hoà trong việc sử dụng cụm từ: “Nguyên nhân của tội phạm” Xem:

Nguyễn Ngọc Hoà, Tội phạm và cấu thành tội phạm,

Nxb CAND, Hà Nội 2008, tr 228 - 234

(2).Xem: Nguyễn Như Ý (chủ biên), Đại từ điển tiếng

Việt, Nxb Đà Nẵng, 1999, tr 1217

(3).Xem: Hoàng Phê (chủ biên), Từ điển tiếng Việt,

Nxb Đà Nẵng, 2003, tr 671

(4).Xem: Đại học Huế, Trung tâm đào tại từ xa, Giáo

trình tội phạm học, Nxb CAND, Hà Nội, 2008, tr

113, 114

(5).Xem: Đại học quốc gia Hà Nội, Giáo trình tội

phạm học, Nxb ĐHQGHN, 1999, tr 176

(6).Xem: Viện nghiên cứu nhà nước và pháp luật, Tội

phạm học Việt Nam, một số vấn đề lí luận và thực tiễn, Nxb CAND, Hà Nội, 2000, tr 189

(7).Xem: Đại học Huế, Sđd, tr 113, 114

(8).Xem: Đại học quốc gia Hà Nội, Sđd, tr 182, 183 (9).Xem: Nguyễn Ngọc Hoà, Sđd, tr 239

(10).Xem: Hoàng Phê (chủ biên), Sđd, tr 711

(11).Xem: Trường Đại học Luật Hà Nội, Giáo trình

tội phạm học, Nxb CAND, Hà Nội, 2010, tr 193 và các trang tiếp theo

(12).Xem: Viện nghiên cứu nhà nước và pháp luật, Sđd, tr 105

(13).Xem: Đại học Huế, Sđd, tr 143 và các trang tiếp theo

(14).Xem: Đại học quốc gia Hà Nội, Sđd, tr 145 và các trang tiếp theo

(15).Xem: Bernd-Dieter Meier, Kriminologie, Verlag

C.H Beck München, 2005, tr 149

(16).Về vấn đề này xem: Bernd-Dieter Meier, Sđd, tr

150 - 167; Freda Adler, Gerhard O.W Mueller,

William S Laufer, Criminology, McGraw-Hill, New

York 1991, tr 92 - 100

(17).Xem: Nguyễn Như Ý (chủ biên), Sđd, tr 1649