Những bổ khuyết cần thiết cho bức tranh toàn cảnh của văn học Việt Nam hiện đại docx

Tiếc, vì dù sách đã dày tới 1460 trang in, đã bao quát được 78 nhà văn, từ “những người đi tiên phong” - những nhà văn hồi mới có chữ quốc ngữ như Trương Vĩnh Ký - đến những nhà văn trẻ,

Những bổ khuyết cần thiết cho bức tranh toàn

cảnh của văn học Việt Nam hiện đại

Giờ đây thỉnh thoảng giở bộ Nhà văn hiện đại ra tra cứu, tôi cứ vừa kính phục vừa tiếc cho nhà nghiên cứu Vũ Ngọc Phan Không thể không phục, vì chỉ bằng sự lao động nghiêm túc của cá nhân mình, Vũ Ngọc Phan đã đóng góp cho văn giới một bộ sách đồ sộ mà cho đến nay, dù hơn sáu mươi năm đã qua đi, vẫn có giá trị tham khảo cao Tiếc, vì dù sách đã dày tới 1460 trang in, đã bao quát được 78 nhà văn, từ “những người đi tiên phong” - những nhà văn hồi mới có chữ quốc ngữ như Trương Vĩnh Ký

- đến những nhà văn trẻ, xuất hiện và thành danh cuối những năm ba mươi, đầu những năm bốn mươi của thế kỷ XX; nhưng chủ yếu vẫn chỉ là bức tranh văn học chữ quốc ngữ trong thời gian ấy của nửa nước phía Bắc

Trong số 78 nhà văn mà Vũ Ngọc Phan tìm hiểu, nghiên cứu chỉ có 3 khuôn mặt của văn học phương Nam: Trương Vĩnh Ký, Hồ Biểu Chánh, Đông Hồ Vâng, chỉ

có thế Tôi ngờ là do giao thông cách trở, giao lưu văn hóa giữa hai miền khó khăn nên không đủ thông tin cần thiết chứ không phải do quan niệm đánh giá của tác giả Nhà văn hiện đại Căn cứ vào những gì ông đã viết, ta thấy ông không hề khắt khe, định kiến, thiên lệch Có thể nói, Vũ Ngọc Phan đã bỏ qua hàng loạt những nhà văn

Nam Bộ, rất quen thuộc với người đọc Nam Bộ, nhiều người có tới hàng chục tác phẩm đã xuất bản, tất nhiên chưa phải là xuất sắc, nhưng chắc chắn đóng góp của họ không thua những người trong nhóm Đông Dương tạp chí và Nam Phong tạp chí được

Vũ Ngọc Phan giới thiệu như Nguyễn Đỗ Mục, Nguyễn Bá Học, Nguyễn Hữu Tiến, Nguyễn Trọng Thuật Có thể kể: Trần Chánh Chiếu, Nguyễn Chánh Sắt, Lê Hoằng Mưu, Tân Dân Tử, Trương Duy Toản, Phú Đức, Bửu Đình, Phạm Minh Kiên, Nguyễn

ý Bửu, Sơn Vương

Cách đây 4 năm (2001), chúng ta có được một công trình đáng quý khác: bộ Từ điển tác phẩm văn xuôi Việt Nam (tập I) do PGS-TS Vũ Tuấn Anh và PGS-TS Bích Thu chủ biên

Công trình rất có ích cho những ai nghiên cứu, giảng dạy và học tập văn học Việt Nam hiện đại Thế nhưng, tôi cũng tiếc vì trong số 376 tác phẩm từ cuối thế kỷ XIX đến năm 1945 được nhóm biên soạn tóm tắt nội dung, nhận xét bước đầu, chỉ có

56 tác phẩm văn xuôi Nam Bộ Thiếu nhiều quá! Vì chỉ riêng Hồ Biểu Chánh, trong

33 năm sáng tác tính đến 1945, đã có hơn 40 tác phẩm Nếu tính gộp các tác phẩm đã xuất bản của ông và của 10 nhà tiểu thuyết đã nêu tên ở trên thì có tới 156 cuốn(1) Tất nhiên cũng phải cân nhắc giá trị, không thể giới thiệu xô bồ, đưa tất cả vào Từ điển, nhưng chắc chắn số lượng tác phẩm đáng được kể đến của văn xuôi Nam Bộ trong non nửa thế kỉ này cũng phải tới hàng trăm cuốn

Tôi xin nói thêm đến bộ sách 970 trang khổ lớn - cuốn Văn học Việt Nam thế

kỉ XX, do GS Phan Cự Đệ chủ biên(2) Cần khẳng định ưu điểm của một số chương

viết mang tính tổng kết của các tác giả, nhưng văn học Nam Bộ giai đoạn 1900-1945 cũng chưa được quan tâm đúng mức

Nhắc đến những bất cập của ba công trình ra đời ở những thời điểm khác nhau

kể trên, tôi luôn tự nhủ lòng: phàm “đã mang lấy nghiệp” nghiên cứu, khó có thể cầu toàn Sai thì sẽ sửa, thiếu thì sẽ bổ sung Chỉ có điều, nếu càng bớt sai bớt thiếu, càng bớt làm phiền bạn đọc Riêng về việc nghiên cứu văn học Việt Nam hiện đại, cụ thể là

ba chặng đầu của nó (1900-1930, 1930-1945 và 1945-1975) một yêu cầu mang tính nguyên tắc được đặt ra với giới nghiên cứu là phải khôi phục lại diện mạo như nó vốn

có, để các thế hệ người đọc hôm nay và mai sau chiếm hữu được đầy đủ di sản văn học quá khứ - dù chưa xa, nhưng đã trôi nổi, thất tán một cách đáng ngại Và chỉ từ thành công của việc làm đó, chúng ta mới có thể thấy được rành rõ tiến trình của việc hiện đại hóa văn học Việt Nam, thành tựu và hạn chế của các giai đoạn, cũng như đặc trưng thi pháp chủ yếu của một số tác giả tiêu biểu, của những thể loại văn học chính

và của ba giai đoạn này

Từ năm 1975 đến nay, trong một hoàn cảnh chính trị - xã hội đặc biệt thuận lợi khác trước, giới nghiên cứu phương Nam cũng như lực lượng nghiên cứu của cả nước

đã đáp ứng trong chừng mực nhất định yêu cầu nói trên Và riêng về việc khôi phục lại những di sản văn học Nam Bộ, chúng ta đã thu được kết quả rất đáng khích lệ trên

cả ba cấp độ: phát hiện và giới thiệu tác phẩm, tìm hiểu và đánh giá tác giả, nhận định

và khái quát về đặc điểm cơ bản của từng giai đoạn cũng như của từng thể loại

Về việc khôi phục lại bức tranh văn xuôi Nam Bộ 30 năm đầu thế kỉ XX, có thể ghi nhận công sức của nhiều phía Trước hết là việc một số nhà xuất bản cho sưu tầm và in lại hàng loạt tác phẩm của các nhà văn sáng tác trong giai đoạn này Chỉ riêng nhà xuất bản Tiền Giang trong 5 năm 1986-1990 đã tái bản hơn 40 tác phẩm với

số lượng lớn của Hồ Biểu Chánh Việc in ấn của các nhà xuất bản địa phương phía

Nam có phần ồ ạt, do nắm bắt được thị hiếu của đông đảo công chúng bình dân Nam

Bộ, nhưng chính việc làm thiếu cân nhắc, gạn lọc này lại có lợi cho giới nghiên cứu - những người đang “đói” tư liệu

Trong thời gian này các cấp ủy Đảng và chính quyền nhiều tỉnh đã xúc tiến việc viết Địa chí văn hóa Nhiều cuốn được tổ chức công phu, đã giới thiệu kĩ lưỡng toàn diện về địa phương, trong đó phần văn hóa văn học rất được chú ý Đáng kể hơn

cả là các bộ Địa chí văn hóa Thành phổ Hồ Chí Minh, Bến Tre Long An, An Giang

Chẳng hạn, bộ Địa chí Bến Tre do Thạch Phương và Đoàn Tứ chủ biên, đã dành tới

120 trang trong tổng số 820 trang in để giới thiệu thành tựu văn học của tỉnh, đã trân

trọng ghi nhận đóng góp của thế hệ nhà văn cuối thế kỉ XIX (Phan Thanh Giản, Nguyễn Đình Chiểu, Trương Vĩnh Ký, Phan Văn Trị, Trương Gia Mô ) cũng như của thế hệ nhà văn đầu thế kỉ XX (Sương Nguyệt Anh, Lê Hoằng Mưu, Nguyễn Văn Vinh, Ca Văn Thỉnh ) và những khuôn mặt tiêu biểu của giai đoạn sau cách mạng tháng Tám (Dương Tử Giang, Lê Thọ Xuân, Nguyễn Hải Trừng, Trang Thế Hy )

Có thể nói đến sự đóng góp của giới nghiên cứu trong các viện, các trường đại học, các hội văn học

Ngay từ 1987, để kỉ niệm 100 năm ra đời của cuốn tiểu thuyết đầu tiên bằng chữ quốc ngữ - cuốn Thầy Lazarô Phiền của Nguyễn Trọng Quản, khoa Ngữ văn trường Đại học sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh, với sự cộng tác của GS Nguyễn Văn Trung, đã cho in và lưu hành nội bộ tác phẩm này

Năm 1998, Hội Nghiên cứu và giảng dạy văn học TP Hồ Chí Minh đã xuất

bản bộ Truyện dài đầu tiên và tuyển tập các truyện ngắn Nam Bộ cuối thế kỉ XIX đầu

thế kỉ XX (Cao Xuân Mỹ sưu tầm tuyển chọn, Bùi Đức Tịnh giới thiệu hiệu đính) Dựa

trên cơ sở này, chị Cao Xuân Mỹ đã mở rộng diện sưu tầm và có được bộ tuyển tập dày dặn, công phu Văn xuôi Nam Bộ nửa đầu thế kỉ XX (2 tập, 1220 trang - Nxb Văn nghệ Thành phố Hồ Chí Minh - 2000), tuyển và trích tuyển tác phẩm của 11 tác giả quen thuộc nổi trội hơn cả: Nguyễn Trọng Quản, Hồ Biểu Chánh, Lê Hoằng Mưu, Phú Đức, Nguyễn Bửu Mọc, Việt Đông, Nguyễn Chánh Sắt, Trần Quang Nghiệp, Sơn Vương, Tuấn Anh, Bửu Đình) Sau bảy, tám mươi năm, người đọc mới có lại trong tay các tác phẩm Người bán ngọc (Lê Hoằng Mưu), Nghĩa nghiệp kì duyên, Lòng người nham hiểm (Nguyễn Chánh Sắt), Lửa tình (Trần Quang Nghiệp), Bạc trắng

lòng đen, Phản bạn vì tình (Sơn Vương), Ai lỗi lầm (Tuấn Anh), Mảnh trăng thu (Bửu

Đình) v.v cũng như mới được đọc 4 trong số 18 chương của bộ tiểu thuyết đồ sộ Châu về hiệp phố hơn một ngàn trang của nhà văn Bửu Đình Cần ghi nhận tác động

tích cực của các hội thảo khoa học: Hội thảo về “Tiến trình hiện đại hóa văn học Việt

Nam” do Viện Khoa học xã hội tại Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức năm 1998; Hội

thảo “Văn học quốc ngữ Nam Bộ cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX” do Viện Văn học và

Trường Đại học khoa học xã hội nhân văn Thành phố Hồ Chí Minh phối hợp tổ chức năm 2002

Những hoạt động kể trên, cộng với việc tái bản các công trình nghiên cứu như Việt Nam văn học sử giản ước tân biên (của Phạm Thế Ngũ), Mười ba năm tranh luận

văn học (Thanh Lãng), Văn học miền Nam - Văn học Hà Tiên (Đông Hồ), Chân dung

Hồ Biểu Chánh (Nguyễn Khuê) và nhiều cuốn khác của những trí thức đứng đắn ở các

thành thị miền Nam trước năm 1975 đã tạo điều kiện thuận lợi để nghiên cứu sinh Tôn

Thất Dụng bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ “Sựhình thành và vận động của thể loại

tiểu thuyết văn xuôi tiếng Việt ở Nam Bộ giai đoạn cuối thế kỉ XIX đến năm 1932”

năm 1993, cũng như sau đó chín năm, Cao Xuân Mỹ bảo vệ thành công luận án

Quá trình hiện đại hóa tiểu thuyết Việt Nam từ cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX Mặt

khác, người đọc được đón nhận hàng loạt bài viết của Phong Lê (3), Nguyễn Huệ

Chi(4), Vũ Tuấn Anh (5), Trần Hữu Tá (6), Võ Văn Nhơn (7) v.v và nhiều chuyên khảo có giá trị của Bằng Giang (Văn học quốc ngữ ở Nam Kỳ 1865-1930, Bùi Đức Tịnh (Những bước đầu của báo chí, tiểu thuyết và thơ mới 1865-1932), Hoài Anh (Chân dung văn học).v.v Công trình Từ điển văn học bộ mới của 106 nhà nghiên cứu mới ra mắt bạn đọc cũng nằm trong ý hướng chung đó Hơn chín mươi tác giả của văn học Nam Bộ, từ Trương Vĩnh Ký, Huỳnh Tịnh Của, Nguyễn Trọng Quản đến những cây bút xuất hiện và thành danh đầu thập kỉ sáu mươi đã được giới thiệu tương đối cặn kẽ, tuy vậy vẫn chưa thật đầy đủ

Rõ ràng, với kết quả sưu tầm nghiên cứu đáng khích lệ nói trên, chúng ta có điều kiện dựng lại bức tranh toàn cảnh của văn học Việt Nam giai đoạn ba mươi năm đầu thế kỉ XX và thấy được sự đóng góp tích cực riêng của từng miền vào thành tựu chung của chặng đầu thử nghiệm xây dựng nền văn học hiện đại; đồng thời có thể chỉ

ra căn nguyên xã hội - lịch sử tạo động lực cho sự phát triển văn học của từng miền Riêng văn học Nam Bộ, không thể không chú ý đến tình trạng đô thị được hình thành sớm, tốc độ đô thị hóa cao, tỉ lệ thị dân - những công chúng mới của văn học ngày càng đông đảo Họ đòi hỏi văn học phải thỏa mãn nhu cầu sinh hoạt tinh thần của họ, với nguyên tắc “thuận mua vừa bán” Chính vì thế các nhà văn có điều kiện sớm trở thành chuyên nghiệp Chữ quốc ngữ vốn đã gieo mầm từ lâu trên những vùng chịu ảnh hưởng của đạo Gia Tô ở khắp các miền duyên hải nước ta, nhưng đến giữa thế kỉ XIX, với tầm nhìn sáng suốt nhà bác học Trương Vĩnh Ký đã cấy thứ văn tự mới ấy

trong hai môi trường rất quan trọng: báo chí (mà ông là chủ bút Gia Định báo) và

trường học (ông là giáo sư, sau đó là hiệu trưởng trường Thông ngôn và trường Sư

phạm Sài Gòn) Mặt khác các cơ sở vật chất kĩ thuật cho nền văn học mới cũng có ở Nam Bộ sớm hơn so với miền Bắc và miền Trung: báo chí, nhà xuất bản, nhà in Ngoài tờ Gia Định báo - một tờ công báo - nhiều tờ báo khác, chính quyền có, tư nhân

có, nhanh chóng xuất hiện ở Sài Gòn và ganh đua thị phần: Lục tỉnh tân văn, Nông cổ

mín đàm, Nữ giới chung, Công luận báo, Pháp Việt nhứt gia, Phụ nữ tân văn, Thần

chung v.v Để hấp dẫn người đọc, tờ nào cũng dành đất cho văn chương, đặc biệt là

cho truyện ngắn và tiểu thuyết Có thể nói, báo chí Nam Bộ đã là bà đỡ mát tay cho các sáng tác văn chương Vì thế văn xuôi quốc ngữ Nam Bộ ra đời sớm hơn cả, sớm hơn miền Bắc trên dưới mười năm Nếu tính từ những quả bói đầu mùa như

Chuyến đi Bắc Kỳ năm ất Hợi (1876), Chuyện khôi hài (1882) của Trương Vĩnh Ký,

Chuyện giải buồn (2 tập, 1880-1885) của Huỳnh Tịnh Của, Thầy Lazarô Phiền (1887) của Nguyễn Trọng Quản thì sớm hơn trên dưới 40 năm Khảo sát kĩ hệ thống tác phẩm văn xuôi Nam Bộ giai đoạn này, ta thấy có những sắc thái riêng, khác với văn xuôi miền Bắc

Về quan điểm sáng tác, ngay Nguyễn Trọng Quản - người mở đầu cho nền tiểu

thuyết bằng quốc ngữ - trong bài Tựa cuốn Thầy Lazarô Phiền đã có một “tuyên

ngôn” độc đáo Ông muốn tiểu thuyết bắt nguồn từ cuộc sống đời thường: “Đã biết

rằng: xưa nay dân ta chẳng thiếu chi thơ, văn, phú, truyện nói về những đứng anh

hùng hào kiệt, những tay tài cao trí cả rồi đó; mà những đứng ấy thuộc về đời xưa chớ đời nay chẳng còn nữa Bởi đó tôi mới giám bày đặt một truyện đời nầy là sự thường có trước mắt ta luôn, như vậy thì sẽ có nhiều người sẽ lấy lòng vui mà đọc; kẻ

thì cho quen mặt chữ, người thì cho đặng giải phiền một giây” (Truyện dài đầu tiên

và tuyển tập các truyện ngắn Nam Bộ cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX, tr 16 - Nxb Văn nghệ Thành phố Hồ Chí Minh và Hội nghiên cứu - giảng dạy văn học Thành phố

Hồ Chí Minh xuất bản, 1998)

Về hành văn, đặt câu dùng chữ, khuynh hướng “đại chúng hóa” cũng được xác định từ rất sớm, từ Trương Vĩnh Ký - nhà văn giữ vai trò tiên phong của văn quốc ngữ, đã chủ trương, câu văn xuôi phải “trơn tuột như lời nói thường” Đông đảo các nhà văn Nam Bộ tiếp bước ông đã tuân thủ nghiêm túc nguyên tắc viết văn ấy Năm

1910, Trần Chánh Chiếu trong lời Tựa cho tác phẩm Hoàng Tố Anh hàm oan cũng đã

nêu rõ chủ kiến, tán thành quan niệm của cả Trương Vĩnh Ký và Nguyễn Trọng

Quản: “Từ ngày các đứng cao minh trong lục châu bày diễn dịch các thứ truyện chữ

Nho ra chữ quốc âm, thì ít thấy có truyện nào nói việc trong xứ mình; các truyện đang rao bán đương thời đều là truyện Tàu Nay tôi ngụ ý soạn ra một bổn nói về việc trong xứ mình, dùng tiếng tầm thường cho mọi người dễ hiểu”(8)

Trong những bước đi đầu tiên, văn xuôi Nam Bộ cũng như văn xuôi miền Bắc

đã tiếp nhận, học hỏi kinh nghiệm, thành tựu của thế giới - cả Đông và Tây Thế nhưng sẽ không khó nhận ra sự khác biệt giữa hai miền Các nhà văn miền Bắc, mà đại biểu là các vị trong hai nhóm Đông Dương tạp chí và Nam Phong tạp chí, chủ yếu

đã hướng đến trời Tây hiện đại Các vị cũng chịu ảnh hưởng của tiểu thuyết Trung Hoa, nhưng mức độ hạn chế, và đáng chú ý là đã tiếp nhận cả tiểu thuyết chương hồi lẫn tiểu thuyết Trung Hoa hiện đại Hiện tượng Tuyết Hồng lệ sử của Từ Trẩm á đã làm say mê người đọc một thời là một dẫn chứng cụ thể Nam Bộ có phần khác Không kể một thiểu số trí thức cao cấp, không ít người đã vào “làng Tây” (nhập quốc

tịch Pháp) coi thường và hầu như không đọc văn học quốc ngữ, còn hầu hết các trí thức văn nghệ sĩ đã có sự phân hóa Một bộ phận chịu ảnh hưởng của tiểu thuyết Trung Hoa cổ điển, như Trương Duy Toản, Nguyễn Chánh Sắt, Phạm Minh Kiên, Tân Dân Tử, Huỳnh Thị Bảo Hòa những cây bút này đã tiếp nhận tiểu thuyết Trung Hoa

từ nguyên bản hoặc từ vô số bản dịch ra quốc ngữ, được phổ biến rất rộng ở Nam Bộ đầu thế kỉ XX Riêng Trần Phong Sắc, Nguyễn An Khương, mỗi người đã dịch trên dưới 40 bộ Nhiều nhà văn, như Phú Đức, Trần Quang Nghiệp, Bửu Đình, Biến Ngũ Nhy, Nam Đình, Nguyễn Thế Phương, Lê Hoằng Mưu chủ yếu lại chịu ảnh hưởng tiểu thuyết phương Tây Chính vì thế, ngay trong ba thập kỉ này, ta đã chứng kiến sự song hành phát triển của nhiều loại tiểu thuyết: tiểu thuyết lịch sử, tiểu thuyết võ hiệp (các nhà văn chịu ảnh hưởng tiểu thuyết Tàu), tiểu thuyết trinh thám, tiểu thuyết phiêu lưu, tiểu thuyết tâm lý xã hội (các nhà văn chịu ảnh hưởng tiểu thuyết Tây) đáp ứng yêu cầu hưởng thụ của nhiều đối tượng công chúng khác nhau, chủ yếu và đông đảo hơn cả là người đọc bình dân Nam Bộ

Thành tựu của văn học phương Nam trong các giai đoạn văn học tiếp sau đó cũng lần lượt được khôi phục giá trị Về chặng đường 15 năm trước Cách mạng tháng Tám (1930-1945) một giai đoạn phát triển rất tốt đẹp của văn học Việt Nam hiện đại,

sẽ không thể có bức tranh hoàn chỉnh nếu không khẳng định những đóng góp tích cực của Phi Vân - một Ngô Tất Tố của miền Nam - giúp chúng ta cảm nhận những nét đặc sắc, độc đáo của nông thôn và người nông dân Nam Bộ qua tiểu thuyết phóng sự Đồng quê (1942) và các truyện được viết liền sau đó, nhưng xuất bản muộn mất vài năm: Dân quê (1949), Tình quê (1949), Cô gái quê (1950) Trong lĩnh vực thơ, đã đến

lúc cần tìm hiểu những sáng tác của Thẩm Thệ Hà - tập Thâm thúy và nhiều bài đăng

trên Phổ thông bán nguyệt san (Hà Nội) cũng như trên các báo Đông Thinh, Chúa

Nhật, Điện Tín, Thanh niên với bút danh Thành Kỉnh; của Hồ Văn Hảo (tập Thơ ý, 1949) và nhiều bài đăng trên Phụ nữ tân văn; của Khổng Dương (tập Ly tao, 1940) và

các bài thơ đăng trên Công luận báo (Sài Gòn), Tiểu thuyết thứ bảy, Trung Bắc chủ

nhật (Hà Nội) Nghiên cứu tác phẩm của các thi sĩ nói trên, ta có thể kết luận Nam Bộ

không chỉ đóng góp vào phong trào Thơ mới hai nhà thơ Đông Hồ và Mộng Tuyết

Trong lĩnh vực nghiên cứu phê bình, chúng ta cũng cần đánh giá sự đóng góp của các nhà văn Nam Bộ một cách kỹ lưỡng đầy đủ hơn Vu Gia đã có một công trình

có giá trị về tác giả Tình già: Phan Khôi - Tiếng Việt, báo chí và Thơ mới(9), trong đó

khảo sát rất kỹ hoạt động lí luận phê bình của cây bút cao niên này Nhưng còn những

cống hiến sáng giá khác của Thiếu Sơn qua Phê bình và cảo luận (1933), Câu

chuyện văn học (1933)? Của Thiên Giang (tức Hải Vân) trong cuộc tranh luận Nghệ

thuật vị nghệ thuật hay Nghệ thuật vị nhân sinh? của Nguyễn Thị Kiêm qua các bài viết sắc sảo, đầy nhiệt hứng, cổ vũ cho Thơ mới đăng trên Phụ nữ tân văn, Công luận, Việt Nam, Nữ lưu với nhiều bút danh khác nhau: Nguyễn Thị Manh Manh, Mym, Nguyễn Văn Mym, Lệ Thủy, Nguyễn Thị Kim v.v ? Cây bút nữ này cũng xứng đáng

có chỗ trong ngôi đình Thơ mới với những bài thơ đăng trên Phụ nữ tân văn, thực sự

mới cả về nội dung và phương thức biểu hiện (Viếng phòng vắng, Lá rụng, Canh tàn,

Hai cô thiếu nữ, Sa đà, Nhà thám hiểm và họa sĩ, v.v )

Về chín năm chống Pháp (1945-1954) giới nghiên cứu lâu nay thường chủ yếu chú ý đến thành tựu của văn nghệ Việt Bắc, và chừng mực nào đó đến các vùng khác như Liên Khu Bốn, Liên Khu Năm và Nam Bộ Mối quan tâm này không sai nhưng chưa đủ Trong giai đoạn kháng chiến quyết liệt, chính trong lòng hai thành phố lớn