những tri thức khoa học cơ bản có độ tin cậy cao về giá trị xã hội của pháp luật để cán bộ, nhân dân nhận thức đúng đắn, đầy đủ, toàn diện về giá trị xã hội của pháp luật, sao cho mọi ng
Trang 1
rong điều kiện đổi mới, phát triển bền
vững và hội nhập quốc tế ở nước ta hiện
nay có nhiều vấn đề lí luận và thực tiễn về
pháp luật cần được nghiên cứu có hệ thống
Một trong những vấn đề đó là giá trị xã hội
của pháp luật Theo chúng tôi, việc nghiên
cứu vấn đề này đang trở nên cấp thiết vì
những lí do cơ bản sau đây:
Thứ nhất, trong sự nghiệp xây dựng và
bảo vệ Tổ quốc Việt Nam hiện nay, pháp
luật là công cụ chủ yếu để điều chỉnh các
quan hệ xã hội cơ bản, đang chứa đựng và
thể hiện ngày càng đầy đủ giá trị xã hội vốn
có phù hợp với bản chất của mình trên các
lĩnh vực kinh tế, chính trị, dân sự, văn hoá,
xã hội nhằm góp phần thực hiện mục tiêu
dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân
chủ, văn minh Tuy vậy, về mặt nhận thức lí
luận, không phải mọi người đều đã hiểu
được đúng đắn đầy đủ và thống nhất về giá
trị xã hội của pháp luật Trong xã hội ta hiện
nay, ngoài những người vừa có tri thức khoa
học về pháp luật vừa có thái độ và tình cảm
pháp luật đúng đắn thì còn có không ít người
hoặc không muốn hiểu biết về giá trị xã hội
của pháp luật, do đó không có thái độ, tình
cảm pháp luật đúng đắn; hoặc hiểu biết chưa
đúng, chưa đầy đủ và chưa toàn diện về giá
trị xã hội của pháp luật, cho nên cũng không
thường xuyên có thái độ, tình cảm đúng đắn
về pháp luật Một trong những nguyên nhân
cơ bản của tình trạng đó là do còn nhiều người chưa được trang bị những tri thức cần thiết về pháp luật nói chung, về giá trị xã hội vốn có của pháp luật xã hội chủ nghĩa (XHCN) nói riêng, trong đó có pháp luật nước ta hiện nay Những kiến thức cần thiết
về các vấn đề cơ bản và quan trọng giá trị xã hội của pháp luật như khái niệm, đặc điểm, nội dung, hình thức biểu hiện, sự tác động tới xã hội, căn cứ xác định, các nhân tố ảnh hưởng, các tiêu chuẩn đánh giá mức độ đạt được, những điều kiện bảo đảm, quan hệ giữa giá trị xã hội với các giá trị khác của pháp luật, các loại hình giá trị xã hội của pháp luật, các giải pháp tiếp tục củng cố, bảo đảm, bảo tồn, phát triển và phát huy v.v vẫn chưa được truyền tải tới cán bộ và nhân dân
Sự hạn chế trong nhận thức lí luận về giá trị
xã hội của pháp luật và trong thái độ, tình cảm pháp luật như vậy đã làm cho các hoạt động xây dựng và hoàn thiện pháp luật; tổ chức thực hiện pháp luật và thực hiện pháp luật chưa đạt hiệu quả cao; pháp luật chưa hoàn toàn phát huy hết được vai trò to lớn của mình trong xã hội
Trước tình hình đó, việc nghiên cứu giá trị xã hội của pháp luật sẽ vừa cung cấp
T
* Giảng viên chính Khoa hành chính-nhà nước Trường Đại học Luật Hà Nội
Trang 2những tri thức khoa học cơ bản có độ tin cậy
cao về giá trị xã hội của pháp luật để cán bộ,
nhân dân nhận thức đúng đắn, đầy đủ, toàn
diện về giá trị xã hội của pháp luật, sao cho
mọi người đều hiểu được rằng giá trị xã hội
vừa là phẩm chất tự thân, vốn có hết sức quý
báu của pháp luật nước ta, vừa là tiêu chuẩn,
thước đo đánh giá đúng bản chất, mục đích
và kết quả tác động thực tế của pháp luật, từ
đó tạo nên niềm tin vững chắc của cán bộ và
nhân dân vào pháp luật, góp phần hình thành
ở họ thái độ, tình cảm pháp luật đúng đắn, từ
đó dẫn tới những hành vi hợp pháp trong đời
sống nhà nước và đời sống xã hội; vừa góp
phần xây dựng nên những căn cứ khoa học
cho việc xác định giá trị xã hội và đánh giá
mức độ giá trị xã hội của từng loại pháp luật,
từng văn bản quy phạm pháp luật và từng
hình thức hoạt động thực tiễn pháp luật
Những tri thức khoa học về giá trị xã hội của
pháp luật nhằm hình thành và nâng cao nhận
thức lí luận về giá trị xã hội của pháp luật mà
việc nghiên cứu giá trị xã hội của pháp luật
cung cấp sẽ bao gồm: a) Các tri thức khoa
học về những vấn đề chung của giá trị xã hội
của pháp luật như khái niệm, đặc điểm, nội
dung, hình thức biểu hiện, sự tác động tới xã
hội, căn cứ xác định, các tiêu chuẩn đánh giá
mức độ đạt được, quan hệ giữa giá trị xã hội
với các giá trị khác của pháp luật, các nhân
tố ảnh hưởng, điều kiện bảo đảm…; b) Các
tri thức khoa học về những loại hình giá trị
xã hội cụ thể của pháp luật (hay các yếu tố
cơ bản tạo nên giá trị xã hội nói chung của
pháp luật) như giá trị nhân văn, giá trị nhân
đạo, giá trị bình đẳng xã hội, giá trị công
bằng xã hội, giá trị tiến bộ xã hội, giá trị dân
chủ…; c) Các tri thức khoa học về những giải pháp khả thi nhằm tiếp tục củng cố, bảo đảm, bảo tồn, phát triển và phát huy giá trị xã hội của pháp luật, trong đó quan trọng nhất là nâng cao chất lượng, hiệu quả của việc xây dựng và hoàn thiện pháp luật, tổ chức thực hiện pháp luật và thực hiện pháp luật
Thứ hai, việc hoàn thiện chính sách pháp luật trước yêu cầu bảo đảm giá trị xã hội của pháp luật chưa được thực hiện tốt trong tất
cả các khâu, từ hình thành tư tưởng về hoàn thiện chính sách pháp luật, khảo sát, điều tra, đánh giá thực trạng nhu cầu của thực tiễn và thực trạng bảo đảm giá trị xã hội của chính sách pháp luật hiện hành đến khâu “vật chất hoá” tư tưởng về hoàn thiện chính sách pháp luật Những hạn chế ấy dẫn đến hậu quả là chính sách pháp luật thường lạc hậu so với nhu cầu, đòi hỏi của thực tiễn, nhất là chính sách pháp luật về các lĩnh vực quyền con người, dân chủ, công bằng xã hội, an sinh xã hội… làm giảm sút vai trò định hướng của chính sách pháp luật đối với các hoạt động pháp luật của Nhà nước Có nhiều nguyên nhân của hiện trạng này, chẳng hạn như chưa nhận thức đầy đủ, đúng đắn ý nghĩa, vai trò định hướng của chính sách pháp luật; thiếu
sự quan tâm của các cấp lãnh đạo có thẩm quyền; thiếu những luận cứ khoa học; công tác tổ chức xây dựng và hoàn thiện chính sách pháp luật chưa có nền nếp…
Hiện trạng nêu trên của việc hoàn thiện chính sách pháp luật và nội dung của chính sách pháp luật trước yêu cầu bảo đảm giá trị
xã hội của pháp luật đang đòi hỏi các nhà khoa học pháp lí phải nghiên cứu có hệ thống, sâu sắc, đầy đủ, toàn diện các vấn đề
Trang 3về giá trị xã hội của pháp luật nhằm cung
cấp những luận cứ khoa học cho việc xây
dựng và hoàn thiện chính sách pháp luật, sao
cho các chính sách pháp luật định hướng có
hiệu quả hoạt động xây dựng và hoàn thiện
pháp luật, tổ chức thực hiện pháp luật và
thực hiện pháp luật Các luận cứ khoa học đó
bao gồm: luận cứ khoa học về ý nghĩa, vai
trò định hướng của chính sách pháp luật
trước yêu cầu bảo đảm giá trị xã hội của
pháp luật; luận cứ khoa học về yêu cầu, cách
thức, nội dung và phương pháp lồng ghép
các yếu tố tạo nên giá trị xã hội của chính
sách pháp luật vào các giai đoạn (công đoạn)
của quy trình xây dựng và ban hành chính
sách pháp luật trước yêu cầu bảo đảm giá trị
xã hội của pháp luật
Thứ ba, hoạt động sáng tạo pháp luật
trước yêu cầu bảo đảm giá trị xã hội của
pháp luật chưa được thực hiện tốt trong tất
cả các khâu (các giai đoạn, các bước) của
quá trình xây dựng và hoàn thiện pháp luật
(mà về thực chất là các giai đoạn của quy
trình xây dựng và ban hành các văn bản quy
phạm pháp luật), dẫn đến tình trạng vừa
thiếu đồng bộ vừa thiếu thống nhất trong hệ
thống pháp luật hiện hành Chẳng hạn, trong
các khâu của quy trình xây dựng và ban hành
các văn bản quy phạm pháp luật điều chỉnh
các quan hệ liên quan đến giáo dục, đào tạo
thường quan tâm lồng ghép các yếu tố
chuyên môn của giáo dục, đào tạo và sự tác
động của Nhà nước đến giáo dục, đào tạo mà
chưa chú ý nhiều đến khía cạnh xã hội của
giáo dục, đào tạo như các vấn đề nhân văn,
dân chủ, bình đẳng xã hội, công bằng xã
hội… Có ba nguyên nhân chính của tình
hình này: Một là nhận thức chưa đúng đắn,
đầy đủ, toàn diện các vấn đề lí luận về giá trị
xã hội vốn có của pháp luật XHCN và về yêu cầu bảo đảm giá trị xã hội trong quy trình xây dựng, ban hành các văn bản quy
phạm pháp luật; hai là chưa có đầy đủ kiến
thức về kĩ năng lồng ghép các yếu tố tạo nên giá trị xã hội của pháp luật vào nội dung hoạt động trong từng công đoạn của quy trình xây dựng, ban hành các văn bản quy phạm pháp
luật; ba là còn thiếu những luận cứ khoa học
của việc xây dựng, ban hành các văn bản quy phạm pháp luật trước yêu cầu bảo đảm các giá trị xã hội của pháp luật
Từ thực trạng xây dựng, hoàn thiện pháp luật trước yêu cầu bảo đảm giá trị xã hội của pháp luật được trình bày ở trên, việc nghiên cứu giá trị xã hội của pháp luật trên cơ sở phân tích, đánh giá sâu sắc, toàn diện, khoa học thực trạng nội dung pháp luật và thực trạng xây dựng, hoàn thiện pháp luật sẽ có tác dụng cung cấp những luận cứ khoa học cho việc tiếp tục xây dựng và hoàn thiện pháp luật trước yêu cầu bảo đảm giá trị xã hội của pháp luật nước ta trong điều kiện đổi mới, phát triển bền vững và hội nhập quốc tế hiện nay Những luận cứ khoa học phục vụ trực tiếp cho hoạt động xây dựng, hoàn thiện pháp luật trước yêu cầu bảo đảm giá trị xã hội của pháp luật mà việc nghiên cứu giá trị xã hội của pháp luật cung cấp sẽ bao gồm ba nhóm chủ yếu sau: nhóm luận cứ khoa học về nhận thức lí luận về giá trị xã hội của pháp luật; nhóm luận cứ khoa học về sự cần thiết phải bảo đảm yêu cầu về giá trị xã hội của pháp luật trong từng giai đoạn của quy trình xây dựng, ban hành các văn bản quy phạm pháp luật;
Trang 4nhóm luận cứ khoa học về cách thức lồng
ghép các yếu tố tạo nên giá trị xã hội của pháp
luật vào nội dung hoạt động trong mỗi giai
đoạn của quy trình xây dựng, ban hành các văn
bản quy phạm pháp luật
Thứ tư, nội dung của pháp luật hiện hành
còn chưa chứa đựng đầy đủ các yếu tố tạo
nên giá trị xã hội của pháp luật để điều chỉnh
các quan hệ xã hội cơ bản theo hướng ngày
càng bảo đảm nhiều hơn tính nhân văn, nhân
đạo, dân chủ, bình đẳng xã hội, công bằng xã
hội, tiến bộ xã hội Điều đó đưa đến tình
hình là hiệu quả xã hội của điều chỉnh pháp
luật trong nhiều lĩnh vực không cao; không ít
các nhóm (mảng) quan hệ xã hội cơ bản,
nhất là các quan hệ trong lĩnh vực xã hội (từ
“xã hội” ở đây được hiểu theo nghĩa hẹp, gồm
các vấn đề về xoá đói nghèo, bảo đảm tiến bộ
xã hội, bình đẳng xã hội, công bằng xã hội, y
tế và chăm sóc sức khỏe, văn hoá, giáo dục…)
chưa có quy phạm pháp luật điều chỉnh hoặc
đã có một số quy phạm pháp luật điều chỉnh
nhưng hiệu quả xã hội của sự điều chỉnh đó
cũng không cao Có tình trạng này do nhiều
nguyên nhân nhưng ngoài những hạn chế
trong nhận thức lí luận về giá trị xã hội của
pháp luật và trong kĩ thuật xây dựng, ban hành
các văn bản quy phạm pháp luật đã được nêu ở
trên còn nguyên nhân quan trọng khác nữa là
thiếu những luận cứ khoa học cho việc xây
dựng chiến lược pháp luật chứa đựng đầy đủ
các yếu tố tạo nên giá trị xã hội quý báu của
pháp luật để xây dựng, phát triển toàn diện đất
nước và con người Việt Nam
Nhằm góp phần xây dựng luận cứ khoa
học cho việc xây dựng, hoàn thiện pháp luật,
việc nghiên cứu các vấn đề lí luận và thực
tiễn về giá trị xã hội của pháp luật sẽ cung cấp những căn cứ khoa học cho việc rà soát,
hệ thống hoá các văn bản quy phạm pháp luật hiện hành theo từng lĩnh vực xã hội, thẩm quyền và thời gian ban hành văn bản quy phạm pháp luật; xác định giá trị xã hội của pháp luật và đánh giá mức độ thực tế đạt được về giá trị xã hội của pháp luật trong từng văn bản quy phạm pháp luật về kinh tế, chính trị, dân sự, văn hoá, xã hội; phân tích các nguyên nhân cơ bản của ưu, khuyết điểm trong nội dung các văn bản quy phạm pháp luật trước yêu cầu bảo đảm giá trị xã hội của pháp luật; xác định quan điểm và giải pháp khắc phục những hạn chế trong nội dung của pháp luật trước yêu cầu bảo đảm giá trị xã hội của pháp luật trong thời gian tới
Thứ năm, hoạt động tổ chức thực hiện pháp luật và thực hiện pháp luật trước yêu cầu hiện thực hoá giá trị xã hội của pháp luật trong thời gian qua còn nhiều hạn chế, thể hiện trên nhiều phương diện như tuyên truyền, phổ biến, giải thích, giáo dục pháp luật; đầu tư của Nhà nước và đóng góp sức người, sức của của xã hội; kiểm tra, giám sát việc thực hiện pháp luật; khuyến khích, động viên cá nhân, tổ chức có thành tích; xử lí cá nhân, tổ chức vi phạm pháp luật và các hoạt động áp dụng pháp luật khác… Trước tình hình đó, việc nghiên cứu các vấn đề lí luận
và thực tiễn về giá trị xã hội của pháp luật sẽ cung cấp những luận cứ khoa học cho việc nâng cao chất lượng và hiệu quả hoạt động
tổ chức thực hiện pháp luật và thực hiện pháp luật trước yêu cầu hiện thực hoá giá trị
xã hội của pháp luật Những luận cứ khoa học đó gồm: luận cứ khoa học về đổi mới
Trang 5nội dung, hình thức, phương pháp tuyên
truyền, phổ biến, giải thích, giáo dục pháp
luật; luận cứ khoa học về đổi mới và thực
hiện chính sách đầu tư của Nhà nước và
đóng góp sức người, sức của của xã hội vào
tổ chức thực hiện pháp luật và thực hiện
pháp luật; luận cứ khoa học về nâng cao chất
lượng, hiệu quả kiểm tra, giám sát việc thực
hiện pháp luật; luận cứ khoa học về đổi mới
và thực hiện chính sách khuyến khích, động
viên cá nhân, tổ chức có thành tích trong tổ
chức thực hiện pháp luật và thực hiện pháp
luật; luận cứ khoa học về đổi mới và thực
hiện chính sách xử lí cá nhân, tổ chức vi
phạm pháp luật và các hoạt động áp dụng
pháp luật khác…
Thứ sáu, hoạt động nghiên cứu khoa học
về giá trị xã hội của pháp luật trong thời gian
qua ở nước ta tuy đã đạt được một số thành
tựu nhất định nhưng vẫn còn nhiều hạn chế
Qua tìm hiểu, chúng tôi thấy cho đến nay ở
trong và ngoài nước vẫn chưa có công trình
chuyên khảo nào về giá trị xã hội của pháp luật
có giá trị cao cả về lí luận lẫn thực tiễn mà
nhìn chung các nhà khoa học chỉ dừng lại ở
việc khai thác một vài khía cạnh, một số biểu
hiện cụ thể của giá trị xã hội của pháp luật Bởi
thế tính thiếu hệ thống, tản mạn, phiến diện là
những đặc điểm cơ bản của việc nghiên cứu
giá trị xã hội của pháp luật ở nước ta từ trước
tới nay Do tình hình nghiên cứu như trên, cho
nên ở nước ta hiện nay có nhiều vấn đề lí luận
và thực tiễn về giá trị xã hội của pháp luật còn
chưa được nghiên cứu một cách có hệ thống,
toàn diện và đầy đủ; mảng nghiên cứu về giá
trị xã hội của pháp luật trên diễn đàn khoa
học pháp lí ở nước ta nhìn chung còn bị bỏ
trống, thiếu những chuyên gia giỏi về lĩnh vực này; chưa xây dựng được hệ thống các luận cứ khoa học về giá trị xã hội của pháp luật cho Đảng, Nhà nước tiếp tục hoàn thiện đường lối, chính sách, pháp luật theo hướng bảo đảm ngày càng nhiều hơn tính nhân văn, tính nhân đạo, tính bình đẳng xã hội, tính công bằng xã hội và tính tiến bộ xã hội, phù hợp với mục tiêu xây dựng xã hội Việt Nam thành xã hội dân giàu, nước mạnh, công bằng, dân chủ, văn minh và hội nhập toàn diện với thế giới Nguyên nhân chính bắt nguồn từ những hạn chế trong chính sách đầu tư của Nhà nước, sự đồng tình và ủng hộ của xã hội, công tác tổ chức nghiên cứu, trình độ và năng lực nghiên cứu của người nghiên cứu, công tác phục vụ nghiên cứu, việc đánh giá và xử lí kết quả nghiên cứu v.v
Từ thực trạng nghiên cứu giá trị xã hội của pháp luật nêu trên, việc tiếp tục nghiên cứu giá trị xã hội của pháp luật trong bối cảnh hiện nay của nước ta là hết sức cấp thiết nhằm san lấp khoảng trống lâu nay trong khoa học pháp lí nước nhà; giải quyết các vấn đề khoa học cấp thiết về giá trị xã hội của pháp luật đang được đặt ra trước khoa học pháp lí và xây dựng được hệ thống các quan điểm lí luận khoa học về giá trị xã hội của pháp luật và ứng dụng các quan điểm
lí luận khoa học ấy vào thực tiễn xây dựng
và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam XHCN trong điều kiện đổi mới, phát triển bền vững và hội nhập quốc tế
Thứ bảy, sự nghiệp xây dựng đất nước theo hướng dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh và công cuộc xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt
Trang 6Nam của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân
trong điều kiện đổi mới, phát triển bền vững
và hội nhập quốc tế đang đòi hỏi phải đổi
mới toàn diện về nội dung và hình thức của
pháp luật và phát huy hiệu lực, hiệu quả tác
động của pháp luật tới xã hội theo tinh thần
Nghị quyết của Bộ chính trị Ban chấp hành
trung ương Đảng cộng sản Việt Nam số 48/
NQ/TW ngày 24/5/2005 về Chiến lược xây
dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt
Nam đến năm 2010, định hướng đến năm
2020 và Nghị quyết của Bộ chính trị Ban
chấp hành trung ương Đảng cộng sản Việt
Nam số 49-NQ/TW ngày 2/6/2005 về Chiến
lược cải cách tư pháp đến năm 2020 Một
trong những hướng quan trọng cần đổi mới
trong nội dung của pháp luật là bảo đảm
ngày càng đúng đắn hơn, đầy đủ hơn, toàn
diện hơn các yếu tố nhân văn, nhân đạo, bình
đẳng xã hội, công bằng xã hội và tiến bộ xã
hội Những tính chất ấy của pháp luật cũng
chính là những phẩm chất (yếu tố) cơ bản
tạo nên giá trị xã hội tự thân, vốn có của
pháp luật nước ta Để phù hợp với nội dung
mới của pháp luật như vậy thì hình thức thể
hiện của pháp luật cũng cần được thường
xuyên đổi mới, cải tiến Vấn đề cơ bản ở
chỗ: để pháp luật chứa đựng được đầy đủ các
phẩm chất tạo nên giá trị xã hội của pháp
luật, bảo đảm tính hiệu quả xã hội trong việc
điều chỉnh các quan hệ xã hội cơ bản của các
lĩnh vực xã hội và các mặt đổi mới tổ chức
và hoạt động của bộ máy nhà nước theo
hướng nhà nước pháp quyền của nhân dân,
do nhân dân, vì nhân dân thì cần làm gì và
làm như thế nào về mặt lí luận khoa học?
Việc nghiên cứu giá trị xã hội của pháp
luật sẽ góp phần giải đáp câu hỏi trên bởi vì
nó cung cấp những luận cứ khoa học để xây dựng, hoàn thiện pháp luật chứa đựng đầy đủ các phẩm chất tạo nên giá trị xã hội của pháp luật nhằm thoả mãn yêu cầu phát triển nhanh, bền vững của từng lĩnh vực xã hội, của từng mặt cải cách bộ máy nhà nước và đổi mới hoạt động nhà nước theo hướng nhà nước pháp quyền của nhân dân, do nhân dân,
vì nhân dân Những luận cứ khoa học đó bao gồm các tri thức khoa học về mối quan hệ tác động qua lại giữa sự phát triển xã hội một cách bền vững, xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN với giá trị xã hội của pháp luật; cách thức xác định các yếu tố tạo nên giá trị xã hội của pháp luật trong từng lĩnh vực quan hệ xã hội được pháp luật điều chỉnh liên quan đến sự phát triển xã hội và xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam; cách thức lồng ghép các yếu tố tạo nên giá trị xã hội của pháp luật vào nội dung hoạt động trong từng giai đoạn của quy trình xây dựng và ban hành các văn bản quy phạm pháp luật về phát triển xã hội một cách bền vững và xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam; các biện pháp củng cố, phát triển, phát huy giá trị xã hội của pháp luật trong quá trình phát triển đất nước một cách bền vững và xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam
Với những lợi ích nêu trên, việc nghiên cứu giá trị xã hội của pháp luật trong điều kiện đổi mới, phát triển bền vững và hội nhập quốc tế sẽ góp phần quan trọng vào việc xây dựng chủ thuyết phát triển Việt Nam trong thế kỉ XXI do Đảng ta đề xướng./