Xây dựng và hướng dẫn sử dụng atlat lịch sử 12 nhằm nâng cao chất lượng dạy học môn lịch sử trong kỳ thi học sinh giỏi và tốt nghiệp THPT

Như vậy, việc sử dụng Atlat lịch sử có vai trò quan trọng nhằm nâng caochất lượng dạy học môn Lịch sử trong kỳ thi học sinh giỏi và tốt nghiệp THPTnhưng khó khăn của chúng ta là hiện nay

PHẦN I ĐẶT VẤN ĐỀ

1 Lý do chọn đề tài

Giáo dục nói chung và giáo dục lịch sử nói riêng đóng một vai trò quan trọngtrong đào tạo thế hệ trẻ đáp ứng yêu cầu sự nghiệp đổi mới toàn diện đất nước.Giáo dục lịch sử ở trường phổ thông trang bị cho học sinh vốn kiến thức lịch sử dântộc, lịch sử thế giới, xây dựng niềm tin, lòng tự tôn dân tộc, giáo dục truyền thốngchủ nghĩa yêu nước, hình thành nhân cách và bản lĩnh con người Việt Nam Tuyvậy, việc dạy học, thi môn lịch sử hiện nay còn nhiều vấn đề bất cập: Học sinhkhông quan tâm học lịch sử, tâm lý nhàm chán, đối phó trong học lịch sử Hậu quả

là phần lớn học sinh không nắm được kiến thức lịch sử cơ bản, mơ hồ về sự kiện,nhầm lẫn kiến thức, điều này thể hiện rõ trong kết quả các kì thi học sinh giỏi vàthi tốt nghiệp THPT trong những năm gần đây

Trước thực trạng trên, nhiều nhà giáo dục đã vào cuộc tiến hành nhiều biệnpháp để đổi mới dạy học tạo hứng thú cho học sinh, hoàn thành mục tiêu môn học

và mục tiêu giáo dục song kết quả vẫn chưa được như ý muốn

Có nhiều nguyên nhân dẫn tới tình trạng trên, trong đó nguyên nhân chủ yếuxuất phát từ giáo viên, học sinh và nội dung, chương trình môn học Nhiều giáoviên chưa chú trọng đến phương pháp đổi mới dạy học, nặng về lối truyền thụ kiếnthức, học sinh thụ động tiếp thu kiến thức, nội dung chương trình môn học nhiềukiến thức, nhiều sự kiện lịch sử

Từ thực tiễn dạy học chúng tôi nhận thấy, nếu xây dựng và hướng dẫn họcsinh học tập bằng Atlat lịch sử thì sẽ giúp học sinh dễ dàng lĩnh hội kiến thức, rènluyện các kĩ năng, giáo dục ý thức tự học, tính kiên trì, giúp học sinh ôn tập đượcthường xuyên, liên tục kiến thức mới và kiến thức đã học

Đối với giáo viên, nếu có được cuốn Atlat lịch sử để sử dụng trong dạy họcthì đó là nguồn tư liệu quan trọng, giúp giáo viên chuẩn bị bài mới, là phương tiện

hỗ trợ giáo viên trong việc kiểm tra, đánh giá học sinh theo định hướng phát triểnnăng lực, phẩm chất Đồng thời Atlat lịch sử còn là nguồn tư liệu để giáo viênhướng dẫn học sinh tự học và ôn tập trong kì thi học sinh giỏi và thi tốt nghiệpTHPT

Như vậy, việc sử dụng Atlat lịch sử có vai trò quan trọng nhằm nâng caochất lượng dạy học môn Lịch sử trong kỳ thi học sinh giỏi và tốt nghiệp THPTnhưng khó khăn của chúng ta là hiện nay chưa xây dựng được cuốn Atlat lịch sử,chưa có hướng dẫn sử dụng cuốn Atlat lịch sử một cách khoa học và hệ thống

Thực trạng trong nhiều năm nay, kết quả thi học sinh giỏi và thi tốt nghiệpTHPT môn lịch sử không cao Trong lúc đó, việc kiểm tra, đánh giá học sinh trong

kì thi học sinh giỏi, thi tốt nghiệp THPT hiện nay xuất hiện nhiều các dạng câu hỏitheo định hướng phát triển năng lực, phẩm chất học sinh, điều này lại cho thấy tính

1

cấp thiết cần phải xây dựng được cuốn Atlat lịch sử đặc biệt là Atlat lịch sử 12 để giáo viên và học sinh sử dụng trong quá trình dạy học và ôn thi

Nhận thức được tầm quan trọng đó, chúng tôi nghĩ nếu xây dựng và hướngdẫn sử dụng được 1 cuốn Atlat lịch sử 12 một cách hệ thống và khoa học để giáoviên và học sinh sử dụng trong quá trình học, ôn thi học sinh giỏi và thi tốt nghiệpTHPT cũng là một giải pháp quan trọng góp phần nâng cao chất lượng dạy họcmôn lịch sử trong kì thi học sinh giỏi và thi tốt nghiệp THPT

Xuất phát từ những lý do trên, với mong muốn góp phần đổi mới và nângcao hiệu quả dạy học môn lịch sử trong kì thi học sinh giỏi và thi tốt nghiệp THPT,

chúng tôi quyết định làm sáng kiến kinh nghiệm với đề tài “Xây dựng và hướng dẫn sử dụng Atlat lịch sử 12 nhằm nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử trong kỳ thi học sinh giỏi và tốt nghiệp THPT” để nghiên cứu, tìm hiểu và áp

dụng trong quá trình dạy học, ôn thi

2 Tính mới, đóng góp của đề tài

- Đề tài phân tích, hệ thống cơ sở lý luận, thực tiễn để xây dựng và hướngdẫn sử dụng Atlat lịch sử 12 nhằm nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử trong

kỳ thi học sinh giỏi và thi tốt nghiệp THPT

- Xác định được những nguyên tắc xây dựng và sử dụng Atlat lịch sử 12

- Xây dựng nội dung Atlat lịch sử 12 nhằm nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử trong kỳ thi học sinh giỏi và tốt nghiệp THPT

- Đề xuất phương pháp hướng dẫn sử dụng Atlat lịch sử 12 nhằm nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử trong kỳ thi học sinh giỏi và tốt nghiệp THPT

- Trình bày được phương pháp thực nghiệm, kết quả và bài học kinh nghiệm rút ra từ quá trình thực nghiệm

3 Đối tượng nghiên cứu

Chủ thể: xây dựng và hướng dẫn sử dụng Atlat lịch sử 12 nhằm nâng cao chất lượng dạy học môn lịch sử trong kì thi học sinh giỏi và thi tốt nghiệp THPT

Khách thể: Học sinh khối 12

4 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện nhiệm vụ đề ra, đề tài đã sử dụng phương pháp quan sát,phương pháp đàm thoại, phương pháp phỏng vấn, phương pháp phân tích tổnghợp, phương pháp nghiên cứu lí thuyết, phương pháp thực nghiệm sư phạm,phương pháp thống kê

2

PHẦN II NỘI DUNG NGHIÊN CỨU Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về xây dựng và hướng dẫn sử dụng Atlat lịch sử 12 nhằm nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử trong kỳ thi học

sinh giỏi và thi tốt nghiệp THPT

1 Cơ sở lý luận

1.1 Khái niệm Atlat và Atlat lịch sử

Atlat là thuật ngữ dùng để chỉ một tập bản đồ, hệ thống các bản đồ có quan

hệ hữu cơ với nhau, chỉnh hợp và bổ sung lẫn nhau, đối sánh được với nhau, hợpthành một thể thống nhất Từ "Atlat" xuất hiện lần đầu tiên trên bìa tập bản đồ củaMeccato

Atlat lịch sử bao gồm: bản đồ, lược đồ, biểu đồ, sơ đồ phản ánh các sự kiệnlịch sử Ngoài ra, còn có bảng biểu, tranh ảnh về nhân vật, infographic có liên quancác sự kiện lịch sử… thành một hệ thống có quan hệ hữu cơ với nhau, chỉnh hợp

và bổ sung lẫn nhau, đối sánh được với nhau, hợp thành một thể thống nhất làm cơ

sở cho học sinh hình thành biểu tượng lịch sử, gọi chung là Atlat lịch sử Atlat lịch

sử là một nguồn tư liệu lịch sử được sử dụng vào việc dạy học, ôn thi, giúp họcsinh chủ động tiếp thu kiến thức theo nội dung bài học, ít phải ghi nhớ máy móc,tạo hứng thú, hấp dẫn cho học sinh trong giờ học Lịch sử, góp phần quan trọng vàoviệc nâng cao hiệu quả cao trong các kỳ thi học sinh giỏi và thi tốt nghiệp THPT

1.2 Ý nghĩa, vai trò của việc xây dựng và hướng dẫn sử dụng Atlat lịch sử 12 nhằm nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử trong kỳ thi học sinh giỏi và thi tốt nghiệp THPT

Lịch sử bao giờ cũng là cụ thể Nói đến lịch sử là nói đến con người, sự việc,không gian, thời gian Học lịch sử là học những điều xảy ra trong quá khứ Để biếtquá khứ, người ta không thể quan sát trực tiếp mà chỉ có thể nhận thức gián tiếpbằng cách dựa vào các tài liệu, dấu tích, đồ vật, tranh ảnh, biểu đồ, lược đồ, sơđồ…nhằm khôi phục bức tranh lịch sử

Hiện nay, học sinh học môn Lịch sử có thể bằng 2 cách: một là, học thuộclòng máy móc (cách này là nỗi sợ hãi của nhiều học sinh), hai là để tránh phải ghinhớ máy móc học thuộc lòng thì học sinh nên sử dụng Atlat vào việc học lịch sử.Vậy học như thế nào là tối ưu? Đặc biệt là nâng cao hiệu quả thi học sinh giỏi vàtốt nghiệp học sinh khối 12 Học sinh cần phải học lịch sử bằng Atlat song khôngnên bỏ qua SGK Cả hai tài liệu này sẽ hỗ trợ nhau trong quá trình học Vì vậy, cầnphải xây dựng được cuốn Atlat lịch sử 12 và hướng dẫn học sinh sử dụng cuốnAtlat lịch sử 12 vào việc ôn thi học sinh giỏi và tốt nghiệp THPT Bởi vì, Atlat lịch

sử có ý nghĩa quan trọng đối với quá trình dạy của giáo viên và quá trình học củahọc sinh

3

1.2.1 Đối với giáo viên

Thứ nhất, việc sử dụng Atlat lịch sử vào việc dạy học và hướng dẫn học sinhkhai thác Atlat lịch sử trong kỳ thi học sinh giỏi và thi tốt nghiệp THPT góp phầnnâng cao chất lượng bộ môn Giáo viên hướng dẫn học sinh khai thác Atlat lịch sử

là cầu nối giữa tri thức với người tiếp nhận tri thức, giúp các em chọn lọc kiến

thức Việc giáo viên hướng dẫn học sinh sử dụng Atlat lịch sử vào ôn thi học sinhgiỏi và tốt nghiệp THPT giúp giáo viên dễ dàng tổ chức các hoạt động hướng dẫncác em ôn tập

Thứ hai, Atlat lịch sử là nguồn tư liệu quan trọng giúp giáo viên khai thác để xây dựng các dạng đề ôn thi học sinh giỏi và thi tốt nghiệp THPT Đồng thời, Atlat lịch sử còn giúp giáo viên đễ dàng hướng dẫn học sinh giải các dạng đề

Thứ ba, Atlat lịch sử giúp giáo viên dễ dàng tiếp cận với tri thức mới, dễhình thành nên các biểu tượng trực quan lịch sử, tăng năng suất làm việc của giáoviên, giảm thiểu tính chất giảng dạy mang tính thông báo một chiều hay còn gọi làkiến thức “hàn lâm”

Thứ tư, Atlat lịch sử giúp cải tiến phương pháp dạy học của giáo viên vàthay đổi hình thức học của học sinh Giáo viên lấy học sinh làm trung tâm, hướngdẫn học sinh chủ động tiếp cận tri thức

Thứ năm, Atlat lịch sử là phương tiện trực quan của giáo viên là nguồn trithức quan trọng Nó có khả năng cung cấp thông tin một cách đầy đủ hơn khi SGKchưa trình bày đến nó

1.2.2 Đối với học sinh

Atlat lịch sử là một loại phương tiện trực quan quan trọng chứa đựng,chuyển tải lượng thông tin quan trọng trong quá trình giảng dạy và là nguồn trithức phong phú, đa dạng, góp phần tạo biểu tượng, phát triển trí tuệ, nâng cao nănglực nhận thức cho học sinh trong quá trình học tập

Atlat lịch sử là một bộ phận quan trọng của đồ dùng trực quan được sử dụngtrong quá trình dạy học Nó có ý nghĩa hết sức to lớn, không chỉ là nguồn kiếnthức, có tác dụng giáo dục tư tưởng, tình cảm mà còn phát triển tư duy cho họcsinh Bản thân Atlat lịch sử không thể tạo ra sự quan sát tích cực cho học sinh nếunhư nó không được đặt trong những tình huống có vấn đề, trong những nhu cầucần thiết phải trả lời một vấn đề cụ thể Chính việc giải quyết tình huống có vấn đềthông qua các câu hỏi trắc nghiệm, tự luận giúp tư duy học sinh dần dần phát triển.Mặt khác, thông qua quan sát, miểu tả tranh ảnh lịch sử, học sinh được rèn luyện kĩnăng diễn đạt, lựa chọn ngôn ngữ, từ đó khả năng sử dụng ngôn ngữ của các emngày càng phong phú, trong sáng

Từ việc thường xuyên quan sát Atlat lịch sử, giáo viên luyện cho các em thóiquen, khả năng quan sát các vật thể một cách khoa học, có thể xem xét, phân tích,giải thích để đi đến những nét khát quát, rút ra những nhận xét, phán đoán, kết luận

biết, dễ nhớ, làm cho bài giảng sinh động hơn

Khoa học đã chứng minh, với dữ liệu rời rạc, não chỉ đơn giản giải mã ýnghĩa của chúng mà không có chức năng ghi nhớ Trái lại, thông tin đã được hệthống qua Atlat lịch sử sẽ kích thích các khái niệm có sẵn trong não, liên hệ đếncảm xúc, suy nghĩ và để lại ấn tượng lâu dài Thông qua tranh ảnh, sơ đồ, bảngbiểu, lược đồ trong Atlat lịch sử làm cho kiến thức truyền tải đến học sinh mộtcách trực quan sinh động Qua đó, giúp học sinh ghi nhớ kiến thức dễ dàng và là cơ

sở để hiểu sâu sắc bản chất của chúng

Atlat lịch sử giúp tiết kiệm thời gian cho người học Bẩm sinh con ngườikhám phá thế giới bằng trực quan, 90% thông tin được não ghi nhận dưới dạnghình ảnh Khoảng chú ý trung bình của con người là 8 giây, còn thời gian não xử lýtín hiệu thị giác là ¼ giây Do đó, sử dụng hình ảnh giúp truyền đạt một khối lượnglớn chỉ trong tích tắc Để tiết kiệm thời gian, đồng thời giúp học sinh tránh nhàmchán và ghi nhớ lâu, Atlat hỗ trợ xử lý thông tin cần thiết dưới dạng hình ảnh khiếnhọc sinh chú ý vào cách trình bày ấn tượng của Atlat Bằng cách này, học sinh tiếpthu khối lượng lớn kiến thức chỉ trong một thời gian ngắn

Atlat lịch sử tạo sự thu hút, hấp dẫn với người học Kiến thức lịch sử vôcùng đa dạng, phong phú, phức tạp gắn liền với sự kiện, nhân vật, thời gian, khônggian, diễn biến…Vì vậy, việc xây dựng Atlat lịch sử một cách hệ thống, khoa học

sẽ tạo sự hấp dẫn trong quá trình học tập bộ môn Lịch sử Có Atlat lịch sử học sinh

sẽ hình dung sống động về quá khứ qua những bức tranh tả thực Từ đó, bản thânhọc sinh sẽ có những đánh giá, cảm nhận của riêng mình Khi khai thác Atlat lịch

sử đòi hỏi học sinh phải tiếp cận nhiều thông tin đa dạng, phong phú Qua đó, giúphọc sinh đánh giá khách quan, toàn diện về lịch sử, từ đó hình thành thế giới quankhoa học, lòng đam mê, ý thức trách nhiệm đối với bản thân

Chúng ta có cuốn Atlat địa lý và ý nghĩa của nó đem lại rất lớn cho học sinhkhi học môn Địa lý Vì thế, việc xây dựng một cuốn Atlat lịch sử rất cần thiết chohọc sinh để thu hút học sinh đến với môn lịch sử bằng niềm hứng thú và yêu thích

2 Cơ sở thực tiễn

2.1 Thực trạng thi học sinh giỏi và thi tốt nghiệp THPT môn Lịch sử

Ở các kỳ thi THPT quốc gia những năm trước, điểm lịch sử luôn trong tình trạng báo động đỏ thể hiện qua phổ điểm các năm Điểm trung bình thi THPT quốc

5

gia môn lịch sử năm 2017 là 4.6 Điểm trung bình thi THPT quốc gia năm 2018 là3.79 mức thấp kỉ lục Năm 2019, 70% bài thi THPT quốc gia môn lịch sử dướiđiểm 5,0 gần 400 thí sinh bị điểm liệt, điểm trung bình môn là 4,3 thấp nhất trong 9môn thi Năm 2020, khi Bộ GD&ĐT thay đổi kỳ thi THPT quốc gia thành kỳ thitốt nghiệp với mục đích tốt nghiệp THPT chứ không phải thi THPT quốc gia vớihai mục tiêu vừa để xét tốt nghiệp vừa xét tuyển đại học thì điểm trung bình mônLịch sử đã được cải thiện đáng kể so với bản thân nó, mặc dù vẫn là một trong haimôn có điểm số thấp nhất

Năm 2020, kết quả thi tốt nghiệp THPT điểm trung bình là 5,19 tiếp tục “đội

sổ” trong các môn thi, số điểm dưới 5,0 chiếm tỷ lệ 46.95%, điểm trung vị là 5,0,điểm số có nhiều thí sinh đạt nhất là 4,5 Điểm liệt chiếm 0,02% Năm 2021, điểmthi tốt nghiệp THPT môn Lịch sử trung bình 4,97, số học sinh đạt điểm 4 nhiềunhất, nghĩa là chưa đủ điểm 5, số học sinh đạt dưới trung bình chiếm tỷ lệ 52.03%

Phổ điểm môn Lịch sử năm 2017 Điểm trung bình của môn là 4,6

(Nguồn: Bộ GD-ĐT)

6

Phổ điểm Lịch sử kỳ thi THPT quốc gia 2018 Điểm trung bình của môn là 3,79 điểm.

(Nguồn: Bộ GD-ĐT)

Phổ điểm môn Lịch sử thi THPT quốc gia 2019 Điểm trung bình:4.30 (Nguồn: Bộ

GD-ĐT)

7

Phổ điểm môn Lịch sử thi THPT quốc gia 2021 Điểm trung bình:4.97 (Nguồn: Bộ

GD-ĐT)

8

Ở các kỳ thi học sinh giỏi tỉnh môn Lịch sử do đề thi còn yêu cầu học sinhnhớ kiến thức nhiều, nên khó cho học sinh trong quá trình ôn luyện Học sinh trongquá trình làm bài không nhớ hết kiến thức đề yêu cầu, cho nên dẫn đến điểm thihọc sinh giỏi môn Lịch sử thấp Vì thế học sinh không thích chọn thi môn Lịch sử,khó khăn cho giáo viên trong việc lựa chọn đội tuyển học sinh giỏi đi thi Vấn đềđặt ra là cần thay đổi tư duy nhận thức ra đề thi học sinh giỏi Đề thi cần phát triểnnăng lực của học sinh, sử dụng hệ thống tranh ảnh, bản đồ, lược đồ để học sinhhình thành năng lực xử lý thông tin, thông qua kênh hình học sinh quan sát giảiquyết được vấn đề yêu cầu, tránh học thuộc máy móc, nhàm chán

Việc khai thác lược đồ, biểu đồ, sơ đồ, bản đồ… là biện pháp để nâng caochất lượng dạy học song phần lớn giáo viên còn chưa quan tâm một cách đầy đủ.Một số giáo viên còn coi sử dụng lược đồ, biểu đồ, sơ đồ, bản đồ là nhằm minh họacho giờ dạy thêm sinh động, đa số không khai thác vào đề thi, kiểm tra

2.2 Nguyên nhân của thực trạng

Lịch sử vốn được coi là một môn học có học sinh thi học sinh giỏi, thi tốtnghiệp và tuyển sinh vào đại học nhưng kết quả chưa bao giờ tương xứng với tầmquan trọng của nó Qua quá trình giảng dạy môn Lịch sử THPT và nghiên cứu thựctrạng dạy học lịch sử trong nhiều năm, bản thân chúng tôi rất buồn và tự hỏi cóphải “học sinh quay lưng với môn lịch sử” Nhưng bình tĩnh suy xét cho cùng thìthấy điều đó diễn ra theo quy luật và có nhiều nguyên nhân dẫn tới điểm thi họcsinh giỏi và thi tốt nghiệp môn sử thấp

Về thực tế, bối cảnh xã hội: Đa số phụ huynh xem nhẹ môn học này vì chorằng học lịch sử để biết vậy thôi chứ không ứng dụng gì trong nghề nghiệp tươnglai (chỉ cần học để dạy hoặc nghiên cứu lịch sử) Do vậy, phụ huynh không quantâm, chủ yếu đầu tư cho con học Toán, Lý, Hóa, Tiếng Anh để dễ chọn ngànhnghề, trường đại học, có tương lai cơ hội việc làm tốt hơn Điều này thực tế khôngtrách được phụ huynh, vì số tổ hợp, các ngành nghề môn sử còn ít Những học sinh

chọn thi tổ hợp KHXH là những em có học lực yếu, trung bình không học đượccác môn KHTN nên chọn vào KHXH Học lịch sử nói riêng ra trường không xinđược việc, thất nghiệp nên học sinh học chỉ để đối phó Vì thế, nhiều em khôngchịu học, nắm kiến thức mơ hồ, nhầm lẫn, không xâu chuỗi được kiến thức Họcsinh chủ yếu đoán mò, nhờ vào yếu tố may rủi

Về chương trình sách giáo khoa: Không ít thầy cô cho rằng chương trìnhsách giáo khoa quá nặng nề, chi tiết, thiếu kênh hình, bắt học sinh phải nhớ quánhiều Nội dung sách giáo khoa đậm chất báo cáo, nghiêng về sự kiện, chiến dịch,trận đánh, thời gian… mà thiếu đi những hình ảnh về nhân vật, lược đồ, biểu đồ,bảng biểu, thành tựu văn hóa, khoa học kĩ thuật, thiếu những nhận định, đánh giá.Sách và kênh hình in đen trắng thiếu sự hấp dẫn, sinh động đối với người học Hiệnnay, Bộ giáo dục và đào tạo đã cho biên soạn sách giáo khoa mới theo

9

chương trình giáo dục phổ thông 2018 nhằm khắc phục những hạn chế về sách giáo khoa nêu trên

Về phương pháp giáo dục cũng có những vấn đề cần bàn Một số GV vẫndạy học lịch sử theo hướng tiếp cận nội dung mà chưa phải tiếp cận năng lực Nhồinhét một mớ kiến thức có sẵn vừa nặng về học thuộc, ghi nhớ máy móc, chủ yếukhai thác kênh chữ, coi nhẹ kênh hình Hiện nay, đã có nhiều GV sử dụng kênhhình trong dạy học lịch sử tuy nhiên phần lớn giáo viên chưa sử dụng kênh hìnhtrong việc xây dựng các dạng bài tập vào việc ôn thi HSG và thi tốt nghiệp THPT

Về trách nhiệm: nhiều giáo viên chưa đủ tâm huyết và trách nhiệm, chưa tự học vànghiên cứu tài liệu phục vụ cho việc dạy học môn Lịch sử Khi dự giờ thao giảng,sinh hoạt chuyên môn có sự thay đổi nhưng chưa nhiều Khi đánh giá giờ dạy chỉ tập trung đánh giá giáo viên có truyền thụ hết kiến thức trong sách giáo khoakhông, dạy còn thiếu ý này, ý kia mà quên đi đánh giá giáo viên có liên hệ, lồngghép, tích hợp, rèn kĩ năng, giáo dục thái độ tình cảm, có sử dụng các phương phápmới trong dạy học, đánh giá học sinh có hiểu bài không

Về kiểm tra/thi: Trong bộ môn Địa lý khi tham gia kỳ thi học sinh giỏi hoặcthi tốt nghiệp có “cứu tinh” là cuốn Atlat địa lý làm cơ sở hỗ trợ trong quá trìnhlàm bài Mỗi một đề thi tốt nghiệp môn Địa lý có tới 15 câu ở mức độ nhận biếtdựa vào Atlat địa lý để trả lời câu hỏi, còn môn giáo dục công dân có nhiều câu hỏivận dụng tình huống và kiến thức thực tiễn Như vậy, lịch sử là môn “khó nhằn”nhất Vì thế, chúng tôi thiết nghĩ ngoài việc dạy học để học sinh nắm vững kiếnthức cơ bản và có kĩ năng làm đề, trả lời câu hỏi nếu chúng ta xây dựng được cuốnAtlat lịch sử và bộ câu hỏi đề thi cho học sinh thi học sinh giỏi và thi tốt nghiệp thì

sẽ giúp học sinh dễ dàng nắm kiến thức và thi đạt kết quả cao hơn Đề thi cần tăngcường các câu hỏi nhận thức, suy nghĩ, áp dụng thực tiễn cuộc sống…

Dạy và học lịch sử đang còn tồn tại nhiều vấn đề bất cập về nội dung lẫnphương pháp giảng dạy Sách giáo khoa còn nặng về kiến thức, sự kiện mà ít hìnhảnh trực quan, lược đồ ít và đều in đen trắng nên không tạo sự sinh động, hấp dẫn,chú ý của học sinh về các sự kiện lịch sử Thực tiễn dạy học lịch sử nhiều năm ở

THPT, chúng tôi thấy phần lớn GV và HS chưa khai thác lược đồ, sơ đồ, biểu đồ,bản đồ trong ôn thi HSG và thi tốt nghiệp THPT … Tất cả những nguyên nhân đókhiến học sinh ngày càng cảm thấy môn sử nhàm chán và ít đam mê môn Lịch sử,dẫn đến điểm thi môn Lịch sử tại các kỳ thi HSG và thi tốt nghiệp thấp hơn so vớicác môn khác

2.3 Những khó khăn của giáo viên, học sinh trong dạy học, ôn thi học sinh giỏi và thi tốt nghiệp môn lịch sử khi không có Atlat Lịch sử

Bồi dưỡng học sinh giỏi nói chung và môn Lịch sử nói riêng là một trongnhững nhiệm vụ vất vả, khó khăn và thử thách đối với những người làm nghề dạyhọc Thực tế, trong những năm qua công tác bồi dưỡng học sinh giỏi của tỉnh nhàđược sở giáo dục quan tâm, nhà trường chú trọng song chất lượng mũi nhọn của

sự kiện, học sinh khó nắm vững khiến các em không thích thú học môn Lịch sử Ngoài ra, một số bậc phụ huynh không muốn cho con mình theo môn Lịch sử

Nội dung kiến thức sách giáo khoa quá nặng, kênh chữ nhiều hơn kênh hìnhtrong các giờ học gần như giáo viên phải tìm cách truyền tải hết kiến thức, học sinhghi chép bài đầy đủ, đảm bảo đúng phân phối chương trình do Bộ GD&ĐT banhành, nên việc rèn luyện các kĩ năng thực hành, hiểu bản chất của lịch sử cho họcsinh còn hạn chế Nội dung ôn luyện học sinh giỏi rất nhiều, yêu cầu học sinh phảinhớ một lượng kiến thức lớn làm cho học sinh nản và nhàm chán Số học sinh thực

sự đam mê môn lịch sử rất ít Vấn đề này đã được Bộ GD&ĐT khắc phục tuynhiên vẫn chưa đồng bộ, nhiều giáo viên vẫn chưa hiểu hết chủ trương của bộ vàvẫn còn theo lối cũ, ngại đổi mới

Tài liệu bồi dưỡng học sinh giỏi có nhiều nhưng chỉ đơn thuần chứa nộidung kiến thức, ít có những tài liệu đổi mới trong biên soạn nội dung và đề thi,không có lược đồ, biểu đồ, bản đồ, sơ đồ… xuất hiện trong các cuốn sách đó

Đề thi học sinh giỏi môn Lịch sử những năm gần đây đã có sự thay đổi chú ýtập trung rèn kĩ năng thực hành, phát triển phẩm chất năng lực của học sinh, tránhhỏi những câu hỏi yêu cầu học sinh ghi nhớ máy móc Đề thi đã mạnh dạn đưakênh hình vào câu hỏi Tuy nhiên, vẫn chưa đáp ứng được hết yêu cầu của bộ

môn, kênh hình xuất hiện trong đề thi chưa nhiều nên vẫn còn áp lực cho học sinh phải học thuộc nhiều

Ngoài ra, học sinh ít lựa chọn môn Lịch sử, phụ huynh không đầu tư vì chorằng học lịch sử khó xác định nghề nghiệp trong tương lai Đa số học sinh lựa chọnbồi dưỡng môn khác Khi không có môn nào lựa chọn nữa các em mới chọn bồidưỡng môn lịch sử cũng là một khó khăn của giáo viên bồi dưỡng

Các giáo viên đánh giá đề thi tốt nghiệp THPT môn Lịch sử qua các năm

dàn trải có cả phạm vi kiến thức Lịch sử 11 Đề thi thiên về khả năng đánh giá,phân tích hay khái quát vấn đề khiến học sinh bối rối Đề thi cũng xuất hiện cáccâu hỏi có sự liên kết giữa Lịch sử Việt Nam và Lịch sử thế giới Phần Lịch sử ViệtNam có 28 câu trong đó có 2 câu thuộc chương trình lớp 11 Ở hầu hết các năm cáccâu hỏi vận dụng cao chủ yếu thuộc phần Lịch sử việt Nam Để xử lý các câu hỏinày, thí sinh cần nắm vững kiến thức sách giáo khoa đồng thồi cần có cái nhìn tổngquát, xuyên suốt các giai đoạn lịch sử theo thời gian, mối quan hệ không gian mới

có thể giải quyết được dạng câu hỏi này Đặc biệt, xuất hiện nhiều dạng câu hỏi sosánh cũng như các câu hỏi mang tính phân hóa cao, đòi hỏi lập luận, phân tích,đánh giá thực sự gây khó cho học sinh

11

Chất lượng thi tốt nghiệp môn sử thấp có nhiều nguyên nhân, yêu cầu phảithay đổi, cả xã hội phải vào cuộc, nhất là những giáo viên trực tiếp giảng dạy vànghiên cứu môn sử Cần phải đổi mới chương trình, nội dung và phương phápgiảng dạy Trong đó, giáo viên với tư cách là người tổ chức, hướng dẫn, phát huytính tích cực, độc lập của học sinh trong quá trình học cần khai thác biểu đồ, lược

đồ, bản đồ, sơ đồ lịch sử… nguồn kiến thức quan trọng trong dạy học và ra đề thi

Vì vậy, chúng tôi nghĩ nên thiết kế và biên soạn bộ tài liệu Atlat lịch sử và

hệ thống câu hỏi để vụ ôn thi học sinh giỏi và thi tốt nghiệp Atlat lịch sử là nguồn

tư liệu quan trọng phục vụ cho giáo viên hướng dẫn học sinh ôn tập thi học sinhgiỏi và tốt nghiệp THPT Thông qua tranh ảnh về nhân vật lịch sử và các thông tinlịch sử cụ thể về biểu đồ, sơ đồ, bảng biểu, lược đồ…học sinh sẽ không phải ghinhớ máy móc các sự kiện lịch sử mà các em sẽ hiểu được bản chất của sự kiện lịch

sử Đồng thời rèn luyện phương pháp tư duy kiến thức lịch sử, kĩ năng thực hành,

xử lý, phân tích thông tin lịch sử qua cuốn Atlat này Qua đó, các em sẽ dễ dànglàm bài tập trắc nghiệm và tự luận môn Lịch sử để đạt hiệu quả cao trong các kỳthi

Chương 2: Xây dựng và hướng dẫn sử dụng Atlat lịch sử 12 nhằm nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử trong kỳ thi học sinh giỏi và thi tốt nghiệp THPT

2.1 Xây dựng Atlat lịch sử 12

2.1.1 Nguyên tắc xây dựng Atlat lịch sử 12

Để xây dựng cuốn Atlat lịch sử 12 cần tuân thủ nguyên tắc sau:

- Đảm bảo bám sát chương trình SGK lịch sử 12

- Đảm bảo tính khách quan, nguồn tư liệu chính thống

- Đảm bảo tính vừa sức của học sinh

- Đảm bảo hình thành năng lực, phẩm chất học sinh

- Đảm bảo tính thẩm mĩ

- Đảm bảo tính khoa học, đúng nội dung, trọng tâm

2.1.2 Xây dựng nội dung Atlat lịch sử 12

* Cách xây dựng Atlat lịch sử 12 nên tiến hành theo các bước như sau:

Bước 1: Nghiên cứu nội dung chương trình lịch sử 12, nghiên cứu đề thi học sinh giỏi và đề thi tốt nghiệp THPT

Bước 2: Tìm kiếm nguồn tư liệu đảm bảo tính chính xác, khoa học, chínhthống, phù hợp với nội dung chương trình lịch sử 12, cập nhật xu hướng ra đề thihọc sinh giỏi và tốt nghiệp THPT

Chủ đề quan hệ quốc tế sau chiến tranh thế giới thứ hai

Chủ đề Liên Xô và các nước Đông Âu (1945-1991) Liên Bang Nga

(1991-2000) Chủ đề các nước Á, Phi, Mĩ latinh (1945-(1991-2000)

Chủ đề Mĩ, Tây Âu, Nhật Bản (1945-2000)

Cách mạng khoa học công nghệ và xu thế toàn cầu hóa

Chủ đề lịch sử Việt Nam từ năm (1919-1945)

Chủ đề lịch sử Việt Nam từ năm (1945-1954)

Chủ đề lịch sử Việt Nam (1954-1975)

Chủ đề lịch sử Việt Nam từ năm (1975-2000)

* Xây dựng nội dung Atlat lịch sử 12

13

CHỦ ĐỀ QUAN HỆ QUỐC TẾ SAU CHIẾN TRANH THẾ GIỚI THỨ HAI

Hình 1 Bản đồ chính trị thế giới từ sau chiến tranh thế giới thứ hai đến năm 1989 Tổ chức Liên

hợp quốc

(Nguồn: Nhà xuất bản giáo dục)

Hình 2 Lược đồ phân chia khu vực ảnh

hưởng của Liên Xô, Mĩ và các nước

phương Tây theo thỏa thuận tại Hội nghị

Ianta (2-1945) (Nguồn: violet.vn)

Hình 3 Lược đồ khối quân sự

NATO và VÁC-SA-VA (Nguồn:

doc24.vn)

Hình 4 Biểu đồ thể hiện số lượng đầu đạn hạt nhân của Mĩ và Liên Xô trong thời kì Chiến tranh lạnh

(Nguồn: vi.wikipedia.org)

14

Hình 5 Cơ cấu tổ chức của Liên Hợp quốc

Hình 7 Liên xô và các nước Đông Âu (1945-1991)

(Nguồn: Nhà xuất bản giáo dục Việt Nam)

Hình 8 Tốc độ tăng trưởng GDP của LB Nga (1990-2005)

(Nguồn: Internet)

16

CHỦ ĐỀ CÁC NƯỚC Á, PHI, MĨ LATINH (1945 - 2000)

Hình 9 Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN)

(Nguồn: Nhà xuất bản giáo dục Việt Nam)

17

Hình 10 Những dấu mốc quan trọng trong quá trình phát

Hình 12 Các nước châu Phi sau chiến tranh thế giới thứ hai

(Nguồn: Nhà xuất bản giáo dục Việt Nam)

19

Hình 13 Khu vực Mi Latinh sau chiến tranh thế giới thứ hai

(Nguồn: Nhà xuất bản giáo dục Việt Nam)

20

CHỦ ĐỀ MĨ , TÂY ÂU, NHẬT BẢN (1945-2000)

Hình 14 Biểu đồ tỉ lệ các ngành kinh tế Mĩ sau

chiến tranh thế giới 2

(Nguồn internet)

Thời gian Những hoạt động chính

4/1951 6 nước Tây Âu (Pháp, CHLB Đức, Bỉ, I-ta-li-a, Hà Lan, Lúc-xăm-bua)

thành Hình 15 Liên minh Châu Âu (EU)

lập Cộng đồng Than – thép châu Âu

(Nguồn: TTXVN)

21

Thời gian Hoạt động chính

3/1957 6 nước trên lại cùng nhau thành lập Cộng đồng năng lượng nguyên tử

châu Âu và Cộng đồng kinh tế Châu Âu (EEC).

7/1967 3 tổ chức trên được hợp nhất thành Cộng đồng châu Âu (EC).

6/1979 Diễn ra cuộc bầu cử Nghị viện châu Âu đầu tiên 12/1991 Các nước EC họp Hội nghị cấp cao Ma-xtrích (Hà Lan), quyết định Cộng

đồng châu Âu (EC) mang tên gọi mới là Liên minh châu Âu (EU)

1/1/1993 Chính thức đổi tên thành Liên minh châu Âu (EU)

3/1995 7 nước EU hủy bỏ việc kiểm soát đi lại của công dân qua biên giới của

nhau 1/1999 Phát hành đồng tiền chung châu Âu (EURO), với 15 nước thành viên

2004 EU kết nạp thêm 10 nước, nâng số thành viên lên 25 nước

Hình 16 Hoạt động chính của Liên minh châu Âu

(Nguồn: internet)

Hình 17 Sự kiện Brexit (Nguồn: TTXVN)

Hình 18 Quan hệ Việt Nam – EU qua các số liệu (Nguồn: TTXVN )

22

Hình 19 Tốc độ tăng trưởng GDP trung bình của Nhật Bản giai đoạn 1955-1973 (%) (Nguồn:

TTXVN)

Hình 20 Quan hệ Việt Nam – Nhật Bản qua các con số

(Nguồn: vnexpress.net, baoquocte.vn)

23

CHỦ ĐỀ CÁCH MẠNG KHOA HỌC CÔNG NGHỆ

VÀ XU THẾ TOÀN CẦU HÓA

Hình 21 Xu thế toàn cầu hóa

(Nguồn: baoquocte.vn)

24

CHỦ ĐỀ LỊCH SỬ VIỆT NAM TỪ NĂM 1919 - 1945

Hình 22 Chính sách khai thác thuộc địa lần thứ hai được thực dân Pháp tiến hành

từ năm 1919 đến năm 1929

(Nguồn: sites.google.com)

Hình 23 Hành trình cứu nước của Nguyễn Ái Quốc (1911-1941)

(Nguồn: Nhà xuất bản giáo dục Việt Nam)

25

Hình 24 Lược đồ khởi nghĩa Yên Bái (2 - 1930)

(Nguồn: violet.vn)

Hình 25 Phong trào cách mạng 1930-1931 và Xô viết Nghệ - Tĩnh (Nguồn: Nhà xuất

bản giáo dục Việt Nam)

26

Hình 26 Lược đồ Cách mạng tháng Tám năm 1945 (Nguồn: nhà xuất

bản giáo dục Việt Nam)

Hình 27 Lược đồ Khu Giải phóng Việt Bắc (1945)

(Nguồn: violet.vn)

27

CHỦ ĐỀ LỊCH SỬ VIỆT NAM TỪ NĂM (1945 – 1954)

Hình 28 Lược đồ Chiến dịch Việt Bắc thu – đông năm 1947

Hình 32 Chiến dịch Điện Biên Phủ

(Nguồn: violet.vn)

29

Hình 33 Ý nghĩa của chiến thắng Điện Biên Phủ

(Nguồn: violet.vn)

30

Hình 34 Hiệp định Giơ – ne – vơ năm 1954

(Nguồn: violet.vn)

31

CHỦ ĐỀ LỊCH SỬ VIỆT NAM (1954 – 1975)

Hình 35 Ấp chiến lược của Mĩ – Chính quyền Sài Gòn

ở miền Nam (1961 – 1965) (Nguồn:baophuyen.vn) Hình 36 Sơ đồ chiến dịch Bình Giã (từ 2-12-1964 đến

3-1-1965) (Nguồn: Internet)

Hình 37 Miền Nam chống chiến lược “Chiến tranh cục bộ” của Mĩ (1965-1968)

(Nguồn: Nhà xuất bản giáo dục Việt Nam)

32

Hình 38 Ý nghĩa của tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968

(Nguồn: violet.vn)

33

Hình 39 Miền Bắc chống chiến tranh phá hoại lần thứ nhất của Mĩ và tiếp tục xây

dựng chủ nghĩa xã hội (1965-1968)

(Nguồn: Nhà xuất bản giáo dục Việt Nam)

34

Hình 40 Miền Nam đánh bại chiến lược “Việt Nam hóa chiến tranh” của Mĩ (1969-1973)

(Nguồn: Nhà xuất bản giáo dục Việt Nam)

35

Hình 41 Miền Bắc chống chiến tranh phá hoại lần thứ hai của Mĩ và tiếp tục xây dựng chủ

nghĩa xã hội (1969-1973)

(Nguồn: Nhà xuất bản giáo dục Việt Nam)

36

Hình 42 Hà Nội – Điện Biên phủ trên không

(Nguồn:dangcongsan.vn)

37

Hình 43 Nội dung Hiệp định Pari

(Nguồn:TTXVN)

38