Tài liệu hướng dẫn học tập môn lý luận về nhà nước và pháp luật trường DH luật TP HCM

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT TP HCM KHOA LUẬT HÀNH CHÍNH – TỔ BỘ MÔN LÝ LUẬN 3 NHẬP MÔN LÝ LUẬN 1 THÔNG TIN CHUNG Tên môn học Lý luận về Nhà nước – số tiết 45 tiết Đối tượng sinh viên chương trình cử nhân tại.

1TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT TP.HCM

KHOA LUẬT HÀNH CHÍNH – TỔ BỘ MÔN LÝ LUẬN

2

NHẬP MÔN LÝ LUẬN

1 THÔNG TIN CHUNG

- Tên môn học: Lý luận về Nhà nước – số tiết: 45 tiết.

- Đối tượng: sinh viên chương trình cử nhân tại trường ĐH Luật Tp.HCM.

+ Email 1: lvtuan@lvtlaw.com

+ Email 2: lvtuan@hcmulaw.edu.vn

2 MỤC ĐÍCH, YÊU CẦU

- Mục đích: giới thiệu tổng quát giúp người học biết được Lý luận chung Nhà nước là

học điều gì và học như thế nào?

- Yêu cầu: người học cần nắm được 3 vấn đề sau đây

+ Xác định được vị trí, vai trò của môn học trong hệ thống khoa học pháp lý

+ Tìm hiểu đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu của môn học

+ Tìm hiểu phương pháp nghiên cứu của môn học

3 TÀI LIỆU THAM KHẢO

- ĐH Luật Hà Nội, Giáo trình Lý luận về Nhà nước và Pháp luật, NXB CAND, Hà Nội2004

- Khoa Luật – ĐH Quốc gia Hà Nội, NXB ĐHQGHN, Giáo trình Lý luận chung về Nhànước và Pháp luật, Hà Nội 2005

- Khoa Luật Hành chính – ĐH Luật Tp.HCM, Tập bài giảng Lý luận chung về Nhànước và Pháp luật, Tp.HCM 2008

- Vị trí của môn học trong hệ thống khoa học pháp lý:

Hệ thống khoa học pháp lý

Khoa học pháp lý cơ bảnKhoa học pháp lý chuyên ngànhKhoa học pháp lý quốc tế

- Lý luận về Nhà nước là một khoa học độc lập trong hệ thống khoa học pháp lý

4.2 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU CỦA MÔN HỌC

Lý luận chung về Nhà nước không nghiên cứu mọi vấn đề về nhà nước, mà chỉ dừng lạinghiên cứu một cách toàn diện những vấn đề chung nhất, khái quát nhất, thuộc về bản chất

và có tính quy luật về nhà nước

- Những quy luật cơ bản và đặc thù về sự hình thành, tồn tại, phát triển của nhà nước

- Những vấn đề cơ bản, bao quát nhất của đời sống nhà nước

- Hệ thống các khái niệm cơ bản về nhà nước (có tính chất chung cho cả hệ thống khoahọc pháp lý)

 Đặc trưng cơ bản:

- Những vấn đề cơ bản nhất, chung nhất, có tính chất bao quát toàn diện và có hệ thống

- Thường có mối liên quan đến các ngành khoa học pháp lý khác Cơ sở giúp các ngànhkhoa học pháp lý khác giải quyết những “vướng mắc”

- Mang tính định hướng đối với các ngành khoa học pháp lý khác Sự thay đổi lý luận cóthể sẽ kéo theo sự thay đổi ở các ngành khoa học pháp lý khác

Lý luận chung về Nhà nước là hệ thống toàn diện các tri thức cơ bản nhất, chung nhất,

có tính quy luật về nhà nước được thể hiện qua các học thuyết, tư tưởng, quan điểm, quan

Lý luận chung về Pháp luật

Lý luận chung về Nhà nước

niệm, nguyên lý, quy luật, phạm trù, khái niệm về nhà nước và các mối liên hệ cơ bản giữa nhà nước với các hiện tượng khác trong xã hội.

4.3 MỐI QUAN HỆ CỦA MÔN HỌC

4.3.1 Trong hệ thống khoa học xã hội

- Lý luận và Triết học: mối quan hệ giữa cái chung và cái riêng

+ sử dụng những phạm trù, khái niệm cơ bản của triết học

+ kết quả nghiên cứu của môn học là cơ sở cho việc nghiên cứu triết học

+ lý luận là thực tiễn ứng dụng sinh động của các tri thức triết học

- Lý luận và Kinh tế chính trị học:

+ lý luận nghiên cứu yếu tố thượng tầng và KTCTH nghiên cứu hạ tầng cơ sở

+ những qui luật, kiến thức của môn Kinh tế chính trị học là cơ sở để có thể nhận thức, giải thích

- Lý luận và lịch sử:

+ Cung cấp “chứng cứ” khách quan cho lý luận

+ Đặt ra những vấn đề buộc lý luận giải thích, là những bài học, kinh nghiệm quí báu4.3.2 Trong hệ thống các khoa học pháp lý

- Lý luận là khoa học pháp lý cơ sở có tính phương pháp luận

+ Trang bị tri thức cơ bản, khái niệm pháp lý cơ bản;

+ Đặt trong một tổng thể chung của đời sống nhà nước và pháp luật;

- Khoa học pháp lý khác là “thực nghiệm” kiểm chứng của lý luận

4.4 CHƯƠNG TRÌNH MÔN HỌC LÝ LUẬN CHUNG VỀ NHÀ NƯỚC

Trong chương trình môn học Lý luận chung về Nhà nước tại trường Đại học Luật Tp.HCM, người học sẽ được cung cấp những kiến thức cơ bản sau đây:

Nội dung chương trình Tổng số tiết Thuyết giảng Thảo luận

Bài 7: Nhà nước trong HTCT 3 tiết

4.5 PHƯƠNG PHÁP LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

4.5.1 Phương pháp luận

Là:

- là cơ sở xuất phát điểm để tiếp cận đối tượng

- là quan điểm chỉ đạo (chi phối) quá trình nhận thức, thực tiễn pháp lý

- là hệ thống các nguyên tắc, phạm trù tạo thành phương pháp nhận thức các hiện tượngpháp lý

Bao gồm:

- Triết học duy vật, hệ tư tưởng lý luận là chủ nghĩa Mác-LêNin

- Chủ nghĩa duy vật biện chứng

- Chủ nghĩa duy vật lịch sử

- Tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối, chính sách của Đảng Cộng sản

- Những tư tưởng pháp lý tiến bộ vì sự phát triển của con người

Những yêu cầu cơ bản:

- Xem xét trong mối quan hệ với cơ sở kinh tế, văn hóa và xã hội

- Xem xét cần đặt trong những hoàn cảnh, điều kiện lịch sử khách quan của xã hội

4.5.2 Phương pháp nghiên cứu

- Trừu tượng khoa học;

- Phân tích và tổng hợp, Qui nạp và diễn dịch;

- Thống kê, Hệ thống, So sánh và Xã hội học,…

Đặc biệt Lý luận chung về nhà nước là môn học chú trọng nhiều đến tính hợp lý, phùhợp trong những lý lẽ lập luận của người học về các vấn đề pháp lý được đặt ra Những lý lẽlập luận ấy không dừng lại ở những quy định pháp luật mà người học được biết, mà quantrọng hơn hết vẫn là “luận làm sao có lý”, đây cũng là điểm rất khác so với các môn học luậtthực định

4.5.3 Phương pháp học

Giờ thuyết giảng, người dạy sẽ hướng đến việc trình bày khái quát nội dung của toàn bài

và đi vào giải quyết những vấn đề có tính then chốt, cơ bản Điều đó cũng đòi hỏi người học phải tự đọc trước giáo trình và tài liệu tham khảo được giới thiệu cho từng bài trong Tài

liệu hướng dẫn học tập này Dù rằng đây là giờ thuyết giảng nhưng Tôi vẫn khuyến khíchngười học đặt các câu hỏi về các vấn đề chưa rõ khi đọc tài liệu, các vấn đề người học cònthắc mắc liên quan đến bài học

Giờ thảo luận, người học sẽ đóng vai trò trung tâm thông qua việc học nhóm Các nhóm

sẽ thực hiện việc học theo hướng dẫn của người dạy Giờ thảo luận sẽ dùng để người họckiểm tra kiến thức thông qua các câu hỏi trắc nghiệm đầu giờ; thảo luận nhóm các câu hỏi

do người dạy đưa ra; trao đổi và tranh luận với các bạn, các nhóm khác theo các vấn đề màgiáo viên định hướng; thuyết trình trước lớp

Việc đọc ghi truyền thống không được áp dụng trong cả giờ thuyết giảng và thảo luận.Tôi đòi hỏi sự tích cực ở người học, kiến thức môn học được truyền đạt không chỉ từ cácbuổi thuyết giảng, mà đặc biệt trong các buổi thảo luận sẽ là cơ hội để người học rèn luyệncác kỹ năng cần thiết, tiếp nhận và chia sẻ kiến thức với các bạn học, trao đổi và tranh luậnkhoa học với người dạy

MỘT SỐ VIỆC QUAN TRỌNG CẦN THỰC HIỆN

 ĐỐI VỚI GIỜ THUYẾT GIẢNG

- Mỗi người học bắt buộc phải mua (hoặc mượn từ Thư viện) Giáo trình, Tập bài giảng.Không thể học nếu không có tài liệu tham khảo

- Đọc trước nội dung từng bài trước mỗi giờ thuyết giảng, nêu lên các thắc mắc vào đầu

mỗi buổi học nếu có

 ĐỐI VỚI GIỜ THẢO LUẬN

- Hình thành nhóm học tập, lập danh sách và nộp giáo viên Cụ thể như sau:

+ Việc chia nhóm do người học tự quyết định, mỗi nhóm từ 6 đến 8 người (không cho

phép dưới 6 và trên 8 người) Mỗi nhóm tự bầu ra một nhóm trưởng, tự hình thànhnội quy của nhóm nếu xét thấy cần thiết

+ Sau khi hình thành nhóm, các nhóm liên hệ lớp trưởng lấy Danh sách nhóm để điền

vào để nộp cho giáo viên phụ trách lớp Danh sách nhóm phải hoàn chỉnh và nộpcho

giáo viên vào đầu buổi thảo luận đầu tiên của môn học

- Chuẩn bị các câu hỏi thảo luận, bài tập, bài thuyết trình và công việc khác (tuỳ thuộcvào yêu cầu của người dạy theo từng bài) trước mỗi giờ thảo luận

 YÊU CẦU ĐỐI VỚI BÀI TIỂU LUẬN, THUYẾT TRÌNH

- Bài tiểu luận: mỗi nhóm phải nộp một Bài tiểu luận trước khi kết thúc buổi cuối cùngcủa môn học, nộp bản đánh máy hoặc email trực tiếp cho giáo viên; từ 1000 đến 1500từ

- Bài thuyết trình: theo lịch giáo viên ấn định sau khi trao đổi với nhóm thuyết trình,thời gian thuyết trình của nhóm là 10 đến 15 phút (chỉ phải nộp cho giáo viên filepowerpoint hoặc bản tóm tắt bài thuyết trình)

- Về nội dung Bài tiểu luận và Bài thuyết trình: đề tài theo nội dung Câu hỏi tiểu luận,thuyết trình trong tập tài liệu này (nếu chọn đề tài khác phải được sự đồng ý của giáoviên)

 KIỂM TRA VÀ ĐÁNH GIÁ 1

- Điểm quá trình của mỗi người học được căn cứ trên:

1 Trong trường hợp có sự thay đổi, giáo viên sẽ thông báo cho người học trên lớp, hoặc cho lớp trưởng.

+ Hiệu quả làm việc của nhóm: thảo luận giải quyết các câu hỏi nhận định, kết quả trắc nghiệm, câu hỏi và các vấn đề nhóm đặt ra trước lớp và giáo viên.

+ Kết quả bài tiểu luận, bài thuyết trình của nhóm

+ Kết quả bài kiểm tra của mỗi người học

+ Thái độ tích cực trong học tập của mỗi người học

+ Tham gia và chuyên cần (chỉ làm căn cứ trừ điểm)

- Thi hết môn:

BÀI 1: NGUỒN GỐC CỦA NHÀ NƯỚC

1 MỤC ĐÍCH, YÊU CẦU

- Mục đích: người học nhận thức được qui luật chung về sự hình thành Nhà nước trên

thế giới thông qua việc tìm hiểu các học thuyết phi Mác-xít và Mác-xít, xác định đượccác nguyên nhân, các yếu tố tác động dẫn đến sự hình thành Nhà nước

- Yêu cầu: người học cần nắm được

+ Nội dung của các học thuyết cơ bản về nguồn gốc Nhà nước;

+ Đánh giá ưu và khuyết điểm của các học thuyết cơ bản về nguồn gốc Nhà nước;+ Nguyên nhân và quá trình hình thành Nhà nước trong lịch sử theo quan điểm của Chủ nghĩa Mác-LêNin;

+ Các yếu tố tác động đến sự hình thành Nhà nước theo quan điểm của Chủ nghĩa Mác-LêNin;

+ Điểm khác biệt trong sự hình thành Nhà nước ở các quốc gia phương Đông và phương Tây trong lịch sử

2 TÀI LIỆU THAM KHẢO

- ĐH Luật Hà Nội, Giáo trình Lý luận về Nhà nước và Pháp luật, NXB CAND, Hà Nội2004

- Khoa Luật – ĐH Quốc gia Hà Nội, NXB ĐHQGHN, Giáo trình Lý luận chung về Nhànước và Pháp luật, Hà Nội 2005

- Ph Ănghen, Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của nhà nước

- TS Lê Trọng Ân, Tìm hiểu tác phẩm Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu vàcủa Nhà nước, NXB CTQG, Hà Nội 2004

- J.J Rousseau, Bàn về Khế ước xã hội

- Robert Lowie, Luận bàn về xã hội học nguyên thuỷ, NXB ĐHQG Hà Nội, 2001

3 ĐỀ CƯƠNG NỘI DUNG

3.1 CÁC HỌC THUYẾT TIÊU BIỂU VỀ NGUỒN GỐC CỦA NHÀ NƯỚC:

3.1.1 Các học thuyết phi Mác-xít về nguồn gốc của Nhà nước:

- Thuyết thần quyền: cho rằng thượng đế chính là người sắp đặt trật tự xã hội, thượng đế

đã sáng tạo ra nhà nước nhằm bảo vệ trật tự chung, nhà nước là một sản phẩm củathượng đế

- Thuyết gia trưởng: cho rằng nhà nước xuất hiện chính là kết quả sự phát triển của gia

đình và quyền gia trưởng, thực chất nhà nước chính là mô hình của một gia tộc mởrộng và quyền lực nhà nước chính là từ quyền gia trưởng được nâng cao lên – hìnhthức tổ chức tự nhiên của xã hội loài người

- Thuyết bạo lực: cho rằng nhà nước xuất hiện trực tiếp từ các cuộc chiến tranh xâm

lược chiếm đất, là việc sử dụng bạo lực của thị tộc đối với thị tộc khác mà kết quả làthị tộc chiến thắng đặt ra một hệ thống cơ quan đặc biệt – nhà nước – để nô dịch kẻchiến bại

- Thuyết tâm lý: cho rằng nhà nước xuất hiện do nhu cầu về tâm lý của con người

nguyên thủy luôn muốn phụ thuộc vào các thủ lĩnh, giáo sĩ,…

- Thuyết “khế ước xã hội”: cho rằng sự ra đời của nhà nước là sản phẩm của một khế

ước xã hội được ký kết trước hết giữa những con người sống trong trạng thái tự nhiênkhông có nhà nước Chủ quyền nhà nước thuộc về nhân dân, trong trường hợp nhànước không giữ được vai trò của mình , các quyền tự nhiên bị vi phạm thì khế ước sẽmất hiệu lực và nhân dân có quyền lật đổ nhà nước và ký kế khế ước mới

3.1.2 Quan điểm chủ nghĩa Mác-LêNin về nguồn gốc của nhà nước:

Quan điểm về nguồn gốc Nhà nước của chủ nghĩa Mác-LêNin được thể hiện rõ nét trongtác phẩm “Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của Nhà nước” của Ăngghen Đây

là tác phẩm được phát triển từ tư tưởng “Quan niệm duy vật về lịch sử” của Mác, tiếp thu vàphát triển những thành tựu nghiên cứu “Xã hội cổ đại” của nhà bác học Mỹ - LewisH.Morgan (Móocgan)

Chủ nghĩa Mác-LêNin cho rằng:

- Nhà nước xuất hiện một cách khách quan, nhưng không phải là hiện tượng xã hội vĩnhcửu và bất biến Nhà nước luôn vận động, phát triển và tiêu vong khi những điều kiệnkhách quan cho sự tồn tại và phát triển của chúng không còn nữa

- Nhà nước chỉ xuất hiện khi xã hội loài người đã phát triển đến một giai đoạn nhất định.Nhà nước xuất hiện trực tiếp từ sự tan rã của chế độ cộng sản nguyên thủy Nhà nước

chỉ xuất hiện ở nơi nào và thời gian nào khi đã xuất hiện sự phân chia xã hội thành các giai cấp đối kháng.

3.2 QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH CỦA NHÀ NƯỚC THEO QUAN ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA MÁC-LÊNIN

3.2.1 Chế độ Cộng sản nguyên thuỷ, tổ chức thị tộc bộ lạc và quyền lực xã hội:

- Cơ sở kinh tế: chế độ sở hữu chung về tư liệu sản xuất và sản phẩm lao động Mọi

người đều bình đẳng trong lao động và hưởng thụ, không ai có tài sản riêng, không cóngười giàu kẻ nghèo, không có sự chiến đoạt tài sản của người khác

- Cơ sở xã hội: trên cơ sở thị tộc, thị tộc là một tổ chức lao động và sản xuất, một đơn vị

kinh tế - xã hội Thị tộc được tổ chức theo huyết thống Xã hội chưa phân chia giai cấp

và không có đấu tranh giai cấp

- Quyền lực xã hội: quyền lực chưa tách ra khỏi xã hội mà vẫn gắn liền với xã hội, hòa

nhập với xã hội Quyền lực đó do toàn xã hội tổ chức ra và phục vụ lợi ích của cả cộngđồng

- Tổ chức quản lý: Hội đồng thị tộc là tổ chức quyền lực cao nhất của thị tộc, bao gồm

tất cả những người lớn tuổi không phân biệt nam hay nữ trong thị tộc Quyết định củaHội đồng thị tộc là sự thể hiện ý chí chung của cả thị tộc và có tính bắt buộc đối vớimọi thành viên Hội đồng thị tộc bầu ra người đứng đầu như tù trưởng, thủ lĩnh quânsự,… để thực hiện quyền lực và quản lý các công việc chung của thị tộc

3.2.2 Sự tan rã của tổ chức thị tộc bộ lạc và sự xuất hiện Nhà nước:

Sự chuyển biến kinh tế và xã hội:

- Thay đổi từ sự phát triển của lực lượng sản xuất Các công cụ lao động bằng đồng, sắtthay thế cho công cụ bằng đá và được cải tiến Con người phát triển hơn cả về thể lực

và trí lực, kinh nghiệm lao động đã được tích lũy

- Ba lần phân công lao động là những bước tiến lớn của xã hội, gia tăng sự tích tụ tài sản

và góp phần hình thành và phát triển chế độ tư hữu

- Sự xuất hiện gia đình và trở thành lực lượng đe dọa sự tồn tại của thị tộc Chế độ tưhữu được củng cố và phát triển

- Sự phân biệt kẻ giàu người nghèo và mâu thuẫn giai cấp ngày càng gia tăng

Sự tan rã của tổ chức thị tộc – bộ lạc: những yếu tố mới xuất hiện đã làm đảo lộn đời sống thị tộc, chế độ thị tộc đã tỏ ra bất lực

- Nền kinh tế mới làm phá vỡ cuộc sống định cư của thị tộc Sự phân công lao động vànguyên tắc phân phối bình quân sản phẩm của xã hội công xã nguyên thủy không cònphù hợp

- Chế độ tư hữu, sự chênh lệch giữa giàu nghèo, sự mâu thuẫn giai cấp đã phá vỡ chế độ

sở hữu chung và bình đẳng của xã hội công xã nguyên thủy

- Xã hội cần có một tổ chức đủ sức giải quyết các nhu cầu chung của cộng đồng, xã hộicần phát triển trong một trật tự nhất định

- Xã hội cần có một tổ chức mới phù hợp với cơ sở kinh tế và xã hội mới

Sự xuất hiện nhà nước, nhà nước “không phải là một quyền lực từ bên ngoài áp đặt vào

xã hội” mà là “một lực lượng nảy sinh từ xã hội”, một lực lượng “tựa hồ đứng trên xã hội”,

có nhiệm vụ làm dịu bớt sự xung đột và giữ cho sự xung đột đó nằm trong một “trật tự”.3.2.3 (Điểm qua) Sự ra đời của một số nhà nước điển hình:

- Nhà nước Aten: là hình thức thuần túy nhất, nhà nước nảy sinh chủ yếu và trực tiếp từ

sự đối lập giai cấp và phát triển ngay trong nội bộ xã hội thị tộc Từ cuộc cách mạngXô-lông (594TCN) và Klix-phe (509TCN) dẫn đến sự tan rã toàn bộ chế độ thị tộc, hìnhthành Nhà nước vào khoảng thế kỷ VI trước công nguyên

- Nhà nước Rôma: hình thành vào khoảng thế kỷ VI trước công nguyên, từ cuộc đấu

tranh bởi những người thường dân (Ple-bêi) chống lại giới quý tộc thị tộc La Mã tri-sép)

(Pá Nhà nước Giéc(Pá manh: hình thành khoảng giữa thế kỷ V trước công nguyên, từ việc

người Giéc-manh xâm chiếm vùng lãnh thổ rộng lớn của đế chế La Mã cổ đại Do Nhànước hình thành không do sự đấu tranh giai cấp, xã hội Giéc-manh vẫn tồn tại chế độthị tộc, sự phân hóa giai cấp chỉ mới bắt đầu và còn mờ nhạt

- Sự xuất hiện Nhà nước ở các quốc gia phương Đông:

+ Nhà nước Trung Quốc, Ấn Độ, Ai Cập cổ đại,… được hình thành từ rất sớm, hơn

3000 năm trước công nguyên

+ Nhu cầu trị thủy và chống giặc ngoại xâm đã trở thành yếu tố thúc đẩy và mang tínhđặc thù trong sự ra đời nhà nước của các quốc gia phương Đông

+ Ở Việt Nam, từ sự hình thành phôi thai của Nhà nước cuối thời Hùng Vương – VănLang đến Nhà nước sơ khai thời An Dương Vương – Âu Lạc năm 208 trước côngnguyên

2) Xã hội có giai cấp là xã hội có nhà nước.

3) Nhà nước là một hiện tượng bất biến của xã hội

4) Quyền lực chỉ xuất hiện và tồn tại trong xã hội có giai cấp và đấu tranh giai cấp.5) Học thuyết thần quyền về nguồn gốc của nhà nước luôn cho rằng Thượng đế trựctiếp trao quyền thống trị dân chúng cho nhà Vua

6) Học thuyết khế ước xã hội về nguồn gốc của nhà nước cho rằng nhà nước là sảnphẩm của một hợp đồng được ký kết giữa những con người sống trong trạng thái tựnhiên

7) Ba lần phân công lao động diễn ra vào thời kỳ cuối của chế độ công xã nguyên thủy

đã dẫn đến sự phân hóa tài sản và chế độ tư hữu xuất hiện

8) Ba lần phân công lao động diễn ra vào thời kỳ cuối của chế độ công xã nguyên thủy

đã dẫn đến mâu thuẫn giai cấp “chín mùi” và sự hình thành nhà nước

9) Ba lần phân công lao động diễn ra vào thời kỳ cuối của chế độ công xã nguyên thủy

là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến sự xuất hiện nhà nước

10) Khi xã hội phát triển đến một trình độ nhất định thì nhà nước sẽ hình thành, do vậynhà nước là một sản phẩm, một hiện tượng tất yếu phải có của xã hội

11) Yếu tố trị thủy và chống ngoại xâm là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến sự hình thànhnhà nước

12) Quan điểm chủ nghĩa Mác-LêNin cho rằng Nhà nước không phải là hiện tượng bấtbiến, nhà nước sẽ bị tiêu vong

4.2 Câu hỏi thảo luận

13) Trình bày quan điểm của cá nhân (nhóm) về những ưu và nhược điểm của các họcthuyết tiêu biểu về nguồn gốc của nhà nước

4.3 Câu hỏi tiểu luận, thuyết trình

14) Trình bày những hiểu biết của người học (nhóm) về quan điểm “Nhà nước sẽ bị tiêu vong” theo Chủ nghĩa Mác-LêNin Qua đó, hãy nói lên suy nghĩ của bản thân về

quan điểm này

15) Người học (nhóm) hãy so sánh quan điểm của Lewis H Morgan và Robert Lowie

về cơ sở kinh tế - xã hội trong xã hội công xã nguyên thuỷ, cụ thể:

+ Về sự xuất hiện của gia đình so với thị tộc-bộ lạc trong xã hội công xã nguyên thuỷ

(gia đình hay thị tộc có trước?);

+ Về sự tồn tại hay không của quyền tư hữu trong xã hội công xã nguyên thuỷ (xã hội

nguyên thuỷ có tư hữu hay không?)

16) Trình bày những hiểu biết của người học (nhóm) về quan điểm “Khế ước xã hội” vềnguồn gốc nhà nước thể hiện trong tác phẩm Bàn về Khế ước xã hội của J.J.Rousseau Qua đó, hãy nói lên suy nghĩ của bản thân về quan điểm này

17) Anh (chị) hãy thu thập và nêu các khái niệm khác nhau về nhà nước (ở Việt Nam vàtrên thế giới, trong khoa học pháp lý và những ngành khoa học khác) Phân biệtkhái niệm nhà nước với các khái niệm sau: tổ quốc, quốc gia, đất nước, chính phủ

  

- Yêu cầu người học cần nắm được:

+ Bản chất nhà nước và nội dung tính giai cấp và xã hội thể hiện qua các kiểu nhà nước trong lịch sử

+ Mỗi quan hệ giữa tính giai cấp và tính xã hội

+ Dấu hiệu đặc trưng của Nhà nước

+ Vai trò của nhà nước trong đời sống xã hội

2 TÀI LIỆU THAM KHẢO

- ĐH Luật Hà Nội, Giáo trình Lý luận về Nhà nước và Pháp luật, NXB CAND, Hà Nội2004

- Khoa Luật – ĐH Quốc gia Hà Nội, NXB ĐHQGHN, Giáo trình Lý luận chung về Nhànước và Pháp luật, Hà Nội 2005

3 ĐỀ CƯƠNG NỘI DUNG

3.1 KHÁI NIỆM VÀ NỘI DUNG BẢN CHẤT CỦA NHÀ NƯỚC

- Bản chất là toàn bộ những mối liên hệ, quan hệ sâu sắc và những quy luật bên trong

quyết định những đặc điểm và khuynh hướng phát triển cơ bản của hệ thống vật chất

- Khái niệm bản chất của nhà nước: là tất cả những phương diện (những mặt) cơ bản

quy định sự tồn tại và phát triển của Nhà nước, thể hiện ở 2 phương diện giai cấp và xãhội quy định sự tồn tại và phát triển của nhà nước

- Ý nghĩa của việc nghiên cứu bản chất Nhà nước: cơ sở lý giải về các hiện tượng của

nhà nước; hiểu và nắm bắt được quy luật vận động của Nhà nước; từ việc hiểu đúngbản chất của Nhà nước, để có được định nghĩa đầy đủ và bao quát nhất về Nhà nước

3.1.1 Tính giai cấp

Nhà nước là một bộ máy cưỡng chế đặc biệt của giai cấp cầm quyền, là công cụ sắc bénnhất để thực hiện sự thống trị giai cấp, thiết lập và duy trì trật tự giai cấp trong xã hội

- Giai cấp: là tập đoàn người có sự khác nhau về địa vị trong chế độ kinh tế - xã hội, mà

trong đó cơ bản nhất là sự khác nhau trong quan hệ sở hữu tư liệu sản xuất

- Chính trị: là những hoạt động (mối quan hệ) liên quan đến lợi ích của các giai cấp, các

đảng phái, các dân tộc, các quốc gia, các tầng lớp mà vấn đề quan trọng nhất của nó là

tổ chức bộ máy nhà nước và nắm giữ quyền lực nhà nước

Nhà nước thể hiện ý chí và bảo vệ lợi ích của giai cấp thống trị Nội dung tính giai cấp của nhà nước thể hiện ở:

- Nhà nước do giai cấp nào tổ chức nên;

- Quyền lực Nhà nước nằm trong tay giai cấp nào;

- Nhà nước bảo vệ cho lợi ích cho giai cấp nào là chủ yếu

Sự thống trị thể hiện dưới 3 mặt:

- Thống trị (quyền lực) kinh tế: có vai trò quyết định, tạo ra sự lệ thuộc về mặt kinh tế

của người bị bóc lột đối với giai cấp thống trị

- Thống trị (quyền lực) chính trị: có vai trò duy trì quan hệ bóc lột, là bạo lực có tổ chức

của giai cấp nhằm đàn áp sự phản kháng của giai cấp bị trị trong xã hội

- Thống trị (quyền lực) tư tưởng: là sự thống trị về mặt tinh thần, hệ tư tưởng của giai

cấp thống trị được xây dựng và thông qua con đường nhà nước trở thành hệ tư tưởngthống trị trong toàn xã hội

3.1.2 Tính xã hội

Nhà nước còn thực hiện chức năng xã hội, phải giải quyết các vấn đề khác trong xã hội.Bên cạnh tính giai cấp, Nhà nước còn phải phản ánh lợi ích của các tầng lớp, giai cấp kháctrong xã hội

Nội dung tính xã hội của nhà nước thể hiện ở việc:

- Nhà nước bao giờ cũng là công cụ để đảm bảo những điều kiện cho quá trình sản xuấtcủa xã hội;

- Nhà nước là công cụ đảm bảo an ninh, trật tự an toàn xã hội;

- Nhà nước là công cụ chủ yếu giải quyết các vấn đề nảy sinh từ xã hội,…

Ngày nay, bản chất nhà nước đã có nhiều sự chuyển biến tích cức, tính xã hội của nhà nước ngày càng được thể hiện rõ nét, cụ thể:

- Nhà nước đóng vai trò điều tiết, “người cầm lái” của nền kinh tế trên bình diện toàn xãhội;

- Nhà nước có vai trò điều tiết thu nhập trong toàn xã hội, xây dựng và phát triển hệthống an sinh xã hội;

- Nhà nước bảo vệ sự tự do, công bằng và bình đẳng trong toàn xã hội,…

3.1.3 Mối quan hệ giữa tính giai cấp và tính xã hội

Mối quan hệ giữa tính giai cấp và tính xã hội thể hiện sự thống nhất giữa các mặt đối lập.

Mức độ thể hiện tính giai cấp và tính xã hội là khác nhau trong tổ chức và hoạt động củacác nhà nước, điều này phụ thuộc vào nhiều yếu tố, như: lịch sử truyền thống dân tộc, quanđiểm chính trị nhà cầm quyền, mối tương quan giai cấp trong xã hội, bối cảnh quốc tế,…

3.2 CÁC DẤU HIỆU ĐẶC TRƯNG CỦA NHÀ NƯỚC

3.2.1 Nhà nước là tổ chức quyền lực chính trị công cộng đặc biệt

- Nhà nước là tổ chức quyền lực chính trị mang tính công cộng, không còn hoà nhập vớidân cư nữa;

- Nhà nước với bộ máy thực hiện cưỡng chế và quản lý đời sống toàn xã hội;

- Bộ máy cưỡng chế với quân đội, cảnh sát, nhà tù, toà án,…

3.2.2 Nhà nước có lãnh thổ và quản lý dân cư theo các đơn vị hành chính lãnh thổ

- Lãnh thổ, dân cư (cùng với quyền lực tối cao) là những yếu tố cấu thành nên một quốcgia

- Nhà nước thực hiện sự quản lý dân cư theo lãnh thổ, theo các đơn vị hành chính

- Chế định quốc tích xác lập mối quan hệ giữa công dân và nhà nước

3.2.3 Nhà nước có chủ quyền quốc gia

- Chủ quyền quốc gia là quyền tối cao của nhà nước về đối nội và độc lập về đối ngoại

- Nhà nước là người đại diện chính thức, đại diện về mặt pháp lý của toàn xã hội

- Vấn đề chủ quyền quốc gia đang có những sự chuyển biến nhằm phù hợp với bối cảnhtoàn cầu hoá hiện nay

3.2.4 Chỉ Nhà nước được quyền ban hành pháp luật và bảo đảm sự thực hiện pháp luật

- Nhà nước giữ quyền ban hành pháp luật, quản lý dân cư và các hoạt động xã hội bằngpháp luật

- Pháp luật là những quy tắc xử sự mang tính bắt buộc chung, được nhà nước bảo đảmthực hiện

3.2.5 Nhà nước qui định và tổ chức thu thuế dưới hình thức bắt buộc

- Nhà nước ban hành và tổ chức thu thuế mang tính bắt buộc

- Thuế được sử dụng nhằm duy trì sự tồn tại của bộ máy nhà nước.

- Thuế là nguồn thu giúp nhà nước thực hiện các hoạt động chung phục vụ toàn xã hội,

là công cụ nhằm điều tiết thu nhập trong xã hội

Định nghĩa nhà nước: Nhà nước là hình thức (phương thức) tổ chức xã hội có giai

cấp, là tổ chức quyền lực chính trị công cộng đặc biệt, có chức năng quản lý xã hội để phục vụ lợi ích trước hết cho giai cấp thống trị và thực hiện những hoạt động chung nảy sinh từ bản chất của xã hội.

3.3 VỊ TRÍ, VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC TRONG ĐỜI SỐNG XÃ HỘI

3.3.1 Vị trí, vai trò của Nhà nước trong xã hội có giai cấp

Nhà nước và xã hội là hai hiện tượng không hoàn toàn đồng nhất Trong mối quan hệ với nhà nước, xã hội giữ vai trò quyết định Nhà nước có tính độc lập tương đối đối với xã hội

- Sự tác động tích cực của nhà nước đối với xã hội

- Sự tác động tiêu cực đến sự phát triển của xã hội

3.3.2 Mối quan hệ giữa Nhà nước với kinh tế

Tính chất của mối quan hệ: giữa thượng tầng kiến trúc xã hội với hạ tầng cơ sở

- Vai trò của kinh tế đối với nhà nước, kinh tế đóng vai trò quyết định

- Sự tác động trở lại của nhà nước đối với kinh tế

3.3.3 Mối quan hệ giữa nhà nước với chính trị, tổ chức chính trị

Nhà nước và chính trị là các yếu tố thuộc thượng tầng kiến trúc xã hội, có quan hệ biện chứng, tác động lẫn nhau

- Quan hệ giữa đường lối của Đảng cầm quyền và nhà nước, vai trò chỉ đạo về nguyêntắc đối với hoạt động của nhà nước, phương hướng phát triển của nhà nước

- Nhà nước luôn phải ghi nhận, tìm kiếm sự đồng thuận của các thiết chế xã hội

Hệ thống chính trị bao gồm: nhà nước, các đảng phái chính trị và các tổ chức xã hội

- Nhà nước giữ vị trí trung tâm trong hệ thống chính trị

- Mối quan hệ giữa nhà nước và đảng cầm quyền, các đảng phái chính trị và các tổ chức

xã hội

- Mối quan hệ giữa nhà nước với các tổ chức xã hội, vai trò của nhà nước đối với các tổchức xã hội và ngược lại

3.3.4 Mối quan hệ giữa nhà nước và pháp luật

Nhà nước và pháp luật là hai hiện tượng xã hội đặc biệt có quan hệ biện chứng, không thể thiếu nhau

- Tính chất của mối quan hệ này là sự phụ thuộc, tác động qua lại lẫn nhau.

- Vị trí, nội dung mối quan hệ này trong các nhà nước khác nhau, các giai đoạn khácnhau là khác nhau

3.4 BẢN CHẤT NHÀ NƯỚC QUA CÁC KIỂU NHÀ NƯỚC CHỦ NÔ, PHONG KIẾN VÀ TƯ SẢN

- Bản chất nhà nước chủ nô: là công cụ chủ yếu thực hiện quyền lực của giai cấp chủ

nô, là bộ máy trấn áp của giai cấp chủ nô (chủ yếu) đối với nô lệ để duy trì sự thống trị

về mọi mặt

- Bản chất nhà nước phong kiến: xét về mặt giai cấp, nhà nước phong kiến là công cụ

chuyên chính chủ yếu của giai cấp địa chủ phong kiến đối với nông dân và nhữngngười lao động khác nhằm đảm bảo sự thống trị về mọi mặt Nhưng đồng thời, sự xuấthiện của nhà nước phong kiến cũng đã đánh dấu sự phát triển kinh tế - xã hội và gópphần hướng đến sự giải phóng con người

- Bản chất nhà nước tư sản: là một bộ phận của kiến trúc thượng tầng của xã hội tư sản,

là công cụ duy trì sự thống trị và bảo vệ lợi ích của giai cấp tư sản, chống lại giai cấp

vô sản và các tầng lớp nhân dân lao động khác Bên cạnh đó, Nhà nước tư sản đã tạo

cơ sở thuận lợi và góp phần to lớn đối với sự phát triển của kinh tế - xã hội, sự giàu cócủa loài người Một xã hội dân chủ tư sản tiến bộ hơn các giai đoạn trước đó đã đượchình thành và phát triển

20) Quyền lực chính trị là cơ bản và quan trọng nhất so với quyền lực kinh tế và tưtưởng vì đó là sự bảo đảm cai trị bằng cưỡng chế của giai cấp thống trị đối với giaicấp bị trị, là phương thức để giành chính quyền về tay giai cấp thống trị.

21) Quyền lực tư tưởng chỉ thể hiện vai trò quan trọng trong những nhà nước quân chủmang nặng tính duy tâm

22) Quyền lực tư tưởng của một nhà nước thể hiện ở sự thống trị và sự cho phép tồn tạiduy nhất tư tưởng của giai cấp thống trị trong xã hội

23) Bản chất của Nhà nước mang tính xã hội vì nhà nước chịu sự qui định bởi các điềukiện khách quan của xã hội

24) Bản chất của Nhà nước mang tính xã hội vì Nhà nước chỉ có thể tồn tại trong một

29) Mức độ tương quan giữa tính giai cấp và tính xã hội của nhà nước sẽ phản ánh mức

độ dân chủ và tiến bộ của một nhà nước

30) Quyền lực công cộng đặc biệt là dấu hiệu của nhà nước nhưng không chỉ có riêngđối với nhà nước

31) Quyền lực công cộng đặc biệt là dấu hiệu đặc trưng của nhà nước và đảng cầmquyền trong xã hội.

32) Không chỉ có nhà nước mới có bộ máy chuyên làm nhiệm vụ cưỡng chế, điều đó đãtồn tại ngay từ xã hội công xã nguyên thủy

33) Nhà nước trong xã hội có giai cấp thực hiện sự quản lý dân cư theo sự phân chiakhác biệt về chính trị và địa vị giai cấp

34) Dân cư và lãnh thổ là hai yếu tố hợp thành một quốc gia

35) Chủ quyền quốc gia tạo nên quyền quyết định không có sự giới hạn của một nhànước

36) Mọi quy tắc xử sự tồn tại trong xã hội có nhà nước đều được xem là pháp luật.37) Thuế chính là biểu hiện sự bóc lột của giai cấp thống trị

38) Thuế là công cụ giúp nhà nước quản lý xã hội và điều hòa lợi ích giai cấp

39) Xã hội và nhà nước là hai hiện tượng đồng nhất với nhau, vì không thể có nhà nướcnếu như không có xã hội và ngược lại

40) Nhà nước giữ vị trí trung tâm trong xã hội vì hoạt động của nhà nước có thể làmảnh hưởng đến sự thay đổi và phát triển của toàn xã hội

41) Tổ chức, hoạt động của Nhà nước đều phải xuất phát từ nhu cầu thực tế của xã hội.42) Nhà nước luôn đóng vai trò tác động tích cực đối với xã hội

43) Một chính sách đúng đắn, phù hợp của Nhà nước là đủ để tác động tích cực đến sựphát triển của xã hội

44) Bằng pháp luật, chính sách và các công cụ khác nhà nước (yếu tố thuộc thượng tầngkiến trúc xã hội) có thể đóng vai trò quyết định đối với kinh tế

45) Nhà nước luôn bảo vệ lợi ích của giai cấp thống trị chiếm thiểu số trong xã hội, vìvậy nhà nước không thể đóng vai trò tác động tích cực đối với sự phát triển chungcủa nền kinh tế

46) Đảng cầm quyền đóng vai trò trung tâm của hệ thống chính trị, nhà nước là sảnphẩm của tổ chức chính trị đó

47) Đảng cầm quyền và nhà nước chỉ thể hiện ở mối quan hệ ràng buộc giữa đường lối,chính sách của đảng cầm quyền và hoạt động của nhà nước

48) Chỉ có đảng cầm quyền mới có thể tác động đến tổ chức và hoạt động của nhà nước.49) Sự phát triển của nhà nước sẽ tiến đến một xã hội không cần đến sự đóng góp củacác tổ chức xã hội, tổ chức phi chính phủ

50) Nhà nước luôn có khuynh hướng cản trở sự phát triển của các tổ chức xã hội vì sựthống trị tuyệt đối của mình trong xã hội

51) Nhà nước và các tổ chức xã hội luôn thống nhất với nhau vì mục đích chung của sựphát triển con người

4.2 Câu hỏi thảo luận

Anh (chị) hãy trình bày quan điểm của cá nhân mình theo hướng ủng hộ hoặc phản đốiđối với những nhận định, tình huống sau đây:

52) Có nhận định cho rằng: “Việc cấm hàng rong là việc làm đi ngược lại lợi ích của

người lao động nghèo của nhà nước”

53) Trong cuộc bầu cử năm 2001 tại Thái Lan, để có thể giành được sự ủng hộ của các

cử tri mà đa số là người nghèo, ứng cử viên chức Thủ tướng khi đó là ThaksinShinawatra đã áp dụng chiến thuật rất “tỷ phú” trong chiến dịch tranh cử Cụ thểông hứa sẽ giành cho xã nào bỏ phiếu cho mình 1 triệu bạt để phát triển kinh tế vàđời sống xã hội trong tổng số 70.000 xã và miễn thuế trong 3 năm cho các hộ nôngdân nghèo Trong khi đó, lực lượng đối lập cũng ra sức dùng tiền để mua phiếu của

cử tri, cứ mỗi lá phiếu ủng hộ được mua với giá 12usd Tính ra có đến 460 triệu usdđược các đối thủ huy động cho các hoạt động mua bán cử tri Kết quả, đảng “ThaiPak Thai” của ông Thaksin cùng với đảng “New Aspiration” đã thắng cử với 320

ghế trong Nghị viện, Thaksin đã trở thành Thủ tướng Thái Lan năm 2001 (Nguồn: theo Nhà báo Lê Vinh trong quyển Năm lần tháp tùng Thủ tướng được Nhà xuất bản Văn hoá thông tin phát hành năm 2005)

Qua đó, một số người cho rằng “mua bán cử tri” và tranh cử như vậy dù sao cũng đãđem lại lợi ích cho người nghèo ở Thái Lan, điều đó còn tốt hơn rất nhiều so với sựgian lận trong bầu cử mà khi đó người nghèo chẳng có được chút lợi ích gì

54) Hiện nay các nhà nước trên thế giới đang có vai trò hết sức quan trọng trong quátrình phát triển cân bằng và bền vững quốc gia, lợi ích xã hội đang trở nên quantrọng hơn lúc nào hết Cụ thể như, nhà nước Philippin đang tìm cách giải quyết thực

tế mỗi năm vùng đước đầm lầy bị phát quang 30.000ha để làm nơi nuôi tôm xuấtkhẩu, hay nhà nước Costa-Rica đang cố gắng khắc phục tình trạng huỷ hoại cácthảm rừng nhiệt đới do việc xuất khẩu thịt bò của họ sang Bắc Mỹ, ở Malaixia thìnhà nước đang tìm cách phủ xanh lại các cánh rừng vốn đã là nguồn cung cấp đến90% sản lượng gỗ nhập khẩu của Nhật Bản

Ở các nước phát triển, hệ thống an sinh xã hội đã đem lại cuộc sống tốt đẹp chongười lao động và người nghèo trong xã hội, nhà nước ở đây đã trở thành ngườiđiều tiết thu nhập và điều hoà lợi ích xã hội Cụ thể, hàng triệu người ở Mỹ thuộcdiện được hưởng trợ cấp phúc lợi, ở Hy Lạp những người về hưu có thể nhận được107% lương, và 100% đối với người không có khả năng lao động ở Đức, ở Bồ ĐàoNhà là 124% đối với phụ nữ đang trong thời kỳ sinh nở, 97% đối với người tàn tật ở

Bỉ,… (Nguồn: Chủ nghĩa tư bản ngày nay: mâu thuẫn nội tại, xu thế và triển vọng

do PGS TS Đỗ Lộc Diệp làm chủ biên, Nhà xuất bản Khoa học xã hội, Hà Nội 2003)

Qua sự thể hiện đó, có quan điểm cho rằng hiện nay khi định nghĩa nhà nước là một

tổ chức đặc biệt của quyền lực chính trị và một bộ máy chuyên làm nhiệm vụ cưỡng

chế là không còn phù hợp, mà cần phải xem nhà nước là một tổ chức pháp lý của quyền lực xã hội với nhiệm vụ phản ánh, bảo vệ và đáp ứng các nhu cầu, lợi ích của

xã hội.

4.3 Câu hỏi tiểu luận, thuyết trình

55) Anh (chị) hãy tóm tắt nội dung và nêu quan điểm cá nhân của mình về tác phẩm

“Bàn về nhà nước” của LeNin (1917)

56) Bằng những hiểu biết của anh (chị) về các dấu hiệu đặc trưng của nhà nước, hãy lý

giải tại sao Liên minh Châu Âu – EU không phải là một nhà nước mặc dù tồn tại của

một bộ máy gồm các cơ quan quản lý như: Ủy ban Châu Âu, Nghị viện Châu Âu,Hội đồng Châu Âu, Tòa án công lý và Tòa kiểm toán

57) Bằng những hiểu biết của anh (chị) về các dấu hiệu đặc trưng của nhà nước, hãy lýgiải tại sao Thành Vatican (Tòa thánh Vatican) là một tổ chức tôn giáo nhưng đượcgọi là một nhà nước

58) Chủ quyền quốc gia, một trong những dấu hiệu đặc trưng của nhà nước, đã cónhững chuyển biến như thế nào trong thế giới toàn cầu hoá

59) Có nhận định cho rằng: nhà nước là sản phẩm của giai cấp thống trị, là tổ chức đặcbiệt của quyền lực chính trị, là bộ máy chuyên làm nhiệm vụ cưỡng chế vì vậy

những nhà nước hiện nay xét về bản chất chính là “những kẻ bảo vệ” cho sự bóc lột

và duy trì sự nghèo đói trong xã hội

Bằng thực tiễn tìm hiểu “chống đói nghèo và an sinh xã hội” ở Việt Nam hoặc/và

các nước trên thế giới, anh (chị) hãy nêu quan điểm của mình đối với nhận địnhtrên Từ đó, hãy đưa ra định nghĩa riêng của mình về một nhà nước cần phải cótrong xã hội hiện đại

60) Bằng hiểu biết của mình về bản chất giai cấp, anh (chị) có suy nghĩ gì khi nhìn vào

số tiền Quỹ tranh cử của các ứng viên tại các đảng trong Hành trình tìm Tổng thống

Mỹ thứ 44 được đăng trên báo Thanh niên ngày 09/9/2008.

(người học tham khảo thông tin về tác phẩm Bàn về nhà nước, Liên minh EU, Thành

Vatican, “chống đói nghèo và an sinh xã hội” và Hành trình tìm Tổng thống Mỹ thứ 44

trong tài liệu giáo viên cung cấp)

  

- Yêu cầu: người học cần nắm các vấn đề sau

+ Khái niệm về kiểu nhà nước;

+ Cơ sở tồn tại của nhà nước và các kiểu nhà nước trong lịch sử;

+ Quy luật về sự thay đổi từ kiểu nhà nước này sang kiểu nhà nước khác

2 TÀI LIỆU THAM KHẢO

- ĐH Luật Hà Nội, Giáo trình Lý luận về Nhà nước và Pháp luật, NXB CAND, Hà Nội2004

- Khoa Luật – ĐH Quốc gia Hà Nội, NXB ĐHQGHN, Giáo trình Lý luận chung về Nhànước và Pháp luật, Hà Nội 2005

- PGS TS Đỗ Lộc Diệp, Chủ nghĩa tư bản ngày nay: mâu thuẫn nội tại – xu thế - triểnvọng, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội 2003

- Lịch sử chủ nghĩa tư bản từ 1500 – 2000, Michel Beaud, NXB Thế giới, Hà Nội 2002

3 ĐỀ CƯƠNG NỘI DUNG

3.1 VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ KIỂU NHÀ NƯỚC

- Cơ sở để phân chia các nhà nước trong lịch sử ra thành từng kiểu theo quan điểm củaChủ nghĩa Mác-LêNin là sự khác biệt của hình thái kinh tế - xã hội

- Khái niệm kiểu Nhà nước: là tổng thể những dấu hiệu (đặc điểm) cơ bản của nhà nước

thể hiện bản chất giai cấp, vai trò xã hội, những điều kiện phát sinh, tồn tại và pháttriển của nhà nước trong một hình thái kinh tế xã hội nhất định

3.1.1 Cơ sở tồn tại của kiểu Nhà nước

- Cơ sở kinh tế: là toàn bộ đời sống kinh tế của một mô hình tổ chức xã hội mà trong đó

cốt lõi là các quan hệ sở hữu

- Cơ sở xã hội: là những cấu trúc, những quan hệ xác định vị trí, vai trò của các cộngđồng người trong khuôn khổ một quốc gia

- Cơ sở tư tưởng: xác định nhà nước xây dựng trên những cơ sở lý thuyết và chịu ảnhhưởng bởi những yếu tố lý luận, tư tưởng nào?

3.1.3 Sự thay thế của các kiểu nhà nước

- Sự thay thế kiểu nhà nước này bằng một kiểu nhà nước mới tiến bộ hơn là một quyluật tất yếu

- Cách mạng là phương thức dẫn đế sự thay thế các kiểu nhà nước, các cuộc cách mạngdiễn ra trong lịch sử đều tuân theo quy luật

Sự thay thế của các kiểu nhà nước đều bắt nguồn từ sự thay đổi của điều kiện kinh tế

-xã hội

- Một kiểu nhà nước mới xuất hiện trong quá trình cách mạng khi giai cấp cầm quyền cũ

bị lật đổ và giai cấp thống trị mới giành được chính quyền

3.2 CÁC KIỂU NHÀ NƯỚC TRONG LỊCH SỬ

3.2.1 Kiểu Nhà nước Chủ nô

- Cơ sở kinh tế: quan hệ sản xuất chủ nô đặc trưng bởi chế độ chiếm hữu của chủ nô đốivới toàn bộ tư liệu sản xuất người lao động là nô lệ

+ Chiếm hữu nô lệ phương Đông: ruộng đất là tư liệu sản xuất chủ yếu trong xã hộithuộc quyền sở hữu tối cao của nhà Vua

+ Chiếm hữu nô lệ phương Tây: chủ nô trực tiếp chiếm hữu những điền trang lớn,những xưởng thủ công, thương thuyền và những người nô lệ

- Cơ sở xã hội: trong xã hội tồn tại nhiều giai cấp như chủ nô, nông dân, nô lệ và ngoài

ra còn có tầng lớp thợ thủ công Trong đó hai giai cấp đối kháng chính là chủ nô và nô

lệ Chủ nô là giai cấp thống trị xã hội còn nô lệ là giai cấp bị trị và bị bóc lột chủ yếu.+ Chiếm hữu nô lệ điển hình phương Tây: nô lệ là tài sản riêng của chủ nô, mối quan

hệ bóc lột chủ yếu diễn ra giữa chủ nô và nô lệ

+ Chiếm hữu nô lệ không điển hình (chế độ nô lệ gia trưởng) phương Đông: nô lệkhông phải là lực lượng tạo ra của cải chủ yếu cho xã hội, quan hệ bóc lột diễn ragiữa giai cấp chủ nô và nông dân.

- Cơ sở tư tưởng: là đa thần đạo, giai cấp thống trị đã sử dụng tôn giáo làm sức mạnhtinh thần

3.2.2 Kiểu Nhà nước Phong kiến

- Cơ sở kinh tế: là quan hệ sản xuất phong kiến đặc trưng bởi chế độ chiếm hữu của địachủ phong kiến đối với đất đai, tư liệu sản xuất khác và đối với một phần sức lao độngcủa nông dân

+ Phong kiến phương Tây: chế độ tư hữu ruộng đất phát triển triệt để, nông dân hoàntoàn không có ruộng đất và trở thành nông nô

+ Phong kiến phương Đông: nông dân cày ruộng thuộc quyền tư hữu của địa chủphong kiến, theo phát canh và thu địa tô; hoặc ruộng công hữu thuộc quyền quản lýcủa làng xã trên danh nghĩa thuộc quyền sở hữu của nhà Vua, nộp thuế ruộng đấtcho nhà nước

- Cơ sở xã hội: quan hệ giai cấp được mở rộng, ngoài hai giai cấp chính là địa chủ vànông dân còn có các tầng lớp thị dân, thương gia,… Giai cấp thống trị bóc lột thôngqua địa tô, tính chất bóc lột mang tính gián tiếp thông qua đất đai

+ Phong kiến phương Tây: phong kiến được gọi là lãnh chúa, quan hệ bóc lột chủ yếudiễn ra giữa họ và nông nô

+ Phong kiến phương Đông: phong kiến được gọi là địa chủ, quan hệ bóc lột chủ yếudiễn ra giữa họ và tá điền

- Cơ sở tư tưởng: các nhà nước phong kiến đã xây dựng quốc đạo

3.2.3 Kiểu Nhà nước Tư sản

- Cơ sở kinh tế - xã hội cho sự tồn tại của Chủ nghĩa tư bản:

+ Cơ sở kinh tế: quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa đặc trưng bởi chế độ tư hữu về tưliệu sản xuất và bóc lột thông qua giá trị thặng dư

+ Cơ sở xã hội: xã hội tồn tại hai giai cấp chính là vô sản và tư sản Ngoài ra còn cócác tầng lớp khác như trí thức, tiểu thương, thợ thủ công… Giai cấp tư sản trở thànhgiai cấp thống trị

+ Cơ sở tư tưởng: tư tưởng tồn tại trên hai mặt, tôn giáo và thuyết đa nguyên

- Lịch sử phát triển của Chủ nghĩa tư bản:

+ Giai đoạn đầu (cạnh tranh tự do) của chủ nghĩa tư bản: là giai đoạn hình thành vàphát triển hình thức tư hữu tư sản đối với tư liệu sản xuất

+ Giai đoạn đế quốc chủ nghĩa: là giai đoạn với sự hình thành của các tập đoàn tư bản lủng đoạn nhà nước.

+ Giai đoạn tự thích ứng của chủ nghĩa tư bản hiện đại: vai trò xã hội của nhà nước được đề cao

- Sự tiến bộ so với các kiểu nhà nước trước đó:

+ Chế độ dân chủ tư sản Quyền tự do của con người

+ Sự phát triển kinh tế - xã hội, khoa học kỹ thuật

+ Tính chất mối quan hệ bóc lột thay đổi so với các kiểu nhà nước trước đó,…

xã hội và cơ sở tư tưởng.

65) Quan hệ sở hữu là trung tâm điểm trong cơ sở tồn tại của các kiểu nhà nước

66) Sự tồn tại của nô lệ là đặc trưng cơ bản của kiểu nhà nước chiếm hữu nô lệ, và chỉ

có nhà nước chiếm hữu nô lệ mới cho phép tồn tại nô lệ

67) Vua đứng đầu nhà nước là dấu hiệu để xác định kiểu nhà nước phong kiến

68) Vô sản là giai cấp không được thừa nhận và bảo vệ quyền sở hữu tài sản trong kiểunhà nước tư bản chủ nghĩa

69) Các kiểu nhà nước bóc lột (chủ nô, phong kiến và tư sản) không bảo vệ lợi íchchung của cộng đồng, không đáp ứng những nhu cầu đòi hỏi những tầng lớp bị trịtrong xã hội

4.2 Câu hỏi thảo luận

Anh (chị) hãy trình bày quan điểm của cá nhân mình theo hướng ủng hộ hoặc phản đốiđối với những nhận định, tình huống sau đây:

70) Trong giai đoạn hiện nay, để đảm bảo sự thống trị về kinh tế của giai cấp cầm

quyền và đi đúng định hướng kinh tế mà nhà nước lựa chọn đòi hỏi kinh tế nhà nước phải là chủ đạo.

71) Trong văn kiện của Đại hội II của Đảng họp tại Việt Bắc năm 1951, khi Đảng Cộngsản chính thức là đảng cầm quyền, trong Báo cáo “Bản về cách mạng Việt Nam”

của đồng chí Trường Chinh khái niệm “chuyên chính vô sản” chính thức được sử

dụng và xác định rõ ràng với tư cách hình thức nhà nước xuyên suốt tiến trình cáchmạng vô sản, thể hiện dưới dạng chuyên chính dân chủ nhân dân Từ đó khái niệm

“chuyên chính vô sản” đã trở thành điểm tựa vững chắc cho sự thẩm định về lậptrường, phẩm chất cũng như về tình cảm của người cộng sản, người cán bộ cách

mạng Cho đến Đại hội VII của Đảng, lần đầu tiên khái niệm này với tư cách là bản chất của Nhà nước XHCN đã không được nói đến nữa, thay vào đó là khái niệm

“xây dựng Nhà nước XHCN, nhà nước của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân” Với

những sự thay đổi ấy , đặc biệt trong giai đoạn hiện đại hiện nay, anh (chị) có suy nghĩ như thế nào đối với quan điểm cho rằng: “để đảm bảo sự thống trị về chính trị nhà nước phải là công cụ chuyên chính của một giai cấp”

(Chuyên chính được hiểu là trấn áp sự chống đối giai cấp thống trị bằng bạo lực)

72) Sự thống trị về tư tưởng của giai cấp cầm quyền không chỉ đòi hỏi nhà nước bảođảm cho sự chi phối quan điểm chính trị của giai cấp cầm quyền trong các lĩnh vực

của đời sống, mà còn cần phải tiến đến sự thống trị duy nhất về mặt tư tưởng trong

toàn xã hội của hệ tư tưởng của giai cấp cầm quyền

4.3 Câu hỏi tiểu luận, thuyết trình

73) Anh (chị) hãy phân tích và nêu nhận xét của mình về một (hoặc nhiều) trong số

trong giai đoạn đế quốc chủ nghĩa với giao đoạn tự thích ứng của chủ nghĩa

tư bản hiện đại.

  