MỘT SỐ CHUYỂN ĐỔI THỜI HỘI NHẬP CỦA PHẬT GIÁO NAM TÔNG KHMER. PGS.TS Trần Hồng Liên

Bài viết này nêu hiện trạng của Phật giáo Nam tông Khmer ở Tây Nam Bộ, trong đó nổi bật là những chuyển đổi trên nhiều lĩnh vực như sinh hoạt của tu sĩ, kiến trúc chùa chiền, tổ chức và

MỘT SỐ CHUY N ĐỔI THỜI HỘI NHẬP CỦA

PHẬT GIÁO NAM TÔNG KHMER

PGS.TS Trần Hồng Liên

Gần ba mươi năm qua, từ sau năm 1986, Việt Nam bước vào một trang sử mới Những chuyển đổi trong xã hội trên nhiều lĩnh vực đã tạo điều kiện cho Việt Nam hội nhập khu vực và thế giới một cách thuận lợi Sự chuyển biến về nhiều mặt, trong đó

có Phật giáo, phần nào cũng từ những tác động, ảnh hưởng của quá trình mở cửa, hội nhập này Đây là một vấn đề lớn, để có thể đánh giá ở cấp độ vĩ mô và vi mô cũng cần thiết tiến hành nhiều cuộc nghiên cứu định lượng Ở đây, chúng tôi chỉ đề cập đến những chuyển biến của Phật giáo Nam tông Khmer, giới hạn trong phạm vi vùng đất Tây Nam Bộ, thông qua khảo sát điền dã

và phỏng vấn

Phật giáo Nam tông là tôn giáo chủ đạo trong cộng đồng tộc người Khmer ở Tây Nam Bộ Cả nước có 1.260.640 người Khmer(1), và 452 ngôi chùa Khmer trên toàn quốc Như vậy, ngoài một số người Khmer theo Công giáo như ở huyện Long Phú, tỉnh Sóc Trăng; một số ít theo Tin Lành ở các tỉnh Trà Vinh, Sóc Trăng, đại đa số người Khmer theo Phật giáo Nam tông

Bài viết này nêu hiện trạng của Phật giáo Nam tông Khmer

ở Tây Nam Bộ, trong đó nổi bật là những chuyển đổi trên nhiều lĩnh vực như sinh hoạt của tu sĩ, kiến trúc chùa chiền, tổ chức và hoạt động của Ban Quản trị chùa , từ đó đưa ra một số giải pháp



Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ

1 Theo số liệu thống kê của Tổng điều tra dân số năm 2009

nhằm góp phần nâng cao chất lượng hoạt động Phật sự của Phật giáo Nam Tông Khmer ở Tây Nam Bộ

1 Hiện trạng Phật giáo Nam tông Khmer ở Tây Nam Bộ

Kể từ sau năm 1986, tức giai đoạn đất nước có sự Đổi mới trên nhiều lĩnh vực, Phật giáo Nam tông Khmer cũng có những đổi thay trong sinh hoạt của tu sĩ, về thời gian tổ chức lễ cúng; trong việc trùng tu, xây mới cơ sở thờ tự… Sự biến đổi này diễn

ra ở hầu hết các chùa Khmer ở Tây Nam Bộ

1.1 Hoạt động văn hóa

Ngôi chùa đối với người Khmer là một trung tâm tôn giáo, văn hóa, giáo dục… quan trọng trong các phum, sóc Sự biến đổi trong đời sống kinh tế, xã hội kéo theo sự thay đổi trong sinh hoạt nghi lễ, trong hoạt động của các sư sãi, cả trong đường nét kiến trúc của chùa chiền

Khá nhiều ngôi chùa Khmer được xây dựng cách nay hơn

300 năm đã xuống cấp, cần được trùng tu, tôn tạo hoặc xây mới Chỉ tính riêng trong tỉnh Trà Vinh, từ năm 2010 đến 2013 đã có

19 ngôi chính điện, 32 trai đường được xây dựng lại, cùng nhiều công trình phụ khác như cổng, tường rào… Nhiều ngôi chùa ở huyện Trà Cú (tỉnh Trà Vinh) còn xây mới thêm cột phướn trong sân, như chùa Đôn Xuân, vì cột phướn là một trong những tiêu

chí để được công nhận là “ngôi chùa văn minh”

Chùa Vàm Rây, thuộc xã Hàm Giang (huyện Trà Cú, tỉnh Trà Vinh) được xây dựng từ kinh phí của một Phật tử, với quy

mô lớn, các trang trí xung quanh mặt ngoài chính điện đã gây nhiều phản cảm, do dùng hình ảnh của gia đình, người thân, ông

bà đã quá cố của mình để trang trí trên vách ngoài của ngôi chính

điện Điều này hoàn toàn không đúng, vì chính điện là nơi chỉ dành cho Phật ngự Trước nay, trong gần 500 ngôi chùa Khmer ở Đồng bằng sông Cửu Long chưa có sự phá lệ này Mặt khác, người đứng ra xây dựng chùa cũng đã tạo nên tiếng vang lớn từ việc cho đúc trong sân chùa một pho tượng Đức Phật nhập Niết Bàn dài 54 mét, phá kỷ lục của pho tượng ở chùa Hội Khánh (tỉnh Bình Dương), vốn được công nhận đạt kỷ lục quốc gia, với chiều dài 52 mét

Nhiều nơi như ở huyện Kế Sách, Mỹ Tú, Long Phú, Vĩnh Châu của tỉnh Sóc Trăng đã dựng sala, chính điện mới Khá nhiều chùa đã đầu tư kinh phí cho việc trùng tu sửa chữa lên đến hàng trăm triệu đồng Những Phật tử có thân nhân nước ngoài đã đầu tư kinh phí lớn cho các cuộc trùng tu này như tại các chùa Xẻo Me, Sêrây Trà Sết, Phây Chớp,v.v

Sinh hoạt lễ hội hằng năm của người Khmer đều có sự thay đổi, dưới sự hỗ trợ của chính quyền địa phương, đã tổ chức tốt các cuộc đua ghe ngo, đua bò trong ngày Lễ hội Ok Om Bok tại Trà Vinh và An Giang Tuy vậy, theo truyền thống, Lễ Xuất hạ (Banh chênh vassa) là lễ chấm dứt ba tháng nhập hạ (từ rằm tháng 6 đến rằm tháng 9 âm lịch) của sư sãi, có tục thả đèn nước (lôi protip) và đèn gió(1), đèn nước thả trong ao hồ trước sân chùa, còn đèn gió ngày nay đã không được thực hiện, do ngày càng có nhiều người dân tụ cư xung quanh ngôi chùa, nên việc thả đèn gió có thể gây hỏa hoạn, cháy nổ

1 Theo truyền thuyết, khi Đức Phật viên tịch, hai chiếc răng của Ngài, một thờ ở Long cung, một ở tiên giới, nên trong lễ này Phật tử dùng đèn nước và đèn gió đưa

lễ vật đến đức Phật để tưởng nhớ công đức của Ngài

Việc trang bị vi tính trong chùa Phật giáo Nam tông Khmer ngày càng được tăng lên Cùng với sự bùng nổ của công nghệ thông tin, hoạt động kinh tế - xã hội đã tận dụng tính ưu việt của tin học, đem áp dụng vào mọi lĩnh vực của đời sống xã hội Tu sĩ Phật giáo Nam tông Khmer cũng hòa nhập cùng xu thế chung của xã hội Ở các chùa trung tâm thuộc tỉnh Kiên Giang đã được trang bị máy vi tính Huyện Gò Quao có 6 chùa, Châu Thành có

7 chùa, Rạch Giá có 4 chùa đã được trang bị máy Các website của Phật giáo Nam tông Khmer cũng được quan tâm, trong đó tỉnh cũng lập website riêng về Phật giáo, như trường hợp ở Kiên Giang Như vậy, với việc kết nối mạng điện tử, thông tin từ các nơi trên thế giới đã được phổ biến rộng trong các ngôi chùa Nam tông Khmer ở Đồng bằng sông Cửu Long

Ngôi chùa Khmer, do được xây dựng từ nhiều thế kỷ qua, nên đây là nơi lưu giữ khá nhiều cổ vật: tượng thờ, kinh sách viết trên lá, những hiện vật đào được trong lòng đất, Tuy nhiên, cho đến nay, việc bảo quản các cổ vật quý hiếm này vẫn chưa có văn bản quy định, vẫn chưa có nhiều sư sãi am hiểu giá trị và việc quản lý chúng

1.2 Sinh hoạt của sư sãi

Theo tập quán truyền thống, con trai Khmer trong đời đều phải qua một lần đến tu hành tại chùa Thời gian dài ngắn khác nhau tùy theo sở nguyện từng người Có người tu hành một năm, hoặc 5 năm sẽ hoàn tục Có người có thể trở thành tu sĩ suốt đời Cũng có người hoàn tục, khi về già đã trở lại Thiền môn Tuy

nhiên, từ sau năm 1975 đến nay, có hiện tượng giảm tu sĩ trong

tất cả các chùa Khmer Trong 5 năm (từ 1994 - 1999) tại tỉnh Sóc Trăng, số tu sĩ giảm 372 vị Năm 1994 có 2.095 tu sĩ thì năm

1999 chỉ còn 1.784 Số lượng này cũng đã giảm bớt theo từng năm

Hiện tượng giảm sút số tu sĩ đưa đến hai hệ quả: Một là, hiện tượng Sư cả các đang được trẻ hóa, có vị chỉ vào khoảng trên 30 tuổi Đại đức Sơn Vương, trụ trì chùa Sêrây Trà Sết (huyện Vĩnh Châu, tỉnh Sóc Trăng) chỉ mới 25 tuổi; Sư cả Thạch Dếch chùa Bảy Giá (huyện Long Phú, tỉnh Sóc Trăng) mới 33 tuổi Thời gian tu trong chùa đôi khi chỉ còn ba ngày! Hai là, do không tu lâu năm trong chùa, nên số tu sĩ có tuổi đời cao rất ít, thậm chí là không có, để có thể đứng ra đảm nhiệm việc quản lý chùa Ngoài ra, cũng xuất phát từ việc thiếu vắng người đi tu, nên hiện nay có chùa không có trụ trì, như trường hợp ở tỉnh Vĩnh Long, đã có 02 ngôi chùa trong tình trạng phải điều phối người về trụ trì Một số chùa chưa có trụ trì, Hội Đoàn kết Sư sãi Yêu nước đã phải điều từ nơi khác đến

Từ thực trạng trên, vấn đề nảy sinh trong đời sống sư sãi tại các chùa Khmer hiện nay là vị Sư Cả (Lục Kru), do tuổi đời còn quá trẻ, chưa có kinh nghiệm trong cuộc sống, chưa am hiểu sâu

về phong tục tập quán của tộc người mình, nên không thể quản

lý tốt cộng đồng dân cư trong phum sóc như trước đây Họ chưa

có đủ uy tín và đức độ để có thể đứng ra hòa giải những tranh chấp, những mâu thuẫn trong gia đình, trong phum sóc, nhằm góp phần tạo nên tinh thần đoàn kết, ổn định trong sinh hoạt đời thường Trụ trì từng ngôi chùa Khmer hiện nay vừa trẻ, vừa chưa

đủ kinh nghiệm, do vậy, đa số chùa ở Đồng bằng sông Cửu Long

tuy có người trụ trì, nhưng vẫn chưa có sự bổ nhiệm chính thức

Trong sinh hoạt tu sĩ Khmer, do nhu cầu cần nâng cao kiến thức, khá nhiều sư sãi sang Campuchia học đạo Hoạt động này

đã tạo nên tình trạng thiếu ổn định trong vùng, vì sư sãi đi và về, thời gian tu học ở nước ngoài bao lâu, chưa được xác định, mục đích xuất cảnh vì lý do tu học hay vì một nguyên nhân nào khác, cũng chưa thể nắm rõ được

Một vấn đề cũng khá cấp bách hiện nay là sư sãi Khmer khi

ra đường, do tuân thủ theo phong tục tập quán truyền thống, nên không đội nón, không mang giày dép (đầu đội trời, chân đạp đất) Tuy nhiên, gần đây cũng đã có khá nhiều sư sãi sử dụng dù che khi đi đến nhà Phật tử nhận cơm, không đi khất thực nữa; khá nhiều sư sãi sử dụng dép chứ không đi chân đất nữa Nhìn chung, việc đội mũ bảo hiểm theo quy định của luật giao thông thì sư sãi Khmer đến nay vẫn chưa chấp hành tốt Điều này rất cần thiết có thêm sự nhắc nhở từ phía Hội Đoàn kết Sư sãi Yêu nước , từ cán bộ của Mặt trận Tổ quốc cấp địa phương

Cách trì bình khất thực là một thay đổi lớn trong sinh hoạt

tu sĩ Nam tông Khmer hiện nay Trước năm 1975, hầu hết tu sĩ Nam tông Khmer mỗi người, mỗi ngày đều tự đi khất thực vào buổi sáng quanh phum sóc, trở về chùa trước giờ ngọ, thọ thực những gì có được từ việc khất thực Mỗi ngày, sư chỉ ăn một lần vào buổi trưa Buổi sáng và chiều, các sư chỉ dùng thức ăn loãng như cháo, sữa… Sau năm 1975, do nhiều nguyên nhân khác nhau, đặc biệt là từ nhu cầu tu học của sư sãi, các trường đào tạo

sư sãi được khai mở ngày một nhiều, như Trường Pali khu vực Nam Bộ (nay là Trường Trung cấp Pâli), được thành lập ở Sóc Trăng vào năm 1994, Học viện Phật giáo Nam tông Khmer được xây dựng vào năm 2006 tại Thành phố Cần Thơ, đã thu hút một số lượng lớn tu sĩ từ các tỉnh Tây Nam Bộ tập trung về Thị

xã Sóc Trăng tập trung khá nhiều chùa Khmer, là địa bàn được

đô thị hóa Việc khất thực theo luật định xưa kia quanh phum sóc khó thực hiện Điều này đã đưa đến nề nếp trì bình khất thực khó được tiếp tục Do bận học tập trung, sư sãi đã không có thời gian

đi khất thực

Việc khất thực hiện nay chủ yếu dựa vào các Wên là chính Wên là tổ chức tự quản trong phum sóc, bao gồm một số hộ gia đình, tuỳ theo sóc lớn hay nhỏ mà mỗi wên có nhiều hộ hay ít Wên do các con sóc lập ra, đảm trách việc phân công cho từng

hộ gia đình cung ứng thức ăn cúng dường cho hàng trăm sư sãi mỗi ngày và luân phiên trong 28 ngày trong tháng Riêng ngày mồng một và ngày rằm, Phật tử mang thực phẩm lên chùa dâng cúng

Về phía các sư sãi, như trường hợp ở chùa Bãi Giá (Sóc Trăng), mỗi buổi sáng các sư tự nấu ăn, sau đó chùa cử ra 3 nhóm, mỗi nhóm 2 người đi khất thực Số 6 người này được luân phiên thay đổi hàng tuần Số tu sĩ còn lại ở chùa tham gia việc đồng áng Tại huyện Long Phú (Sóc Trăng), sư sãi còn đi khất thực bằng xuồng!

Tại chùa Sêrây Kandal (huyện Vĩnh Châu, tỉnh Sóc Trăng), mỗi ngày có 20 sư đi đến 10 địa điểm đã được báo trước tại nhà Phật tử Nếu có hôm trời mưa, các sư tự nấu cơm dùng ngọ tại chùa Việc cúng dường phẩm vật do Phật tử dâng cúng được các

Sư cả đánh giá “cúng thức ăn phong phú hơn 5-10 năm trước”(1)

Có trường hợp ở chùa Trà Sết, sư đã không còn thực hiện việc đi khất thực từ năm 1997 Sư Sơn Vương cho biết: “Tôi làm Achar, không đi khất thực từ 3 năm nay, nhưng mỗi ngày có 2 vị đi khất

1 Phỏng vấn Sư cả Lý Văn Hoài, chùa Sêrây Kandal, xã Vĩnh Phước, huyện Vĩnh Châu ngày 10/7/2000 Người phỏng vấn: Hồng Liên

thực ”(1)

Việc đề cử sư đi nhận cơm từ các hộ gia đình thuộc các Wên trong phum sóc đã trở nên phổ biến Sự thay đổi phương cách khất thực này tùy thuộc từng tỉnh, từng vùng mà có sự khác biệt về thời gian và cách thực hiện

Như vậy, một trong những sinh hoạt của tu sĩ Nam tông là việc đi khất thực đã có những biến đổi, không còn là một trong những hoạt động chủ yếu của các sư sãi Nam Tông Đi khất thực, nhằm rèn luyện lòng vị tha, hạnh bố thí cho tín đồ chỉ còn được giữ lại như một tập tục truyền thống Vài chùa đã không còn thực hiện việc khất thực nữa! Việc khất thực trong các ngôi chùa Khmer đang chuyển dần sang sinh hoạt tự túc thức ăn và tự túc nấu ăn trong chùa

1.3 Giáo dục

Do hiện nay đã có nhiều chính sách hỗ trợ con em người Khmer đến trường, nên vai trò của trường chùa Khmer đã thay đổi Hầu hết các tỉnh thành ở Đồng bằng sông Cửu Long đều đã

có trường nội trú dân tộc thiểu số, đào tạo các bậc học

Song song với các hoạt động văn hóa, giáo dục Phật giáo từng tỉnh thành, còn có sự xuất hiện của Học viện Phật giáo Nam tông Khmer tại Thành phố Cần Thơ, góp phần đào tạo một đội ngũ sư sãi Khmer có trình độ đại học cho Phật giáo Nam tông ở vùng Tây Nam Bộ

Nếu như trường chùa trước đây là nơi đào tạo sư sãi và Phật tử Khmer, thì nay còn đón nhận cả nhiều thành phần dân

1 Phỏng vấn Sư cả Sơn Vương, trụ trì chùa Sêrây Trà Sết, xã Vĩnh Hải, huyện Vĩnh Châu ngày 11/6-/2000 Người phỏng vấn: Hồng Liên

tộc khác, như người Kinh, người Hoa; nhiều đối tượng khác vào

tu học, như công an, nhà báo, giáo viên, học sinh, sinh viên, Sư

cả Thạch Oai, chùa Bodhisàlaràja-Kompong (Trà Vinh) cho biết:

“Trong thời gian từ 2007 đến 2010, có rất đông học viên đến chùa tham gia học tập, khoảng 300 học viên, trình độ từ lớp 1 đến lớp 9 Giáo viên giảng dạy nhiệt tình, có trình độ bằng lớp 9 Khmer trở lên và đến từ các nơi trong tỉnh Trà Vinh như Tiểu Cần, Trà Cú,…”(1)

Ngoài ra, tại chùa Bodhisàlaràja-Kompong (Trà Vinh), một thời gian còn được dùng làm nơi dạy học chính thống theo hình thức giáo dục quốc dân cho địa phương, trong đó có Trường Đại học Trà Vinh, nhờ làm cơ sở giảng dạy các lớp về chuyên ngành Văn hóa Khmer Nam Bộ, Trường Tiểu học Lê Văn Tám, Đặc biệt tại chùa còn có một căn tin phục vụ ăn uống cho học viên Hiện có chùa còn mở lớp tập huấn cho sư, truyền đạt về khoa học - kỹ thuật, để các vị này có thể hướng dẫn bà con người Khmer chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi Tại chùa Bodhisàlaràja-Kompong (Trà Vinh) còn có một phòng dành cho

Sư cả nhì chữa bệnh cho Phật tử

Tại Kiên Giang, trong năm 2013, tu sĩ Phật giáo Nam tông Khmer do Hội Đoàn kết Sư sãi Yêu nước tuyển 7 vị ra ngoài tỉnh

để học Pali tại Trường Trung cấp Bổ túc Văn hóa Pali Nam Bộ ở Sóc Trăng (năm học 2013-2014) Tổng số tăng sinh đang học tại đấy là 43 vị Hội còn tuyển 3 vị tăng sinh đi học khóa III tại Học viện Phật giáo Nam tông Khmer ở thành phố Cần Thơ Hiện số tăng sinh học tại đấy là 5 vị

1

Phỏng vấn Sư cả Thạch Oai, chùa Bodhisàlaràja-Kompong, tháng 11/ 2013 Người phỏng vấn: Hồng Liên

Quá trình mở cửa và hội nhập thế giới cũng thúc đẩy số tăng sinh Khmer Nam tông từ Tây Nam Bộ lên Thành phố Hồ Chí Minh tham gia vào các lớp tin học, ngoại ngữ Quá trình chuyển cư trong người Khmer ở Tây Nam Bộ theo đó cũng diễn

ra Ngôi chùa Chantaransey (quận 3, Thành phố Hồ Chí Minh) là ngôi chùa đón tiếp tăng sinh Khmer từ các tỉnh quy tụ về sống tu

và học tập tại Thành phố Trong năm 2013, tỉnh Kiên Giang đã

có 12 vị đi học tại các trường cao đẳng, đại học, tin học, ngoại ngữ tại Thành phố Hồ Chí Minh Thành phố Cần Thơ đã có 7 vị tăng sinh đi du học tại Thái Lan và 1 vị tại Myanmar Ngoài ra,

để tăng cường việc đào tạo sau đại học cho sư sãi Khmer, tỉnh Kiên Giang cũng đã gửi đào tạo 7 vị học thạc sĩ Văn hóa tại Trường Đại học Trà Vinh (3 sư và 4 Phật tử), 9 vị đang học đại học và cao đẳng trong tỉnh(1) Trà Vinh là tỉnh ở Tây Nam Bộ có

cơ sơ đào tạo thạc sĩ ngành Văn hóa Khmer Nam Bộ Hiện cơ sở này đang tiếp tục thực hiện việc đào tạo bậc tiến sĩ

1.4 Tổ chức

Ban Quản trị chùa Phật giáo Nam tông Khmer hiện nay có thay đổi, với nhiều chức danh, thành phần Trước năm 1986, Ban Quản trị chùa có số lượng từ 20 cho đến 30 thành viên Hiện nay, Ban Quản trị chùa có nơi có hơn trăm thành viên, như Ban Quản trị chùa Rạch Sỏi (Kiên Giang)

Tổ chức Hội Đoàn kết Sư sãi Yêu nước các cấp ở Kiên Giang cũng đã thiết lập Ban Chấp hành liên huyện (U Minh Thượng ghép với huyện An Biên, vì 2 huyện này xưa kia chung huyện tách ra; huyện Giang Thành, Kiên Lương ghép với thị xã

Hà Tiên, vì xưa kia 3 huyện này cùng là huyện Hà Tiên tách ra)

1