Báo cáo " Trách nhiệm của các cơ quan nhà nước trong việc phòng, chống bạo lực gia đình " doc

Trách nhiệm của các cơ quan hành chính được pháp luật quy định dưới các góc độ: Trong hoạt động phòng ngừa bạo lực gia đình; bảo vệ, hỗ trợ nạn nhân bạo lực gia đình; trong việc áp dụng

ThS NguyÔn Ngäc BÝch *

ạo lực gia đình đã xuất hiện từ lâu

trong xã hội Việt Nam do các quan

niệm lạc hậu về quyền gia trưởng, về phận

dâu con Nền kinh tế thị trường thời mở cửa

đã tác động tới các chuẩn mực đạo đức trong

gia đình đã làm cho vấn đề bạo lực gia đình

ngày càng gia tăng với những diễn biến hết

sức phức tạp Nếu như trước kia nạn nhân

của bạo lực gia đình chỉ là phụ nữ, trẻ em gái

thì ngày nay trẻ em, người già và cả nam

giới đều có thể là nạn nhân của bạo lực gia

đình nhưng bạo lực với phụ nữ và trẻ em vẫn

chiếm số lượng lớn hơn cả với những hậu

quả nặng nề

Đấu tranh phòng, chống bạo lực gia đình

không còn là câu chuyện nội bộ của mỗi gia

đình mà là vấn đề của toàn xã hội, trong đó

các cơ quan nhà nước phải có những hành

động kịp thời và phù hợp Bộ máy nhà nước

Việt Nam được tổ chức theo nguyên tắc tập

trung thống nhất nhưng có sự phân công,

phân nhiệm giữa các cơ quan nhà nước, vì

thế vai trò, trách nhiệm của các cơ quan nhà

nước cũng rất khác nhau trong phòng, chống

bạo lực gia đình

Quốc hội - cơ quan quyền lực nhà nước

cao nhất ban hành Luật phòng, chống bạo lực

gia đình đã thực hiện trách nhiệm của cơ quan

duy nhất có quyền lập pháp Luật phòng,

chống bạo lực ra đời đã tạo cơ sở pháp lí cho

các hoạt động phòng, chống bạo lực gia đình, đánh dấu bước chuyển quan trọng trong nhận thức của các cơ quan nhà nước về vấn đề phòng, chống bạo lực gia đình Từ nay, các vấn đề liên quan đến bạo lực gia đình không chỉ được xem xét dưới góc độ đạo đức mà đã được xem xét, điều chỉnh dưới góc độ pháp luật, hành vi bạo lực không chỉ được đánh giá

là tốt - xấu, yêu - ghét mà là đúng pháp luật hay không đúng pháp luật Luật phòng, chống bạo lực gia đình còn thể hiện sự đánh giá đúng mức những ảnh hưởng tiêu cực của bạo lực gia đình đến các cá nhân, gia đình và xã hội cũng như tầm quan trọng của hoạt động phòng, chống bạo lực gia đình Quốc hội không chỉ ban hành Luật mà trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ của mình Quốc hội còn giám sát thi hành Luật để đảm bảo những quy định của nó được triển khai kịp thời, đúng đắn và tạo ra những chuyển biến rõ rệt trong hoạt động phòng, chống bạo lực gia đình Viện kiểm sát nhân dân và toà án nhân dân các cấp trong phạm vi hoạt động của mình cũng góp phần tham gia phòng, chống bạo lực gia đình Do tính chất đặc thù trong hoạt động của hai cơ quan này nên tính chất

"chống" được thể hiện rõ nét hơn tính chất

B

* Giảng viên Khoa hành chính - nhà nước Trường Đại học Luật Hà Nội

"phòng" đối với các hành vi bạo lực gia

đình Có thể thấy nếu các hành vi bạo lực

gia đình được phát hiện kịp thời và xử lí

nghiêm minh, nhất là những hành vi có dấu

hiệu của tội phạm thì có tác dụng răn đe rất

lớn và như vậy tính chất "phòng" bạo lực

gia đình có thể đạt được thông qua những

hoạt động tố tụng của các cơ quan tư pháp

Tuy nhiên, các cơ quan hành chính được

xác định là những cơ quan có trách nhiệm

chủ yếu trong việc phòng, chống bạo lực

gia đình Trách nhiệm của các cơ quan hành

chính được pháp luật quy định dưới các góc

độ: Trong hoạt động phòng ngừa bạo lực

gia đình; bảo vệ, hỗ trợ nạn nhân bạo lực

gia đình; trong việc áp dụng những biện

pháp cưỡng chế hành chính với người có

hành vi bạo lực gia đình

1 Hoạt động phòng ngừa bạo lực gia đình

Phòng ngừa bạo lực gia đình là những

biện pháp, cách thức được các cơ quan nhà

nước, các tổ chức, gia đình và cá nhân thực

hiện nhằm loại trừ nguyên nhân và điều kiện

phát sinh hành vi bạo lực gia đình Theo Luật

phòng, chống bạo lực gia đình, phòng ngừa

bạo lực gia đình có thể dưới các hình thức và

hoạt động như thông tin, tuyên truyền phòng,

chống bạo lực gia đình; hoà giải mâu thuẫn,

tranh chấp giữa các thành viên gia đình; tư

vấn, góp ý, phê bình trong cộng đồng dân cư

về phòng ngừa bạo lực gia đình

Thông tin, tuyên truyền cung cấp thông

tin, kiến thức nhằm thay đổi nhận thức, hành

vi về bạo lực gia đình Đối với mỗi thành

viên trong gia đình, thông tin, tuyên truyền

giúp họ biết rõ hơn về trách nhiệm, quyền và

nghĩa vụ của mình qua đó kiềm chế, ngăn

chặn hoặc đấu tranh chống lại những hành vi bạo lực Thông tin, tuyên truyền cũng giúp xoá bỏ thái độ thờ ơ hoặc né tránh, thúc đẩy,

cổ vũ toàn xã hội đấu tranh phòng, chống bạo lực gia đình Công tác thông tin, tuyên truyền có thể do các cơ quan nhà nước thực hiện, cũng có thể do nhiều tổ chức, cá nhân khác nhau thực hiện với những hình thức rất phong phú Các cơ quan nhà nước mà cụ thể

là Bộ thông tin và truyền thông, ủy ban nhân dân các cấp và các cơ quan hành chính khác trong phạm vi quản lí nhà nước của mình thực hiện việc cung cấp thông tin một cách chính thức, đầy đủ, kịp thời về những vụ bạo lực gia đình và công tác phòng, chống bạo lực gia đình Ngoài ra, các cơ quan hành chính nhà nước phải thực hiện việc quản lí nhà nước với các hoạt động thông tin, tuyên truyền liên quan đến bạo lực gia đình để vừa đảm bảo quyền tự do thông tin vừa kiểm soát không cho các cá nhân, tổ chức lợi dụng các hoạt động thông tin, tuyên truyền xúi giục, kích động bạo lực gia đình hoặc lợi dụng các vấn đề về bạo lực gia đình để nói xấu Nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam Hoà giải mâu thuẫn và tranh chấp chính

là hạn chế nguyên nhân phát sinh bạo lực trong gia đình Để bảo đảm tính chất của hoạt động hoà giải là "tự giải quyết" các mâu thuẫn, tranh chấp, tránh sự can thiệp trực tiếp của các cơ quan nhà nước, Luật quy định công tác hoà giải hiện nay được thực hiện trước hết và chủ yếu bởi gia đình, dòng

họ hay các tổ chức hoà giải ở cơ sở (hình thức tổ chức tự quản), Luật cũng không quy định trực tiếp trách nhiệm hoà giải tranh chấp, mâu thuẫn cho cơ quan hành chính

Tuy nhiên, để bảo đảm có thể giải quyết triệt

để những mâu thuẫn, tranh chấp bằng nhiều

cách thức khác nhau, Luật phòng, chống bạo

lực gia đình quy định: "Cơ quan, tổ chức có

gi ữa người thuộc cơ quan, tổ chức mình với

thành viên gia đình họ khi có yêu cầu của

thành viên gia đình" Như vậy trách nhiệm

hoà giải mâu thuẫn, tranh chấp của các cơ

quan nhà nước cũng không mặc nhiên phát

sinh, các cơ quan nhà nước chỉ tham gia hoà

giải khi mâu thuẫn, tranh chấp có liên quan

đến cán bộ, công chức hoặc những người

đang làm việc cho cơ quan và chỉ hoà giải

khi thành viên gia đình họ có yêu cầu

Nhưng khi đã có yêu cầu của thành viên gia

đình về việc cơ quan tham gia hoà giải thì

các cơ quan nhà nước phải xác định đây là

trách nhiệm pháp lí của mình Có thể coi

tham gia hoà giải mâu thuẫn, tranh chấp để

phòng, chống bạo lực gia đình là nội dung

của công tác tổ chức cán bộ

Trong công tác hoà giải tranh chấp, mâu

thuẫn, phòng, chống bạo lực gia đình, ủy

ban nhân dân cấp xã có trách nhiệm phối

hợp với ủy ban mặt trận tổ quốc và các tổ

chức thành viên hướng dẫn, giúp đỡ, tạo

điều kiện cho các tổ chức hoà giải ở cơ sở

thực hiện hoà giải mâu thuẫn, tranh chấp

giữa các thành viên gia đình Ủy ban nhân

dân cấp xã cũng có thể tham gia hoà giải

khi được yêu cầu của cơ quan, tổ chức để

hoà giải tranh chấp, mâu thuẫn giữa cán bộ,

công chức với gia đình họ

Góp ý, phê bình là hoạt động có tính xã

hội có thể được tiến hành hết sức linh hoạt

Cơ sở để góp ý, phê bình đó là các chuẩn

mực về đạo đức, các phong tục tập quán, nếp sống tốt đẹp ở địa phương hay là các tín điều tôn giáo tiến bộ trong cộng đồng tín đồ Ngược lại, việc phê bình, góp ý sẽ không có kết quả nếu như nó được thực hiện một cách trái pháp luật, vì vậy ủy ban nhân dân cấp xã

có trách nhiệm giúp đỡ, tạo điều kiện cho hoạt động góp ý, phê bình với người có hành

vi bạo lực gia đình

Các hoạt động tư vấn để phòng ngừa bạo lực gia đình là hoạt động có yêu cầu nhất định về chuyên môn được tiến hành bởi những người có kĩ năng và kinh nghiệm hay các chuyên gia tư vấn Các cơ quan nhà nước không trực tiếp thực hiện hoạt động tư vấn nhưng luật quy định trách nhiệm của các cơ quan nhà nước đối với hoạt động tư vấn Cụ thể, Bộ văn hoá, thể thao và du lịch

có trách nhiệm hướng dẫn thực hiện hoạt động tư vấn về gia đình ở cơ sở, việc thành lập, giải thể cơ sở tư vấn về phòng, chống bạo lực gia đình Ủy ban nhân dân cấp xã chủ trì, phối hợp với ủy ban mặt trận tổ quốc cùng cấp và các tổ chức thành viên hướng dẫn, tạo điều kiện cho hoạt động tư vấn về gia đình ở cơ sở

2 Hoạt động bảo vệ và hỗ trợ nạn nhân bạo lực gia đình

Mặc dù hoạt động bảo vệ và hỗ trợ nạn nhân bạo lực gia đình chỉ hạn chế được phần nào nạn bạo lực gia đình nhưng công việc này đã góp phần làm giảm hậu quả của bạo lực gia đình, giúp cho nạn nhân của bạo lực

đã phải chịu nhiều tổn hại về sức khỏe, tinh thần không bị thêm những hậu quả khác hoặc giúp họ nhanh chóng phục hồi sau bạo lực gia đình

Các biện pháp ngăn chặn, bảo vệ được

áp dụng để bảo vệ nạn nhân bạo lực gia đình,

chấm dứt hành vi bạo lực gia đình, giảm

thiểu hậu quả do hành vi bạo lực gây ra Luật

phòng, chống bạo lực gia đình quy định:

"Người có mặt tại nơi xảy ra bạo lực gia

đình tuỳ theo tính chất, mức độ của hành vi

b ạo lực và khả năng của mình có trách nhiệm

th ực hiện các biện pháp: buộc chấm dứt ngay

hành vi b ạo lực; cấp cứu nạn nhân bạo lực;

các bi ện pháp ngăn chặn theo quy định của

hình s ự; các biện pháp cấm tiếp xúc" Các

biện pháp ngăn chặn, bảo vệ có thể được chia

làm hai nhóm với tính chất khác nhau Một

nhóm có tính chất cưỡng chế xã hội mà thủ tục

áp dụng không được pháp luật quy định cụ thể,

các biện pháp thuộc nhóm này có thể được

thực hiện rộng rãi bởi bất kì ai có mặt tại nơi

xảy ra bạo lực Một nhóm được thực hiện trên

cơ sở các quy định pháp luật với tính chất là

những biện pháp cưỡng chế: Các biện pháp

ngăn chặn theo quy định của pháp luật hình sự

do các cơ quan tiến hành tố tụng thực hiện trên

cơ sở các quy định của pháp luật về tố tụng

hình sự; các biện pháp ngăn chặn trong xử lí vi

phạm hành chính do các cơ quan hành chính

quyết định áp dụng theo quy định của pháp

luật về xử lí vi phạm hành chính Ngoài ra, do

tính chất đặc biệt trong mối quan hệ giữa nạn

nhân và người có hành vi bạo lực nên luật còn

quy định biện pháp cấm tiếp xúc Cấm tiếp

xúc là biện pháp không có tính chất trừng phạt

trực tiếp với người có hành vi bạo lực như là

biện pháp chế tài được áp dụng với người có

hành vi vi phạm pháp luật mà là biện pháp

cưỡng chế có tính chất hành chính để bảo vệ

nạn nhân của bạo lực gia đình

Chủ tịch ủy ban nhân dân cấp xã quyết định áp dụng biện pháp cấm tiếp xúc khi có

đủ các điều kiện: có đơn yêu cầu; hành vi bạo lực gia đình gây tổn hại đến sức khỏe hoặc đe dọa tính mạng của nạn nhân; người

có hành vi bạo lực và nạn nhân có nơi ở khác nhau trong thời gian cấm tiếp xúc Toà án đang thụ lí vụ án dân sự giữa nạn nhân bạo lực gia đình và người có hành vi bạo lực cũng có thể quyết định áp dụng biện pháp cấm tiếp xúc khi có đủ các điều kiện theo quy định của pháp luật

Để hỗ trợ nạn nhân bạo lực gia đình, Luật phòng, chống bạo lực gia đình quy định nạn nhân bạo lực gia đình được khám, điều trị tại cơ sở khám, chữa bệnh; được tư vấn và hỗ trợ khẩn cấp các nhu cầu thiết yếu Ngoài ra, pháp luật còn quy định về hoạt động của cơ sở trợ giúp nạn nhân bạo lực gia đình là nơi tiếp đón, chăm sóc, tư vấn, tạm lánh, hỗ trợ những điều kiện khác cho nạn nhân bạo lực gia đình Bộ y tế được xác định có trách nhiệm trong việc ban hành và tổ chức thực hiện các quy chế về tiếp nhận và chăm sóc y tế với nạn nhân bạo lực gia đình tại các cơ sở khám, chữa bệnh; hướng dẫn các cơ sở khám, chữa bệnh thực hiện thống kê, báo cáo các trường hợp bệnh nhân là nạn nhân bạo lực gia đình Bộ lao động, thương binh và xã hội hướng dẫn thực hiện trợ giúp nạn nhân bạo lực gia đình tại các cơ sở bảo trợ xã hội

3 Thẩm quyền của các cơ quan nhà nước trong việc xử lí người có hành vi bạo lực gia đình bị xử lí vi phạm hành chính

Theo quy định của Luật phòng, chống

bạo lực gia đình, khi nhận được tin báo về

bạo lực gia đình thì cơ quan công an gần

nhất hoặc ủy ban nhân dân cấp xã phải kịp

thời xử lí hoặc kiến nghị người có thẩm

quyền xử lí người có hành vi bạo lực gia

đình theo quy định của pháp luật Nếu hành

vi bạo lực có dấu hiệu tội phạm thì việc xử

lí sẽ được tiến hành theo thủ tục tố tụng

hình sự để buộc người có hành vi bạo lực

phải chịu hình phạt Nếu hành vi bạo lực là

vi phạm hành chính thì sẽ bị xử lí theo các

quy định của pháp luật về xử lí vi phạm

hành chính

Vi phạm hành chính trong lĩnh vực bạo

lực gia đình có thể phải chịu mức phạt cao

nhất lên tới 40 triệu đồng nhưng mức phạt

cao nhất được quy định trực tiếp với người

có hành vi bạo lực thì chỉ đến 3 triệu đồng

Căn cứ vào các quy định hiện hành về vi

phạm hành chính và xử lí vi phạm hành

chính thì thẩm quyền xử phạt vi phạm hành

chính với người có hành vi bạo lực gia đình

chủ yếu thuộc về chủ tịch ủy ban nhân dân

các cấp và lực lượng công an địa phương

nơi hành vi bạo lực gia đình xảy ra Trong

đó chủ tịch ủy ban nhân dân xã, phường, thị

trấn với tư cách là người đứng đầu chính

quyền cơ sở - cấp chính quyền gần dân nhất

nên có khả năng phát hiện kịp thời, nhanh

nhất hành vi bạo lực với thẩm quyền xử

phạt phù hợp theo quy định của pháp luật

được xác định là nhóm chủ thể xử phạt

quan trọng

Ngoài trách nhiệm của các cơ quan hành

chính trong phòng, chống bạo lực gia đình ở

các mặt hoạt động nêu trên, để bảo đảm

phòng, chống bạo lực gia đình một cách chủ

động và có kế hoạch thì Luật phòng, chống bạo lực gia đình còn quy định trách nhiệm của các cơ quan hành chính trong quản lí nhà nước về phòng, chống bạo lực gia đình Theo đó, Chính phủ thống nhất quản lí nhà nước về phòng, chống bạo lực gia đình Bộ văn hoá, thể thao và du lịch chịu trách nhiệm trước Chính phủ thực hiện quản lí nhà nước

về phòng, chống bạo lực gia đình Các bộ, cơ quan ngang bộ trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình có trách nhiệm phối hợp với Bộ văn hoá, thể thao và du lịch thực hiện quản lí nhà nước về phòng, chống bạo lực gia đình Ủy ban nhân dân trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình có trách nhiệm thực hiện quản lí nhà nước về phòng, chống bạo lực gia đình tại địa phương Như vậy, có thể thấy Luật phòng, chống bạo lực gia đình đã quy định tương đối đầy

đủ trách nhiệm của các cơ quan nhà nước ở trung ương cũng như địa phương trong công tác phòng, chống bạo lực gia đình, những trách nhiệm đó được quy định phù hợp với chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của các

cơ quan này do Hiến pháp và pháp luật quy định Tuy nhiên, theo chúng tôi, pháp luật về lĩnh vực này còn những điểm hạn chế sau đây:

M ột là Luật phòng, chống bạo lực gia

đình không quy định trách nhiệm giám sát của các cơ quan quyền lực nhà nước, cụ thể, không quy định trách nhiệm giám sát của Quốc hội trong việc tổ chức thực hiện pháp luật về phòng, chống bạo lực gia đình, trách nhiệm của hội đồng nhân dân các cấp trong việc giám sát công tác phòng, chống bạo lực gia đình tại địa phương Mặc dù luật có quy

định trách nhiệm của ủy ban nhân dân phải

báo cáo tình hình và kết quả phòng, chống

bạo lực gia đình tại địa phương trước hội

đồng nhân dân cùng cấp nhưng quy định như

vậy là chưa đủ để xác định trách nhiệm của

hội đồng nhân dân Khi luật không quy định

cơ chế giám sát chặt chẽ với trách nhiệm cụ

thể thì rất có thể các cơ quan nhà nước sẽ né

tránh, ngại ngần trong việc triển khai thực

hiện các biện pháp phòng, chống bạo lực gia

đình, bảo vệ, hỗ trợ nạn nhân bạo lực với

tâm lí né tránh, không can thiệp vào chuyện

riêng của mỗi gia đình vẫn còn nặng nề như

hiện nay Ví dụ, để phục vụ công tác phòng,

chống bạo lực gia đình, hàng năm Nhà nước

đều bố trí ngân sách trực tiếp cho các công

việc liên quan đến phòng, chống bạo lực

nhưng nếu không giám sát, kiểm tra chặt chẽ

khoản ngân sách đó có thể không được sử

dụng cho mục đích phòng, chống bạo lực

Hai là Luật phòng, chống bạo lực gia

đình xác định trách nhiệm quản lí nhà nước

chuyên môn về phòng, chống bạo lực gia

đình thuộc Bộ văn hoá, thể thao và du lịch là

chưa thật hợp lí khi đặt trong mối tương

quan với các hoạt động quản lí nhà nước có

liên quan mật thiết khác là công tác dân số,

gia đình và trẻ em Bạo lực gia đình là vấn

đề xã hội liên quan trực tiếp đến các gia

đình, bao gồm cả gia đình hạt nhân và gia

đình có nhiều thế hệ cùng sinh sống mà nạn

nhân của nó trước hết là phụ nữ và trẻ em, so

với nam giới thì bạo lực gia đình bao giờ

cũng để lại những hậu quả nặng nề hơn lên

phụ nữ và trẻ em Vì thế chúng tôi cho rằng

cơ quan chuyên môn quản lí nhà nước về

phòng, chống bạo lực gia đình phù hợp hơn

cả là Bộ y tế với việc tổ chức lại các đơn vị

cơ cấu của Bộ (trong cơ cấu tổ chức của Bộ

y tế hiện nay theo quy định tại Nghị định của Chính phủ số 188/2007/NĐ-CP ngày 27/12/2007 quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Bộ y tế, có

Vụ sức khoẻ bà mẹ - trẻ em và Tổng cục dân số - kế hoạch hoá gia đình)

Ba là phòng, chống bạo lực gia đình bao

gồm nhiều hoạt động khác nhau có yêu cầu, đòi hỏi cao về chuyên môn và kinh nghiệm hoạt động đối với các cán bộ, công chức trực tiếp tham gia vào công tác này Luật phòng, chống bạo lực gia đình không quy định về tổ chức của các cơ quan chuyên môn thuộc ủy ban nhân dân trong công tác phòng, chống bạo lực gia đình cũng như không quy định việc bố trí cán bộ, công chức thuộc ủy ban nhân dân cấp xã thực hiện công tác này Các quy định pháp luật hiện hành về cán bộ, công chức xã, phường, thị trấn cũng không

có chức danh chuyên môn thực hiện phòng, chống bạo lực gia đình trong khi luật xác định trách nhiệm chính trong công tác phòng, chống bạo lực gia đình thuộc về ủy ban nhân dân cấp xã Vì vậy, chúng tôi cho rằng pháp luật về phòng, chống bạo lực gia đình cần nhanh chóng có các quy định về tổ chức và hoạt động của các cơ quan (hoặc bộ phận) chuyên môn về phòng, chống bạo lực gia đình để giúp ủy ban nhân dân thực hiện tốt công tác này Nếu công tác phòng, chống bạo lực gia đình thuộc trách nhiệm quản lí chuyên môn của Bộ y tế cùng với công tác dân số, gia đình và trẻ em thì ủy ban nhân dân cấp xã phải bố trí cán bộ, công chức chuyên trách để thực hiện hoạt động này./