Báo cáo " Vấn đề hài hoà hoá pháp luật về đầu tư trong khuôn khổ ASEAN " pot

Vấn đề hài hoà hoá pháp luật cần được nghiên cứu từ góc độ thực tiễn hợp tác pháp luật của các nước ASEAN Trong phạm vi một số tổ chức quốc tế, hài hoà hoá pháp luật nhiều khi có nghĩ

PGS.TS Hoµng Ph−íc HiÖp *

1 Quan niệm về hài hoà hoá pháp luật

Hiện nay, có nhiều ý kiến khác nhau về

khái niệm “hài hoà”, “hài hoà hoá”, “hài

hoà hoá pháp luật” và nội hàm của các khái

niệm đó

1.1 Vấn đề hài hoà hoá pháp luật cần

được nghiên cứu từ góc độ thực tiễn hợp tác

pháp luật của các nước ASEAN

Trong phạm vi một số tổ chức quốc tế,

hài hoà hoá pháp luật nhiều khi có nghĩa

tương đồng với nhất thể hoá pháp luật

Chẳng hạn, Tổ chức hải quan thế giới

(WCO) đã có một số điều ước quốc tế về hài

hoà hoá pháp luật, tiêu biểu là Công ước về

hệ thống hài hoà hoá về mã số và mô tả hàng

hoá (The International Convention on the

Harmonized Commodity Description and

Coding System) hoặc Công ước Kyoto về

đơn giản hoá và hài hoà hoá thủ tục hải quan

(The International Convention on the

Simplification and Harmonization of

Customs procedures) Các công ước này là

các bộ luật quốc tế, bộ quy tắc xử sự mà vốn

là các luật lệ của các nước khác nhau trên thế

giới đã dùng (có thể có cách hiểu, giải thích

khác nhau) và đã được pháp điển hoá dưới

dạng các văn bản pháp luật thực chất thống

nhất để áp dụng trong thực tiễn thương mại

giữa các nước Những cách hiểu tương tự

cũng có thể thấy qua hoạt động của Uỷ ban

pháp luật thương mại quốc tế của Liên hợp quốc (UNCITRAL) trong việc soạn thảo các luật mẫu về các lĩnh vực khác nhau của pháp luật thương mại quốc tế, qua các cơ quan, tổ chức thuộc hệ thống Liên hợp quốc

Trong phạm vi ASEAN, vấn đề hài hoà hoá pháp luật được chính thức đưa ra thảo luận tại Hội nghị bộ trưởng tư pháp và pháp luật các nước ASEAN lần thứ 4 tại Singapore vào tháng 11/1999 Tại điểm 7

Tuyên bố chung Hội nghị này có ghi rõ: "7

Các bộ trưởng lưu ý đến những lĩnh vực mà các nước đặc biệt quan tâm và có cách giải thích khác nhau Các lĩnh vực đó bao gồm các phương thức để đấu tranh chống tội phạm xuyên quốc gia, hài hoà hoá pháp luật (the harmonisation of laws), thách thức đối với công nghệ mới và sự phát triển trong pháp luật quốc tế liên quan đến quyền tài phán quốc gia và miễn trừ tư pháp cũng như nguyên tắc không can thiệp vào công việc nội bộ và bảo vệ chủ quyền quốc gia" Tại điểm 12 Tuyên bố Hội nghị các quan chức tư pháp và pháp luật cao cấp các nước ASEAN tháng 9/2001 (ASLOM 2001) tại

Singapore, ghi nhận: "12 ASLOM thứ bảy

đã thảo luận và thoả thuận cần tiếp tục trao đổi ý kiến và kinh nghiệm giữa các nước

* Vụ pháp luật quốc tế

Bộ tư pháp

ASEAN về việc hài hoà hoá pháp luật

thương mại của các nước này và cách thức

để cải thiện thủ tục hợp pháp hoá các tài

liệu" (the harmonisation of their trade laws

and ways to improve the procedures for the

legalisation of documents)

Tại điểm 9 Tuyên bố chung của Hội nghị

bộ trưởng tư pháp và pháp luật các nước

ASEAN năm 2002 tại Bangkok cũng có ghi

rõ: " 9 Các bộ trưởng thông qua khuyến

nghị về việc thành lập ASEAN Law Forum

(ALF) với sự tham gia rộng rãi các luật gia

và các nhà nghiên cứu Các bộ trưởng

thoả thuận về các chuyên đề cần thảo luận

tại ALF đầu tiên là: b, Các phương thức

hài hoà hoá pháp luật thương mại ASEAN

(modalities for harmonization of ASEAN

trade laws) ”.

Hội nghị ASLOM tháng 8/2004 tại

Brunei Darussalam đã bổ sung yêu cầu về

hài hoà hoá các quyền sở hữu trí tuệ (the

harmonization of intellectual property rights)

Tại điểm 9 Tuyên bố Hội nghị bộ trưởng

tư pháp và pháp luật các nước ASEAN năm

2005 tại Hà Nội (ALAWMM Hanoi, 2005)

ghi rõ: "9… Các bộ trưởng chấp thuận các

kiến nghị của ASLOM về thành lập các nhóm

công tác để kiểm tra kết quả xây dựng các

phương thức hài hoà hoá pháp luật thương

mại của các nước thành viên, nhất thể hoá

pháp luật về hợp pháp hoá các tài liệu của

các cơ quan công quyền nước ngoài (uniform

laws for the legalization of documents "

Như vậy, trong ASEAN, vấn đề hài hoà

hoá pháp luật đã được bàn đến khá nhiều

nhưng thực tế mới dừng lại ở một số kết quả khá khiêm tốn, tập trung chủ yếu vào việc làm cho các khái niệm pháp luật của các nước ASEAN trong một số lĩnh vực cụ thể

có nội hàm xích lại gần nhau hơn, có cách giải thích, quan điểm, nội dung cụ thể giống nhau hơn, làm cho các bộ phận cấu thành các chế định pháp luật cụ thể được kết hợp hài hoà hơn trong một chỉnh thể pháp luật của các nước ASEAN Khái niệm hài hoà hoá pháp luật có quan hệ mật thiết với khái niệm nhất thể hoá pháp luật nhưng chưa có

sự đồng nhất với nhau như ở một vài nơi khác đã nêu do tình hình cụ thể về hội nhập của khối ASEAN Hài hoà hoá pháp luật trong thực tiễn hợp tác pháp luật của các nước ASEAN mới cho chúng ta biết thông tin về việc xây dựng pháp luật của các nước ASEAN khác nhau, thông qua thông tin đó

và thông qua quá trình trao đổi ý kiến, hợp tác giữa các chuyên gia pháp luật của các nước trong khối để có tác động cần thiết đến việc tiếp thu cách hiểu giống nhau hoặc gần giống nhau nội dung của một số khái niệm pháp luật, quy tắc chơi trong khuôn khổ hợp tác nội khối ASEAN, làm cho cách giải thích các vấn đề pháp luật của các nước ASEAN trong một số lĩnh vực cụ thể xích lại gần nhau hơn, làm cho các luật gia có cách nhìn, quan điểm, nội dung pháp luật cụ thể giống nhau hơn, tránh được cái gọi là xung đột danh pháp (conflict of qualification) Còn con đường, phương thức hài hoà hoá pháp luật ở đây là tuỳ thuộc từng nước Hội nghị

bộ trưởng tư pháp và pháp luật các nước

ASEAN cũng như Hội nghị các quan chức

cao cấp tư pháp và pháp luật các nước

ASEAN không bắt buộc và cũng chưa đưa ra

được quy tắc gì bắt buộc các nước ASEAN

phải tuân theo trong lĩnh vực hài hoà hoá

pháp luật này Mặt khác, cũng cần thấy quá

trình nhất thể hoá pháp luật trong một số lĩnh

vực khác (do các chuyên gia không phải là

pháp luật làm, ví dụ như trong lĩnh vực

thương mại hàng hoá, đầu tư quốc tế trong

ASEAN) cũng đã đạt được những kết quả

đáng kể Đó là quá trình xây dựng một hoặc

một số bộ quy định, quy tắc pháp luật thống

nhất áp dụng chung trong khối ASEAN (kết

quả thường là các hiệp định của ASEAN về

một số vấn đề cụ thể)

1.2 Vấn đề hài hoà hoá pháp luật cũng

cần được nghiên cứu từ góc độ ngôn ngữ

Trong Từ điển Tiếng Việt,(1) “hài hoà”

có nghĩa là “có sự kết hợp cân đối giữa các

yếu tố, các thành phần, gây được ấn tượng

không có định nghĩa về “hài hoà hoá”

Theo Oxford Advanced Learner's Dictionary

của Trường đại học tổng hợp Oxford(2) thì

"hài hoà hoá" (Harmonasation) có nghĩa là

"làm cho một cái gì đó trở nên cân đối, đúng

với điều đã thoả thuận " Từ điển này còn

giải thích tiếp, đó là "quá trình làm các lợi

ích, ý kiến khác nhau thành một chỉnh thể

đúng với thoả thuận"

Theo Black's Law Dictionary(3) thì "hài

hoà", "làm cho hài hoà", "hài hoà hoá" là

những thuật ngữ được dùng trong các văn

bản pháp luật đồng nghĩa với các từ "đúng

với thoả thuận" (in agreement), "phù hợp với" (in accordance) hoặc "tương thích với" (conformity)

Do có nhiều cách hiểu về hài hoà hoá như vậy nên trong bài tham luận này chúng tôi chỉ giới hạn ở cách hiểu vẫn thường gặp trong thực tiễn hợp tác pháp luật của ASEAN như đã trình bày ở trên

2 Vấn đề hài hoà hoá pháp luật về đầu tư trong khuôn khổ ASEAN

2.1 Vấn đề hài hoà hoá pháp luật về đầu

tư trong khuôn khổ ASEAN cần phải được xem xét trong một chỉnh thể với với vấn đề hội nhập kinh tế quốc tế của ASEAN

Vấn đề đầu tư và các hoạt động liên quan đến đầu tư, kể cả vấn đề hài hoà hoá pháp luật về đầu tư trong khuôn khổ ASEAN cần được nghiên cứu trong một chỉnh thể với các vấn đề hội nhập kinh tế quốc tế của ASEAN Điều này được thể hiện rõ nét qua kết cấu của website của Ban thư kí ASEAN (http://www.aseansec.org.) Mặt khác, do việc hài hoà hoá pháp luật về đầu tư lại là một trong những nội dung hợp tác giữa các

cơ quan tư pháp và pháp luật ASEAN nên vấn đề này được sự quan tâm nhiều của các hội nghị thuộc phần hợp tác pháp luật, cho

dù vai trò chính ở đây vẫn nghiêng về các cơ quan chuyên về hợp tác kinh tế (Hội nghị bộ trưởng kinh tế - AEM, Hội đồng AIA, Hội đồng AFTA, hội nghị các bộ trưởng, các quan chức chuyên ngành kinh tế) Chính các

cơ quan này là nơi để đưa ra các vấn đề cụ thể cần phải hài hoà hoá trong hợp tác ASEAN, trong đó có vấn đề hài hoà hoá

pháp luật về đầu tư Một số kết quả hài hoà

hoá pháp luật về đầu tư đã được đưa ra từ

chính hoạt động của các cơ quan này chứ

không phải từ hoạt động của các cơ quan

pháp luật và tư pháp ASEAN Kết quả hoạt

động của các cơ quan pháp luật và tư pháp

các nước ASEAN đã được nêu ở trên cho

thấy mức độ hạn chế trong hoạt động hài hoà

hoá pháp luật về đầu tư của các thiết chế pháp

luật các nước ASEAN trong lĩnh vực này

2.2 Vấn đề hài hoà hoá pháp luật về đầu

tư trong khuôn khổ ASEAN đi theo hướng

chọn một số nội dung pháp luật về đầu tư

của các nước ASEAN có cách hiểu thống

nhất hoặc gần giống nhau hoặc tương

đương nhau để xem xét

- Nền tảng pháp luật thực định về đầu tư

của các nước thành viên ASEAN khá phức

tạp Đến nay, ASEAN có mười nước thành

viên là Brunei, Lào, Campuchia, Indonesia,

Malaysia, Myanma, Philippine, Singapore,

Thái Lan và Việt Nam Hệ thống pháp luật

của các nước ASEAN khá khác nhau Tuy

vậy, một mặt, trong lĩnh vực đầu tư quốc tế

người ta dễ nhận thấy ở đây có sự giao thoa

của nhiều hệ thống pháp luật về đầu tư khác

nhau Hệ thống pháp luật này chịu nhiều ảnh

hưởng của các học thuyết kinh tế và pháp

luật về đầu tư của các nước công nghiệp phát

triển và cơ chế giải quyết các vấn đề kinh tế

trong hợp tác nội khối ASEAN mà cơ quan

cao nhất của nó là Hội nghị các bộ trưởng

kinh tế các nước ASEAN Cơ chế điều chỉnh

pháp luật trong lĩnh vực đầu tư quốc tế ở đây

được xây dựng cơ bản dựa vào các mô hình

về cơ chế điều chỉnh pháp luật được áp dụng khá phổ biến trong thương mại, đầu tư quốc

tế, coi vấn đề đầu tư là vấn đề nhạy cảm, dễ phát sinh các tranh chấp, bất đồng về quan điểm giữa các nước, do đó phải hết sức thận

trọng Mặt khác, hệ thống pháp luật về đầu

tư của các nước ASEAN vẫn giữ được đậm nét những đặc thù, truyền thống của văn hoá pháp luật, tư duy kinh tế riêng của từng nước

đã hình thành và phát triển qua nhiều năm trong khu vực Đông Nam Á

- Xét về bình diện vĩ mô, khung pháp luật vĩ mô của các nước ASEAN khá phong phú, tập trung tinh hoa của các đại gia đình pháp luật lớn trên thế giới Đại diện cho đại gia đình pháp luật xã hội chủ nghĩa có Việt Nam; đại diện cho đại gia đình pháp luật lục địa (civil law family) có Campuchia, Lào, Indonesia, Myanma, Thái Lan; đại diện cho đại gia đình pháp luật án lệ (English common law family) có Brunei, Singapore, Malaysia; đại diện cho đại gia đình pháp luật hỗn hợp giao thoa giữa các hệ thống pháp luật lục địa

và án lệ (Mix family of Civil law and American common law Systems) có Philippine

Sự khác nhau về khung pháp luật vĩ mô như vậy đã đẻ ra vô số các vấn đề pháp lí và cách ứng xử khác nhau giữa các nước ASEAN trong lĩnh vực đầu tư quốc tế cũng như cách thức hài hoà hoá các quy định của pháp luật về đầu tư trong khuôn khổ ASEAN Tuy có khác nhau về khung pháp luật vĩ mô nhưng trong pháp luật thực định

về đầu tư quốc tế của các nước này vẫn có nhiều điểm giao thoa, phản ánh những xu

hướng vận động chung của quá trình xích lại

gần nhau hơn của các dòng tư tưởng pháp

luật, kinh tế quốc tế của các nước thành viên

ASEAN do có quá trình hội nhập kinh tế

quốc tế và thành lập khu vực đầu tư ASEAN

theo Hiệp định khung về khu vực đầu tư

ASEAN năm 1997 Điểm chung thứ nhất mà

người ta dễ nhận thấy ở các nước này trong

cơ chế điều chỉnh pháp luật các quan hệ đầu

tư quốc tế là có cơ quan nhà nước thống nhất

quản lí các hoạt động đầu tư quốc tế, cho dù

tên gọi của chúng rất khác nhau Chẳng hạn,

ở Việt Nam cơ quan đó là Bộ kế hoạch và

đầu tư (MPI); ở Indonesia - Cơ quan điều

phối đầu tư (BKPM & ICB); ở Malaysia -

Cơ quan phát triển công nghiệp Malaysia

(MIDA); ở Philippine và Thái Lan đều có

Hội đồng đầu tư (BOI); Singapore có Uỷ ban

phát triển kinh tế (EDB) Điểm chung thứ

hai là chính sách và pháp luật về đầu tư của

các nước này đều theo hướng mở ra bên

ngoài, ngày càng thông thoáng hơn, rộng rãi

hơn, ngày càng ưu đãi hơn cho dòng đầu tư

trực tiếp (FDI) từ nước ngoài vào nước

mình Điểm chung thứ ba là các nước này có

xu hướng tìm mọi cách để bảo hộ đầu tư của

nước mình ở nước ngoài và không ngừng cải

thiện môi trường đầu tư trong nước thông

qua việc điều chỉnh, sửa đổi, bổ sung luật lệ

trong nước và kí kết các điều ước quốc tế

khác nhau có liên quan đến đầu tư quốc tế

Đáng chú ý nhất trong số các điều ước quốc

tế loại đó là các hiệp định về khuyến khích

và bảo hộ đầu tư (BITs), các hiệp định về

tránh đánh thuế trùng (BATTs) và tham gia

các hiệp định nhiều bên về trọng tài và giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế, đặc biệt là tham gia Công ước ICSID 1965, NY Convention 1958 Những điểm này cho phép xác định được nội dung pháp lí khu vực cần hài hoà hoá

- Xét về bình diện vi mô, khung pháp luật vi mô của các nước này đều tập trung xử

lí một số vấn đề cơ bản, đó là: Cách hiểu khái niệm đầu tư quốc tế như thế nào cho phù hợp tình hình quốc tế và tình hình mỗi nước; các tiêu chuẩn đối xử tối thiểu theo thông lệ đầu

tư quốc tế; cơ chế và quy tắc tiếp nhận các khoản đầu tư quốc tế và định lập các dự án có vốn đầu tư nước ngoài; các quy định liên quan đến giải quyết tranh chấp; các cấu thành khác của khung pháp luật vi mô như các yêu cầu về việc tiến hành hoạt động đầu tư, các quy định về tăng cường hoạt động đầu tư, vấn

đề chuyển vốn về nước, các vấn đề về thuế, vấn đề quốc hữu hoá, trưng mua, trưng dụng, vấn đề bảo hộ người tiêu dùng, chuyển giao công nghệ, các chuẩn mực xã hội, chính sách cạnh tranh, quy tắc xử sự của doanh nghiệp

và doanh nhân, vấn đề môi trường Đây là những nội dung cụ thể mà các nước có thể chọn để hài hoà các quy định cụ thể trong pháp luật về đầu tư của từng nước trong khuôn khổ ASEAN./

(1).Xem: Viện ngôn ngữ học, Viện khoa học xã hội

Việt Nam, Từ điển tiếng Việt, (chủ biên: Hoàng Phê),

Trung tâm từ điển học xuất bản năm 1997

(2).Xem: Oxford Advanced Learner's Dictionary, p 570 (3).Xem: Black's Law Dictionary, Nxb WP.Co.,

1991, p 495