Theo Tuyên bố về sự hoà hợp ASEAN được thông qua tại Hội nghị thượng đỉnh lần thứ nhất tại Bali ngày 24/02/1976, cơ cấu tổ chức của ASEAN trong giai đoạn này gồm các hội nghị bộ trưởng,
Trang 1ThS Lª Minh TiÕn *
ới định hướng phát triển đặc thù,
“thống nhất trong đa dạng” và “linh
hoạt” trong các thời kì hoạt động, cơ cấu tổ
chức của ASEAN đã được linh hoạt thay
đổi, phù hợp với tình hình và yêu cầu hợp
tác đặt ra trong mỗi giai đoạn khác nhau
Qua 40 năm hình thành và phát triển, cơ cấu
tổ chức của ASEAN đã trải qua 4 lần cải tổ:
thời kì 1967 đến 1976, thời kì 1976 đến
1992, thời kì 1992 đến Hiến chương 2007 và
thời kì theo Hiến chương 2007
I KHÁI QUÁT VỀ CƠ CẤU TỔ
CHỨC CỦA ASEAN TRƯỚC KHI CÓ
HIẾN CHƯƠNG
1 Giai đoạn từ khi thành lập đến Hội
nghị thượng đỉnh Bali năm 1976
Trong giai đoạn đầu tiên, cơ cấu tổ chức
của ASEAN được thiết kế một cách đơn giản
và gọn nhẹ Theo Điều 7 Tuyên bố Băng
Cốc 1967, cơ cấu tổ chức của ASEAN trong
giai đoạn này bao gồm các cơ quan(1):
- Hội nghị ngoại trưởng (AMM);
- Uỷ ban thường trực;
- Ban thư kí ASEAN quốc gia;
- Các uỷ ban thường trực khác, uỷ ban
đặc biệt hoặc ad hoc về các lĩnh vực hoặc
vấn đề hợp tác cụ thể Trong thực tế, đến
năm 1976, ASEAN đã thành lập 11 Ủy ban
thường trực và 9 uỷ ban đặc biệt
Như vậy, trong giai đoạn này, cơ cấu tổ
chức của ASEAN còn khá lỏng lẻo, chỉ đủ
để duy trì hoạt động hợp tác giữa các quốc
gia khi cần thiết Thậm chí, Ban thư kí chung của ASEAN còn chưa được thành lập mà mới chỉ có các Ban thư kí ở các quốc gia
2 Giai đoạn từ năm 1976 đến Hội nghị thượng đỉnh Singapore năm 1992
Sang giai đoạn này, cơ cấu tổ chức của ASEAN đã có những thay đổi lớn Theo Tuyên bố về sự hoà hợp ASEAN được thông qua tại Hội nghị thượng đỉnh lần thứ nhất tại Bali ngày 24/02/1976, cơ cấu tổ chức của ASEAN trong giai đoạn này gồm các hội nghị bộ trưởng, các uỷ ban và ban thư kí.(2) Mặc dù Hội nghị ngoại trưởng vẫn được coi là cơ quan hoạch định chính sách cao nhất nhưng 5 hội nghị bộ trưởng khác cũng đã được thiết lập để thảo luận và thông qua các chương trình hợp tác khác của ASEAN, gồm:
- Hội nghị bộ trưởng kinh tế (AEM);
- Hội nghị bộ trưởng lao động (ALM);
- Hội nghị bộ trưởng phụ trách phúc lợi
xã hội (ASWM);
- Hội nghị bộ trưởng giáo dục (AEM);
- Hội nghị bộ trưởng thông tin (AIM) Trong số 5 hội nghị trên, Hội nghị bộ trưởng kinh tế có tầm quan trọng lớn nhất Tất cả các ủy ban thường trực và ủy ban ad hoc trước đó đã được tổ chức lại thành 9 ủy ban sau:
- Ủy ban về công nghiệp, khoáng sản và năng lượng;
V
* Giảng viên Khoa luật quốc tế Trường Đại học Luật Hà Nội
Trang 2- Ủy ban về thương mại và du lịch;
- Ủy ban về lương thực, nông nghiệp và
lâm nghiệp;
- Ủy ban về tài chính và ngân hàng;
- Ủy ban về vận tải và liên lạc;
- Ủy ban về ngân sách;
- Ủy ban về phát triển xã hội;
- Ủy ban về văn hoá và thông tin;
- Ủy ban về khoa học và kĩ thuật
Ngoài ra, còn có một số tiểu ban đã
được thành lập nhằm hỗ trợ cho các ủy ban
nói trên để giải quyết các vấn đề cụ thể
Ban thư kí ASEAN là cơ quan hành
chính của ASEAN và đã được thành lập năm
1978 theo Hiệp định về Ban thư kí ASEAN
(Bali, 1976)
Như vậy, sau 9 năm hoạt động, cơ cấu tổ
chức của ASEAN đã có những cải tiến quan
trọng, phản ánh sự trưởng thành của ASEAN
nhằm tăng cường hợp tác về chính trị và
nâng cao hiệu quả hoạt động của ASEAN,
đặc biệt là đã bắt đầu có Ban thư kí chung
của Hiệp hội Việc thay đổi cơ cấu này được
những người đứng đầu chính phủ ASEAN 5
đánh giá trong Tuyên bố Kuala Lumpur là:
“những điều chỉnh cần thiết được thực hiện
đối với cơ cấu tổ chức ASEAN đã làm cho bộ
máy đó có thể thực hiện được những hoạt
động ngày càng tăng trong Chương trình
hành động được vạch ra trong tuyên bố về
sự hoà hợp ASEAN” (Điểm 53)
3 Giai đoạn từ năm 1992 đến nay
Từ đầu thập niên của thế kỉ XX, thế giới
bước sang đà phát triển vũ bão theo xu
hướng toàn cầu hoá và khu vực hoá Mức độ
liên kết của các tổ chức quốc tế khu vực
ngày càng cao Cùng với xu thế đó, ASEAN
cũng phải có những điều chỉnh thích hợp về mọi mặt để đáp ứng nhu cầu hợp tác trong điều kiện mới, nhất là đối với các hoạt động trong hợp tác kinh tế, khi này đã trở thành linh hồn hợp tác trong khối
Về cơ cấu tổ chức, Hội nghị thượng đỉnh lần thứ tư tại Singapore năm 1992 đánh dấu mốc quan trọng trong quá trình cải cách bộ máy tổ chức của ASEAN Theo Điểm 8 Tuyên bố Singapore năm 1992, bộ máy của ASEAN trong giai đoạn này được cơ cấu lại như sau(3):
Các cơ quan hoạch định chính sách gồm:
- Hội nghị cấp cao ASEAN (ASEAN Summit);
- Hội nghị ngoại trưởng (ASEAN Ministerial Meeting);
- Hội nghị bộ trưởng kinh tế (ASEAN Economic Ministers);
- Hội nghị bộ trưởng các ngành;
- Hội nghị liên Bộ trưởng - JMM (Joint Ministerial Meeting)
Các cơ quan chấp hành gồm:
- Uỷ ban thường trực ASEAN - ASC (ASEAN Standing Committee);
Uỷ ban thường trực ASEAN được thành lập năm 1987,(4) bao gồm chủ tịch là bộ trưởng ngoại giao của nước đăng cai AMM tiếp theo, Tổng thư kí ASEAN và tổng vụ trưởng các ban thư kí ASEAN quốc gia
- Các uỷ ban hợp tác chuyên ngành;
- Cuộc họp các quan chức cấp cao - SOM (Senior Officials Meeting);
- Cuộc họp các quan chức kinh tế cao cấp
- SEOM (Senior Economic Officials Meeting);
- Các cuộc họp quan chức cao cấp khác Ngoài các cuộc họp trên, còn có các cuộc họp của các quan chức cao cấp về môi
Trang 3trường, ma túy, khoa học và công nghệ, văn
hoá và thông tin (tương tự như các lĩnh
vực phụ trách của các uỷ ban phi kinh tế)
- Cuộc họp tư vấn chung - JCM (Joint
Consultative Meeting)
- Ban thư kí ASEAN
Tuyên bố Singapore năm 1992 sau Hội
nghị thượng đỉnh lần thứ 4 tại Singapore
năm 1992 đã có những sửa đổi nhất định đối
với cơ cấu và chức năng, quyền hạn của Ban
thư kí.(5)
- Ban thư kí ASEAN quốc gia
Ngoài các cơ quan trên, để thực hiện cơ
chế hợp tác đối với bên thứ ba, ASEAN còn
có hội nghị sau hội nghị ngoại trưởng, các
cuộc họp của ASEAN với các bên đối thoại
và Ủy ban ASEAN ở các nước thứ ba
II CƠ CẤU TỔ CHỨC CỦA ASEAN
THEO HIẾN CHƯƠNG
Hiến chương ASEAN là nhu cầu tất yếu
khách quan và là bước chuyển giai đoạn
quan trọng của Hiệp hội sau 40 năm tồn tại
và phát triển, phản ánh sự trưởng thành của ASEAN, thể hiện tầm nhìn và quyết tâm chính trị của các nước ASEAN, đặc biệt là mục tiêu xây dựng một ASEAN liên kết chặt chẽ hơn, hiệu quả hơn và vững mạnh hơn Văn bản pháp lí hợp nhất này của ASEAN sẽ tạo ra khuôn khổ pháp lí và thể chế mới cho hợp tác ASEAN trong tương lai, qua đó hỗ trợ thiết thực không chỉ cho quá trình hướng tới Cộng đồng ASEAN mà còn nâng cao vị thế của Hiệp hội với các đối tác và các tiến trình khác ở khu vực hiện nay cũng như sau này
Cùng với sự ràng buộc pháp lí với tư cách là hiến chương của một tổ chức quốc tế liên chính phủ, sự đổi mới về phương thức hoạt động thì sự cải tổ về cơ cấu tổ chức trong Hiến chương sẽ giúp ASEAN thực hiện các thỏa thuận nghiêm túc, kịp thời, nâng cao chất lượng và hiệu quả hợp tác
MÔ HÌNH CƠ CẤU TỔ CHỨC cu¶ ASEAN THEO HIẾN CHƯƠNG
Hội đồng điều phối
Hội đồng
Cộng đồng an ninh-chính trị
Hội đồng Cộng đồng kinh tế Cộng đồng văn hóa-xã hộiHội đồng
Các cơ quan chuyên ngành cấp bộ trưởng (14 cơ quan)
Các cơ quan chuyên ngành cấp bộ trưởng (17 cơ quan)
Các cơ quan chuyên ngành
cấp bộ trưởng (6 cơ quan)
HỘI NGHỊ CẤP CAO
Các cơ quan giúp
việc trực thuộc Các cơ quan giúpviệc trực thuộc Các cơ quan giúpviệc trực thuộc
Ban th− kÝ
Ủy ban thường trực
Trang 4Chương IV của Hiến chương quy định
về cơ cấu tổ chức của ASEAN, cụ thể:
1 Hội nghị cấp cao - Summit (Điều 7)
Hội nghị cấp cao ASEAN bao gồm các
nguyên thủ quốc gia hoặc những người đứng
đầu chính phủ của các quốc gia thành viên
Hội nghị cấp cao tiến hành họp 2 lần một
năm và do quốc gia thành viên giữ chức Chủ
tịch ASEAN chủ trì và tổ chức, ngoài ra hội
nghị cấp cao sẽ được nhóm họp bất thường
khi cần thiết
ASEAN Summit vẫn là cơ quan quyền lực
cao nhất của ASEAN nhưng điểm mới của
Hiến chương là thể chế hoá cụ thể, rõ ràng
chức năng nhiệm vụ của hội nghị cấp cao:
- Xem xét, đưa ra chỉ đạo về đường lối
chính sách và quyết định các vấn đề then chốt
liên quan đến việc thực hiện các mục tiêu
của ASEAN, các vấn đề quan trọng mà các
quốc gia thành viên quan tâm và tất cả các
vấn đề mà Hội đồng điều phối ASEAN, các
hội đồng Cộng đồng ASEAN và các cơ quan
chuyên ngành cấp bộ trưởng đệ trình lên;
- Chỉ đạo các bộ trưởng liên quan thuộc
các hội đồng tiến hành các hội nghị liên bộ
trưởng đặc biệt và giải quyết các vấn đề
quan trọng của ASEAN có liên quan đến các
hội đồng Cộng đồng (tuy nhiên, quy định về
thủ tục tiến hành các hội nghị này sẽ do Hội
đồng điều phối ASEAN thông qua);
- Thực thi những biện pháp thích hợp để
xử lí các tình huống khẩn cấp tác động tới
ASEAN;
- Quyết định các vấn đề liên quan đến cơ
chế ra quyết định (quy định tại Chương VII Hiến
chương) và cơ chế giải quyết tranh chấp (được
đề cập tại Chương VIII của Hiến chương);
- Cho phép thành lập và giải tán các cơ quan chuyên ngành cấp bộ trưởng và các thể chế khác của ASEAN;
- Bổ nhiệm Tổng thư kí ASEAN
2 Hội đồng điều phối -Coordinating
Council (Điều 8)
Hội đồng điều phối ASEAN bao gồm các ngoại trưởng ASEAN, họp ít nhất 2 lần một năm Hội đồng điều phối ASEAN sẽ được các quan chức cao cấp liên quan hỗ trợ
Hội đồng điều phối có chức năng và thẩm quyền:
- Chuẩn bị các phiên họp cho hội nghị cấp cao;
- Điều phối việc triển khai các thỏa thuận
và quyết định của hội nghị cấp cao;
- Phối hợp với các hội đồng Cộng đồng ASEAN nhằm tăng cường tính đồng bộ về chính sách, hiệu quả và hợp tác giữa các cơ quan này;
- Tổng hợp các báo cáo của các hội đồng Cộng đồng ASEAN để trình lên hội nghị cấp cao;
- Xem xét báo cáo hàng năm của Tổng thư kí về các hoạt động của ASEAN;
- Xem xét báo cáo của Tổng thư kí về chức năng, nhiệm vụ và hoạt động của Ban thư kí ASEAN và các cơ quan liên quan khác;
- Thông qua việc bổ nhiệm và miễn nhiệm các phó Tổng thư kí theo khuyến nghị của Tổng thư kí;
- Thực thi các nhiệm vụ khác được nêu trong Hiến chương hoặc những chức năng khác do hội nghị cấp cao chỉ thị
3 Các hội đồng cộng đồng -Community Council (Điều 9)
Các hội đồng cộng đồng bao gồm Hội
Trang 5đồng Cộng đồng chính trị-an ninh, Hội đồng
Cộng đồng kinh tế, Hội đồng Cộng đồng văn
hoá-xã hội ASEAN Mỗi quốc gia thành viên
sẽ chỉ định một đại diện quốc gia tham dự
cuộc họp của hội đồng Cộng đồng ASEAN,
trực thuộc mỗi hội đồng cộng đồng sẽ có các
cơ quan chuyên ngành cấp bộ trưởng
Để thực hiện các mục tiêu của từng trụ
cột trong ba trụ cột của cộng đồng, mỗi hội
đồng cộng đồng ASEAN có nhiệm vụ:
- Đảm bảo việc triển khai các quyết định
có liên quan của hội nghị cấp cao;
- Điều phối công việc của các ngành
khác nhau thuộc phạm vi mình phụ trách và
các vấn đề có liên quan đến các hội đồng
cộng đồng khác;
- Đệ trình các báo cáo và khuyến nghị
lên hội nghị cấp cao ASEAN về những vấn
đề thuộc phạm vi trách nhiệm của mình
Mỗi hội đồng Cộng đồng họp ít nhất 2
lần 1 năm và do bộ trưởng có liên quan của
quốc gia thành viên giữ cương vị chủ tịch
ASEAN chủ trì Mỗi hội đồng cộng đồng
ASEAN sẽ được hỗ trợ bởi các quan chức
cao cấp có liên quan
4 Các cơ quan chuyên ngành cấp bộ
trưởng - Sectoral Ministerial Bodies (Điều 10)
Các cơ quan chuyên ngành cấp bộ
trưởng ASEAN là các thiết chế trực thuộc
các hội đồng cộng đồng (Hội đồng Cộng
đồng an ninh-chính trị có 6 cơ quan, Hội
đồng cộng đồng kinh tế có 14 cơ quan, Hội
đồng văn hoá-xã hội có 17 cơ quan trực
thuộc,(6) có chức năng, quyền hạn:
- Thực hiện các thỏa thuận và quyết định
của hội nghị cấp cao trong lĩnh vực của mình;
- Tăng cường hợp tác trong lĩnh vực mà
mình phụ trách để hỗ trợ tiến trình liên kết
và xây dựng Cộng đồng ASEAN;
- Đệ trình các báo cáo và khuyến nghị lên các hội đồng cộng đồng liên quan
Mỗi cơ quan chuyên ngành cấp bộ trưởng trong phạm vi chức năng của mình có thể giao cho các quan chức cao cấp và các cơ quan trực thuộc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ được nêu trong Phụ lục 1 của Hiến chương.
5 Tổng thư kí và Ban thư kí (Điều 11)
Với phương châm cải tổ cơ cấu tổ chức nhằm tăng cường hoạt động của ASEAN ngày càng thiết thực hơn, hiệu quả hơn nên Tổng thư kí và Ban thư kí ASEAN là những thiết chế được cải tổ mạnh mẽ trong Hiến chương với mục đích tăng cường vai trò của các thiết chế này trong các hoạt động hợp tác của ASEAN
5.1 Tổng thư kí
Tổng thư kí ASEAN do hội nghị cấp cao
bổ nhiệm với nhiệm kì 5 năm và không được tái bổ nhiệm Tổng thư kí được lựa chọn trong số công dân của các quốc gia thành viên ASEAN dựa theo thứ tự luân phiên, có tính đến sự liêm khiết, năng lực, kinh nghiệm chuyên môn và sự cân bằng về giới Tổng thư kí là quan chức hành chính cao cấp nhất của ASEAN, tiến hành các chức năng
và nhiệm vụ của mình theo các quy định của Hiến chương và các văn kiện, nghị định thư liên quan và các tập quán đã có của ASEAN Tổng thư kí có các chức năng, nhiệm vụ:
- Tạo điều kiện và giám sát tiến độ triển khai các thỏa thuận và quyết định của ASEAN,
đệ trình báo cáo hàng năm về các hoạt động của ASEAN lên hội nghị cấp cao ASEAN;
Trang 6- Tham gia các cuộc họp của hội nghị
cấp cao, các hội đồng cộng đồng, hội đồng
điều phối, các cơ quan chuyên ngành cấp bộ
trưởng và các cuộc họp khác có liên quan
của ASEAN;
- Thể hiện quan điểm của ASEAN và
tham gia vào các cuộc họp với các đối tác
bên ngoài phù hợp với chức năng và nhiệm
vụ của Tổng thư kí;
- Khuyến nghị việc bổ nhiệm và miễn
nhiệm các phó Tổng thư kí lên Hội đồng
điều phối ASEAN phê duyệt
Tổng thư kí được hỗ trợ bởi bốn phó
Tổng thư kí với hàm thứ trưởng Các phó
Tổng thư kí sẽ chịu trách nhiệm trước Tổng
thư kí trong việc thực thi chức trách của
mình Bốn phó Tổng thư kí sẽ không cùng
quốc tịch với Tổng thư kí và đến từ 4 quốc
gia thành viên ASEAN khác nhau, bao gồm:
- Hai Phó tổng thư kí có nhiệm kì 3 năm,
không được tái bổ nhiệm và được lựa chọn
trong số công dân của các quốc gia thành
viên ASEAN trên cơ sở luân phiên, có tính
đến sự liêm khiết, phẩm chất, năng lực, kinh
nghiệm, và bình đẳng giới;
- Hai phó tổng thư kí có nhiệm kì 3 năm,
có thể được gia hạn thêm một nhiệm kì Hai
phó Tổng thư kí này sẽ được tuyển chọn
công khai, dựa trên năng lực
5.2 Ban thư kí
Ban thư kí ASEAN bao gồm Tổng thư kí
và các nhân viên khác, tùy theo yêu cầu đặt
ra Tổng thư kí và các nhân viên Ban thư kí
thực thi nhiệm vụ vì lợi ích của ASEAN mà
không nhân danh bất kì chính phủ nào:
- Giữ vững các chuẩn mực cao nhất về
sự liêm khiết, hiệu quả và năng lực trong khi
thi hành nhiệm vụ;
- Không tìm kiếm hoặc nhận sự chỉ đạo
từ bất kì chính phủ hoặc đối tượng nào ngoài ASEAN
- Không tham gia vào bất kì hành động nào có thể ảnh hưởng đến vị trí của mình là các quan chức của Ban thư kí ASEAN và chỉ chịu trách nhiệm với ASEAN
- Các quốc gia thành viên ASEAN cam kết tôn trọng tính chất đặc thù trong chức năng của Tổng thư kí và các nhân viên Ban thư kí và không tìm cách gây ảnh hưởng đến
họ trong quá trình họ thực thi nhiệm vụ
5.3 Ban thư kí ASEAN quốc gia (Điều 13)
Mỗi quốc gia thành viên ASEAN thành lập một ban thư kí ASEAN quốc gia với nhiệm vụ:
- Đóng vai trò là đầu mối quốc gia trong các hoạt động liên quan đến ASEAN;
- Là nơi lưu trữ thông tin về tất cả các vấn
đề liên quan đến ASEAN ở cấp độ quốc gia;
- Điều phối việc triển khai các quyết định của ASEAN ở cấp độ quốc gia;
- Điều phối và hỗ trợ công tác chuẩn bị của quốc gia cho các cuộc họp ASEAN;
- Thúc đẩy xây dựng bản sắc và nhận thức về ASEAN ở cấp độ quốc gia;
- Đóng góp vào việc xây dựng Cộng đồng ASEAN
6 Ủy ban đại diện thường trực bên cạnh ASEAN - Committee of Permanent Representatives to ASEAN (Điều 12)
Mỗi quốc gia thành viên ASEAN bổ nhiệm một đại diện thường trực có hàm đại
sứ bên cạnh ASEAN đặt tại Takarta Ủy ban đại diện thường trực bao gồm các vị đại sứ của các quốc gia có chức năng nhiệm vụ:
Trang 7- Hỗ trợ công việc cho các hội đồng
cộng đồng và các cơ quan chuyên ngành
cấp bộ trưởng;
- Phối hợp với Ban thư kí ASEAN quốc
gia và các cơ quan chuyên ngành cấp bộ
trưởng khác của ASEAN;
- Liên hệ với Tổng thư kí và Ban thư kí
ASEAN về tất cả các vấn đề liên quan đến
công việc của mình;
- Hỗ trợ hợp tác giữa ASEAN với các
đối tác bên ngoài;
- Thực thi các nhiệm vụ khác do Hội
đồng điều phối ASEAN quyết định
7 Ủy ban ASEAN ở nước thứ ba và
các tổ chức quốc tế (Điều 43)
Ủy ban ASEAN ở các nước thứ 3 có thể
được thành lập tại các nước ngoài khối
ASEAN, bao gồm người đứng đầu cơ quan
đại diện ngoại giao của các quốc gia thành
viên ASEAN tại quốc gia đó Các uỷ ban
tương tự có thể được lập ra bên cạnh các tổ
chức quốc tế Các uỷ ban này sẽ thúc đẩy lợi
ích và bản sắc ASEAN tại nước chủ nhà và
các tổ chức quốc tế
Thủ tục hoạt động của các uỷ ban này sẽ
do hội nghị ngoại trưởng ASEAN quy định
cụ thể
Ngoài các cơ quan trên, Hiến chương
còn quy định sẽ thành lập một Cơ quan nhân
quyền hoạt động theo Quy chế do hội nghị
ngoại trưởng quyết định để thúc đẩy và bảo
vệ nhân quyền và các quyền tự do cơ bản,
phù hợp với mục tiêu và các nguyên tắc của
Hiến chương
8 Một số nhận xét và đánh giá về cơ
cấu tổ chức của ASEAN theo Hiến chương
Cơ cấu tổ chức của ASEAN theo Hiến
chương đã có những cải cách lớn so với trước đây nhằm đảm bảo cho bộ máy của ASEAN thực hiện có hiệu quả các tôn chỉ, mục đích đã đề ra trong Hiến chương Những thay đổi này chủ yếu tập trung ở các điểm cơ bản sau:
Thứ nhất, với tư cách là hiến chương - văn bản gốc và hợp nhất của một tổ chức quốc tế thì tất cả các thiết chế pháp lí của ASEAN đều đã được thể chế hoá ngay tại Hiến chương mà không còn được quy định rải rác trong các văn kiện khác nhau như trước đây Đồng thời, chức năng nhiệm vụ của từng cơ quan này cũng được quy định chi tiết và cụ thể ở ngay trong Hiến chương chứ không cần các thỏa thuận riêng biệt khác như trước đây (điển hình như các quy định
về chức năng, nhiệm vụ của hội nghị cấp cao, Tổng thư kí và Ban thư kí)
Thứ hai, Hiến chương đã thiết kế, sắp xếp và cơ cấu lại bộ máy của ASEAN theo
mô hình “hình chóp quyền lực”, vừa đảm bảo sự tập trung (bên cạnh hội nghị cấp cao
là cơ quan quyền lực cao nhất, Hiến chương
đã thành lập các cơ quan điều phối của ASEAN như: Hội đồng điều phối để phối hợp một cách thống nhất và đồng bộ tất cả các hoạt động của ASEAN trong mọi lĩnh vực, thành lập 3 hội đồng cộng đồng chịu trách nhiệm vừa triển khai, vừa điều phối các hoạt động của các ngành chuyên môn trong
3 trụ cột của ASEAN; đồng thời chức năng
và thẩm quyền của các cơ quan hoạch định chính sách cũng đã thể hiện sự tập trung hơn
so với trước đây v.v ), vừa đảm bảo sự chuyên sâu, chuyên trách (như trong mỗi hội đồng cộng đồng lại có các cơ quan chuyên
Trang 8ngành cấp bộ trưởng trực thuộc, mỗi cơ quan
chuyên ngành này lại có các cơ quan chuyên
trách cấp dưới giúp việc v.v) Điều này giúp
cho bộ máy của ASEAN vận hành nhịp
nhàng hơn, không dàn trải và chồng chéo
như trước đây
Thứ ba, cùng với việc sắp xếp và cơ cấu
lại bộ máy theo hướng vừa tập trung vừa
đảm bảo tính chuyên trách thì sự phân công,
phân nhiệm và mối quan hệ giữa các cơ quan
trong bộ máy cũng được xác định rõ ràng,
chặt chẽ hơn trước; đặc biệt là mối quan hệ
giữa cơ quan hoạch định chính sách với các
cơ quan chấp hành, giữa cơ quan điều phối
với cơ quan thực hiện, giữa cơ quan trụ cột
với cơ quan chuyên ngành và giữa cơ quan
cấp trên với cơ quan trực thuộc v.v
Thứ tư, cũng cần phải nói rằng nếu đặt
trong mối quan hệ so sánh với Liên minh
châu Âu thì trong các cơ quan của ASEAN
được thể chế hoá tại Hiến chương vẫn chưa
có nhiều các cơ quan hoạt động thường kì
(chỉ có 2 cơ quan là Ủy ban đại diện thường
trực và Ban thư kí so với các cơ quan còn lại
chỉ tiến hành họp theo định kì hoặc khi cần
thiết) Điều này một mặt khiến cho mối liên
kết giữa các cơ quan của Hiệp hội còn lỏng
lẻo, mặt khác, do chỉ hoạt động theo cơ chế
kì họp nên có thể sẽ làm hạn chế khả năng
chỉ đạo, điều hành của các cơ quan này trước
những biến động, khó khăn bất thường cần
được phối hợp giải quyết ở cấp độ Hiệp hội
Tuy nhiên, nếu so với trước đây thì
tương quan về mặt số lượng giữa các cơ
quan hoạch định chính sách và cơ quan chấp
hành đã có những cải tổ lớn Nghiên cứu
chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn của từng
cơ quan theo quy định của Hiến chương cho thấy rằng trong tất cả các cơ quan của ASEAN chỉ duy nhất hội nghị cấp cao là cơ quan hoạch định chính sách, các cơ quan còn lại đều là các cơ quan điều phối, điều hành
và chấp hành Điều này chắc chắn sẽ làm tăng hiệu quả, hiệu lực trong thực tế triển khai các quyết định, chính sách của ASEAN
Thứ năm, khoảng cách giữa các kì họp của các hội đồng đã được rút ngắn hơn rất nhiều so với trước Hội nghị cấp cao, Hội đồng điều phối, 3 Hội đồng cộng đồng đều họp ít nhất 2 lần trong 1 năm so với trước đây
là 3 năm một lần của hội nghị cấp cao và mỗi năm một lần của các Hội nghị bộ trưởng Và
vì vậy, sẽ giúp cho các cơ quan này (nhất là hội nghị cấp cao với tư cách là cơ quan hoạch định chính sách cao nhất) có khả năng phản ứng nhanh nhạy, kịp thời và thường xuyên hơn đối với các vấn đề đặt ra cho Hiệp hội
Thứ sáu, nhằm tránh sự “lệch pha” giữa chức chủ tịch của các cơ quan khác nhau trong
bộ máy như trước đây, Hiến chương ASEAN
đã đồng bộ hoá chức chủ tịch của các cơ quan theo chức Chủ tịch ASEAN Theo Điều 31, chức Chủ tịch ASEAN sẽ được luân phiên hàng năm, theo thứ tự chữ cái tên của các quốc gia thành viên bằng tiếng Anh
ASEAN sẽ áp dụng quy chế Chủ tịch thống nhất trong 1 năm tính theo dương lịch, theo đó quốc gia thành viên đảm nhiệm chức Chủ tịch sẽ:
- Chủ trì hội nghị cấp cao ASEAN và các cấp cao liên quan;
- Các cuộc họp của Hội đồng điều phối ASEAN;
- 3 Hội đồng cộng đồng ASEAN;
Trang 9- Cơ quan chuyên ngành cấp bộ trưởng và
các cuộc họp quan chức cao cấp (nếu phù hợp);
- Ủy ban đại diện thường trực ASEAN
Thứ bảy, nhấn mạnh vị trí của Tổng thư
kí, các phó Tổng thư kí và Ban thư kí trong
bộ máy hoạt động của ASEAN Hiến chương
đã chuẩn hoá quy chế pháp lí của từng thành
phần trong Ban thư kí, tăng cường hơn nữa
vai trò của Tổng thư kí và Ban thư kí - cơ
quan hành chính thường trực của ASEAN
nhằm thúc đẩy việc xây dựng Cộng đồng
ASEAN và các hoạt động khác của ASEAN
đi vào thiết thực và hiệu quả hơn
Với những cải tổ toàn diện và đồng bộ
này, Hiến chương ASEAN đã đánh dấu một
bước tiến mới về khuôn khổ thể chế và bộ
máy hoạt động của ASEAN theo hướng rõ
ràng và khoa học hơn, trong đó nhấn mạnh
đến vai trò của Tổng thư kí và Ban thư kí
ASEAN Khuôn khổ thể chế đầy đủ và chặt
chẽ hơn với quy chế phân công, phân nhiệm
rõ ràng nêu trong Hiến chương ASEAN sẽ
góp phần tăng cường hiệu quả và hiệu lực
của các chương trình hợp tác trong ASEAN
trong thời gian tới./
(1).Xem thêm: “Hiệp hội các nước Đông Nam Á
(ASEAN)”, Vụ ASEAN, Bộ ngoại giao, Nxb Chính
trị quốc gia, H 1995, tr 22
(2).Xem thêm: “Hiệp hội các nước Đông Nam Á
(ASEAN)”, Sđd, tr 22-23
(3).Xem thêm: “Hiệp hội các nước Đông Nam Á
(ASEAN)”, Sđd, tr 23-29
(4).Xem thêm: “35 năm ASEAN hợp tác và phát triển”,
Trung tâm khoa học xã hội và nhân văn quốc gia/
Viện kinh tế thế giới, Nxb Khoa học xã hội, H.2003
(5).Xem thêm: “Hiệp hội các nước Đông Nam Á
(ASEAN)”, Sđd, tr 28
(6).Xem: Phụ lục 1 của Hiến chương
CỘNG ĐỒNG KINH TẾ ASEAN (tiếp
theo trang 45)
Các nhà đầu tư sẽ tìm đến Việt Nam không chỉ bởi quy mô thị trường mà còn bởi chi phí kinh doanh và giao dịch sẽ giảm mạnh qua việc cải thiện môi trường đầu tư Khi đầu tư trực tiếp nước ngoài gia tăng, tất yếu Việt Nam sẽ được hưởng lợi từ những công nghệ chuyển giao, tạo thêm việc làm, phát triển nguồn nhân lực và mở ra kênh tiếp cận thị trường khu vực và thế giới
Tham gia Cộng đồng kinh tế ASEAN còn có tác động tích cực tới quá trình cải cách thuế và cơ cấu nguồn thu ngân sách, cơ cấu phân bổ nguồn lực kinh tế-xã hội cũng như thúc đẩy quá trình hoàn thiện hệ thống pháp luật kinh tế của Việt Nam theo hướng phù hợp với các chuẩn mực của quốc tế và khu vực
Tóm lại, tuy chưa hội nhập sâu sắc như Liên minh châu Âu song mô hình Cộng đồng kinh tế ASEAN được cho là phù hợp trong bối cảnh các nước thành viên ASEAN còn có những khác biệt về chính trị, văn hoá, tôn giáo và trình độ phát triển nhằm hướng tới nền kinh tế ASEAN phát triển bền vững Cùng với quá trình hình thành Cộng đồng an ninh-chính trị và Cộng đồng văn hoá-xã hội, Cộng đồng kinh tế sẽ góp phần làm cho ASEAN chuyển dần từ tổ chức quốc tế có cơ chế hợp tác chủ yếu dựa trên cơ sở đồng thuận và sự hiểu biết lẫn nhau sang tổ chức quốc tế hoạt động dựa trên luật lệ, sử dụng nhiều hơn những công cụ thể chế và cam kết mang tính pháp lí Quá trình đó hoàn toàn phù hợp với bối cảnh kinh tế và chính trị quốc tế hiện nay./