Giáo trình Lịch sử Mỹ thuật Công Nghiệp

Design là một thuật ngữ xuất hiện trong rất nhiều ngữ cảnh với các lĩnh vực thiết kế: thiết kế Đồ họagraphic design, thiết kế nội thấtinterior design, thiết kế thời trangfashion design,

Giáo trình Lịch sử Mỹ thuật Công Nghiệp

MỤC LỤC

Chương I 4

1.1 Khái niệm Design(Mỹ thuật công nghiệp) 4

Designer 4

Design sản phẩm và Design đồ họa 5

1.2 Các chức năng và tiêu chí của Designer 5

Tiến trình Design phụ thuộc vào sản phẩm cụ thể 6

1.3 Design tương thích phương thức sản xuất. 7

1.4 Lịch sử Design 8

1.5 Những phong cách lớn trong lịch sử Design 9

Phong cách 9

Gothic(1135-1530) 11

Phục hung(Renaissance) 12

Baroque 13

1.6 Những mốc lịch sử Design 13

Design công nghiệp 14

CHƯƠNG II 17

2.1 Cách mạng công nghiệp 17

Cách mạng công nghiệp(1830-1880) 17

Máy hơi nước 17

2.2 Lịch sử lúc khởi đầu 18

Nếp sống phường hội, nếp sống tiểu thị dân, cộng đồng Shaker 19

2.3 Michael Thonet (1796 – 1871) 21

CHƯƠNG IV 22

Chủ nghĩa lịch sử 23

Phong cách phô trương 24

4.3 Triển lãm thế giới và hội chợ quốc tế 24

4.4 William Morris và phong trào mỹ thuật mỹ nghệ 25

CHƯƠNG III 26

3.1 Phong cách trẻ Nghệ thuật mới 26

Phong cách trẻ Đức 29

Nghệ thuật mới Pháp(Art nouveau) 30

Nghệ thuật mới Bỉ 32

3.2 Phong cách trẻ giữa nghệ thuật và công nghiệp 38

Con đường đi đến hiện đại. 39

3.3 Hình dáng theo công năng 39

3.4 Liên đoàn thủ công Đức 41

CHƯƠNG IV 44

4.1 Những người tiên phong và Chủ nghĩa cấu trúc Nga 44

El Lissisky (1890-1941) 45

4.2 Hà lan: De stijl(1917-1931) 46

4.2 ART Deco ở Mỹ Streamlining 46

Design công nghiệp hiện đại 48

Cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới 1929 49

Hình dáng dòng chảy (Streamlining) 49

CHƯƠNG V 52

5.1 Những năm 50, giai đoạn sau chiến tranh 52

Lối sống Mỹ với Design tiêu thụ 53

Raymond Loewy(1893-1986) 54

Nhật 56

+ Ở Pháp: thiết kế có sự tự do, phóng khoáng 57

Hãng Sony và máy Walkman 57

Năm 1959 vô tuyến truyền hình bán dẫn đầu tiên ra đời 57

Design mới 58

Design và công nghệ 58

High – Tech(Kỹ thuật cao) 59

Nhỏ hóa kích thước vật thể 59

Design và Marketing 60

Swatch 60

Chương I Design 1.1 Khái niệm Design(Mỹ thuật công nghiệp)

Là ngành thiết kế tạo mẫu, tạo dáng cho sản phẩm công nghiệp, thiết kế môi trường sống hay thế giới đồ vật

Design là một thuật ngữ xuất hiện trong rất nhiều ngữ cảnh với các lĩnh vực thiết kế: thiết kế Đồ họa(graphic design), thiết kế nội thất(interior design), thiết kế thời trang(fashion design), tạo dáng công nghiệp(industrial design)…

Danh từ design có xuất xứ từ chữ disegno của tiếng Latinh, có từ thời Phục hưng có nghĩa là phác thảo, thuật vẽ, thiết kế, bản vẽ và là cơ sở của mọi nghệ thuật thị giác, công việc của sự sáng tạo Thời đó thuật ngữ này thường ám chỉ công việc sáng tạo của các họa sĩ vẽ tranh, tạc tượng … và hơn nữa đó vẫn chưa phải là một nghề chuyên nghiệp hoàn toàn (full-time professional) mà gắn kết như một thuộc tính của họa sĩ, nhà điêu khắc hay các nghệ nhân

Thế kỉ XVI ở Anh đã mở rộng khái niệm Design là phác thảo, thiết kế và lập kế hoạch cho sản phẩm công nghiệp.Ở Việt Nam có nghĩa là "mỹ thuật công nghiệp",

"thiết kế tạo dáng công nghiệp" hay "mỹ thuật ứng dụng" Thuật ngữ này mới nhập vào Việt Nam trong thập niên 1960, bắt nguồn từ Industrielle Formgestaltung trong tiếng Đức khi các giáo sư trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp Halle (Die Hochschule für Industrielle Formgestaltung – Halle) sang trường Trung cấp Mỹ nghệ Hà Nội trao đổi học thuật và đã được dịch thành "Mỹ thuật công nghiệp" (MTCN) Từ đó MTCN trở thành thuật ngữ của ngành và trở nên thông dụng, quen thuộc

Designer

Những sản phẩm, tác phẩm, những cuốn sách, tạp chí, viện bảo tàng…đã dựng hình ảnh của các bậc thầy Designer trong lịch sử phát triển Có thể kể tên một số bậc thầy danh tiếng như William Morris, Michael Thonet, Adolf Loos, Le Corbusierd, Frank Lloy Wright Christian Dior…Trong lịch sử đã có nhiều Designer khởi nghiệp từ các lĩnh vực kiến trúc, kỹ thuật trong kinh doanh, quảng cáo

Việc đào tạo các Designer bao gồm toàn bộ các lĩnh vực của các bộ môn khoa học rất cần thiết và nền tảng văn hóa, thế giới quan của Designer Tại các trường đào tạo Designer ở Việt Nam hiện nay có các môn học về thẩm mĩ học, tiến hiệu học, lý thuyết màu, văn minh phương Tây, văn minh phương Đông, cơ sở văn hóa Việt nam

Môn duy nhất thuộc chuyên ngành Design là Ergonomic, Việt Nam còn gọi là Công thái học - bộ môn giải thích mối quan hệ trung tâm giữa con người và môi trường, máy móc, nghiên cứu khả năng và hạn chế của con người, nhân trắc học…để đảm bảo yêu cầu đối với tạo dáng hợp lý, phù hợp sức khỏe, an toàn và tiện nghi

Designer ngày nay có một phạm vi hoạt động rộng lớn từ những sản phẩm tiêu dùng hàng ngày như đồ gỗ, dụng cụ gia đình, quần áo giày dép…đến các sản phẩm công nghiệp Không chỉ hoạt động trên thế giới của hàng hóa tiêu dùng, họ còn hoạt động cả trong lĩnh vực thiết kế vũ khí, ô tô, xe máy…

Tùy vào lĩnh vực hoạt động và sản phẩm mà các Designer thường gắn thêm vào các danh hiệu Designer những sản phẩm chuyên môn của mình Như Designer nội thất, Designer đồ họa, Designer thời trang, Designer đồ gốm…

Design sản phẩm và Design đồ họa

Design công nghiệp(Industrial design) bao gồm Design những sản phẩm tiêu dùng hàng ngày như đồ đạc, dụng cụ gia đình, quần áo, giày dép, …cho đến các sản phẩm trang thiết bị công nghiệp khác, thậm chí cả vũ khí và phương tiện vũ trụ…nghĩa là Design sản phẩm công nghiệp

Design đồ họa(Graphic design) bao gồm tất cả các lĩnh vực giao tiếp và thông tin(communication) Quảng cáo bao bì sản phẩm, brochure, catalogue, trang trí trưng bày cửa hàng, đồ họa ấn phẩm …nói tóm lại đó là công việc trang trí vẽ trên bề mặt Ngày nay, khi phượng tiện truyền thông chủ yếu dựa vào hệ thống nghe nhìn, trên màn hình vô tuyến, vi tính…thì các Designer cũng phải ngồi bên máy tính và sáng tạo, trong trường 2D và 3D, tĩnh và động, tạo ra những sản phẩm mỹ thuật ứng dụng

Một Designer hiện đại ngày nay được trang bị kiến thức cảu cả hai mảng Design công nghiệp và Design đồ họa

1.2 Các chức năng và tiêu chí của Designer

Design là một hoạt động nhằm thúc đẩy sản xuất công nghiệp và thương mại Design được thực hiện dựa trên những nguyên lý và sự nghiên cứu nghiêm túc các yếu

tố tác động tới sản phẩm và người tiêu dùng

Design gắn liền với quá trình sản xuất – tiêu dùng sản phẩm Hoàn cảnh xã hội tác động đến quá trình Design và tác động xã hội của Design

Qúa trình Design dừng lại ở mẫu đầu hay nguyên mẫu(Proto-Type) Qúa trình sản xuất kết thúc ở sản phẩm(Designed Goods).Qúa trình lưu thong phân phối(Circulation Distribution) mang sản phẩm đến người tiêu dùng và quá trình tiêu dùng của khách hàng(Consuming Customizing) chấm dứt mô hình chế tạo, sản xuất – tiêu dung sản phẩm Người ta gọi quá trình Design là quá trình tiền sản xuất như mô hình dưới đây: Tiến trình Design sản phẩm theo các Designer Nhật Bản được thực hiện theo 4 bước như mô hình sau:

Tiến trình Design phụ thuộc vào sản phẩm cụ thể

1) Khảo sát nghiên cứu lần 1 về nhu cầu, thói quen sở thích của khách hàng

2) Hình thành ý tưởng Design, đó là nhứng bước xác định dần những đặc trưng cơ bản nhất của sản phẩm tương lai khi sản phẩm được đưa vào thị trường, ý tưởng phải thỏa mãn công thức 5W1H ( When, Who, Where, What, For Whom, How) 3) Design là quá trình thực hiện ý tưởng, ban đầu được Design thể hiện qua phác thảo(sketch) như những sơ phác ban đầu và chỉ giành riêng cho chính bản thân Designer nên có thể được thể hiện tự do bằng nét chì …sau đó phác thảo mới hoàn thiện dần ý tưởng khi lưu ý tới cấu tạo bên trong, vỏ bọc bề ngoài, vẽ kỷ thuật và thực hiện mô hình 3 chiều, cuối cùng hoàn thiện màu sắc, hoa văn, chất liệu bề mặt, trang trí và đồ họa mỹ thuật kết thúc quá trình Design

4) Khảo sát nghiên cứu lần 2 xem xét những vấn đề phát sinh khi đưa sản phẩm vào thị trường và ý kiến của người sử dụng

Design được đánh giá bởi các tiêu chí xã hội, công nang, công thái học, sinh thái,

và thẫm mỹ…

Tiêu chí xã hội đánh giá mức hội nhập và định hướng của sản phẩm đối với các tầng lớp của xã hội khác nhau, khả năng tối ưu hóa đời sống vật chất cho công dân, lợi

ích và hiệu quả xã hội của sản phẩm, quan hệ của sản phẩm và trình độ phát triển của bản thân hoặc nhóm cộng đồng

Tiêu chí công năng đánh giá tính dễ sử dụng, dễ vận hành, dễ sửa chữa, độ tinh tế của sản phẩm, tiết kiệm năng lượng, tuổi thọ của sản phẩm, có khả năng tái sử dụng, ký thuật công nghệ tiên tiến…

Tiêu chí công thái học đánh giá về mối quan hệ hữu cơ giữa con người và môi trường

Tiêu chí sinh thái đánh giá sản phẩm và khả năng cũng như mức độ làm hại môi trường sống…

Tiêu chí thẫm mỹ xem xét cấu tạo và hình dáng, tính “xịn” hay cá tính và tính độc đáo…Ngoài ra, các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình Design sản phẩm như: về khía cạnh nhân trắc học, vật lý, tâm sinh lý, vệ sinh,…

1.3 Design tương thích phương thức sản xuất

Design là một môn khoa học đã tổng hợp được các phương pháp khác nhau, rút ra từ các lĩnh vực của khoa học kỹ thuật, khoa học kinh tế, khoa học xã hội và kiến thức trí tuệ của nhân loại Trong quá trình phát triển của lịch sử của bộ môn khoa học này về lý luận lẫn thức tiễn, người ta có nhiều giả định và quan điểm rất khác nhau

Chủ nghĩa công năng đã thống trị từ đầu thế kỷ cho đến những năm 70, những yêu cầu đòi hỏi về công năng và đòi hỏi về kỹ thuật bao giờ cũng là thước đo về hình thức đối với một sản phẩm được sản xuất hang loạt Xu hướng styling

1.4 Lịch sử Design

Là một khoa học nghiên cứu ra đời và phát triển của Design cùng những yếu tố cơ bản về sự phát triển đó, là môn học có mục đích nhằm giải thích Design như một hiện tượng xã hội và hiện tượng lịch sử Đó là những cột mốc của những sự kiện, sự hình thành các hãng, các công ty tạo dựng nên dấu ấn Design

Nước Anh có Hiệp hội lịch sử Design ( Design History Society) từ 1977

Khi nói đến lịch sử Design ta không chỉ đề cập đến sự phát triển về kỹ thuật, kinh

tế, thẫm mỹ và xã hội mà còn phải đề cập đến các yếu tố khác nữa như tâm lý, vân hóa, môi trường…Lịch sử Design không chỉ là lịch sử của đồ vật và hình dáng của chúng, lịch sử Design là lịch sử của các hình thức sống, là mối quan tâm và phong cách ứng

xử trong quan hệ giữa con người và đồ vật được phản ánh phần lớn trong lịch sử văn hóa và văn minh từ khởi thủy cho tới thế kỷ XX

Hàng năm minh họa trong sách là hình vẽ, phát thảo, thiết kế sản phẩm…như những dấu ấn của lịch sử Design, được lựa chọn từ những hình dáng tiêu biểu, đặc trưng cho phong cách, văn hóa, dân tộc hoặc trên cơ sở chất liệu, kỹ thuật chế tạo Một

số đơn thuần chỉ là những ý tưởng hay thử nghiệm lý thuyết, số khác theo thương mại chủ nghĩa Những phong cách kiểu dáng của Design công nghiệp thế kỷ XX phản ánh

sự phát triển và những thay đổi của kỹ thuật công nghệ trái ngược với xu hướng thủ công truyền thống

Cuối thế kỷ XX các nhà lí luận Design đưa ra mô hình phát triển Design trong mối quan hệ với các hình thức xã hội nhằm lý giải những thay đổi của đặc trưng phong cách Design phụ thuộc vào nền kinh tế, sản xuất công nghiệp và hoàn cảnh xã hội Qúa

đó có thể xây dựng được mô hình phát triển của Design trong lương lai

Đó là những thập niên xã hội phát triển tiếp tục dư thừa sản phẩm công nghiệp đồng thời diễn ra sự thay đổi to lớn trong cơ cấu nhu cầu của con người, những sản phẩm giải trí, văn hóa tinh thần tăng cao và mở rộng hơn bao giờ hết Con người bao quát toàn cầu, vươn ra ngoài phạm vi trái đất và trình độ khoa học công nghệ vũ trụ sẽ tác động ảnh hưởng đến các sản phẩm vật chất lẫn tinh thần Design tương lai

1.5 Những phong cách lớn trong lịch sử Design

Phong cách

Qua những di tích kiến trúc và những đồ vật từ xưa còn được bảo tồn đến ngày nay

có thể thấy những công trình kiến trúc cũng như đồ đạc được xây dựng hay chế tạo ở một giai đoạn nhất định, trong những điều kiện thường xuyên thay đổi, nhưng có cùng những dấu hiệu giống nhau Những dấu hiệu thống nhất ở cách thức biểu thị coi như dấu ấn mà thời kỳ xác định đó lựa chọn để thực hiện các tác phẩm kiến trúc của mình được gọi là phong cách của kiến trúc đó Trào lưu sử dụng cùng một loại dấu ấn, cùng một cách biểu thị trong các công trình kiến trúc tạo thành phong cách kiến trúc

Phong cách xuất hiện ở nơi nào thuận lợi cho sự phát triển của nó Đó là địa lý, khí hậu, nền kinh tế, xã hội và điều kiện chính trị, thu nhập của người dân…Từ nơi xuất phát, phong cách sơ khai lan tới những vùng xung quanh, giống như những vòng tròn đồng tâm, ngày một xa hơn tùy theo khả năng mối quan hệ xã hội tương lai Thời xa xưa chính buôn bán là nhịp cầu nối quan hệ văn hóa với nhau Ví dụ như “con đường

tơ lụa” nối hai châu lục Âu – Á nổi tiếng của người Trung Quốc thời xưa Những trung

tâm phong cách đã nổi tiếng trước đây là Athen thời cổ đại Antique, Paris thời Gothic Trung cổ, Phlỏence và Roma thời phục hưng Renaissance

Lịch sử phát triển thế giới đầy rẫy các cuộc chiến, nhưng ngay cả chiến tranh dù chủ yếu chỉ tàn phá chết chóc, cũng thường tạo điều kiện tác động qua lại và phổ biến phong cách kiến trúc mới Phong cách là một trong những chủ đề quan trọng của các nhà viết sử và phê bình nghệ thuật Danh từ phong cách Style có nguồn gốc từ chữ Latinh stilus hàm nghĩa cách viết, kiểu chữ viết biểu hiện trực tiếp đặc trưng con người Cũng có quan miện khác coi phong cách style như một mỹ từ mà con người cố tình áp đặc và tự giải nghĩa cho hiện tượng mà thôi

Một vài tên gọi phong cách thường gặp trong lịch sử nghệ thuật như: phong cách hình học (geometric style), Hellenistic(Văn hóa cổ Hilạp), Romanesque(Roman), Gothic(Gotic), Baroque(Barốc), Rococo(Rốccôcô), Louis XIL(Luis XIL), Mannerism(phong cách riêng), phong cách Queen Anne(Nữ hoàng Anh), Neoclassical(Tân cổ điển), Art Nouveau(Nghệ thuật mới), phong cách quốc tế hiện đại(international moder style)…

Giai đoạn sơ khai là giai đoạn tìm kiếm dấu ấn riêng và tinh lọc phong cách

Giai đoạn hưng thịnh là thời kỳ đỉnh cao của phong cách Đây là giai đoạn phong cách đã định hình về cấu tạo hình dáng và các chi tiết cấu tạo thuộc kết cấu hoặc trang trí Đó là nghệ thuật chín muồi, chắc chắn trong hình dáng cà chín muồi trong hình dáng

Giai đoạn tàn là giai đoạn cuối trong đó nhiều vấn đề thuộc phong cách đã được giải quyết, thử thay đổi, thêm thắt những phần tử bất cấu trúc, chỉ còn tính trang trí

Ý nghĩa cơ bản của phong cách là đặt trưng nghệ thuật đặc sắc có tính đặc thù diễn

tả tính cách của một con người, một dân tộc hay một thời đại chính là ảnh hưởng của

nó tới công cuộc phát triển thượng tầng kiến trúc tương lai Phong cách cá nhân có thể tạo dấu ấn cho một trường phái, phong cách nhóm hay phong cách hãng Trở thành văn hóa, phong cách mang tính quốc gia và vượt khỏi biên giới một nước thành phong cách quốc tế.Vấn đề phong cách luôn cần xem xét trên cơ sở văn hóa, cá nhân hay cộng đồng và của xã hội