HẢI THƯƠNG VIỆT NAM DƯỚI TRIỀU VUA TỰ ĐỨC (1848 - 1883) LUẬN VĂN THẠC SỸ

Dưới thời Nguyễn đặc iệt dưới triều vua Tự Đức nhiều nhà nghiên cứu cho r ng triều đình đã thi hành chính sách “ ế quan t a càng”, khước t mọi quan hệ thông thương với các quốc gia ên ng

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

PHẠM THỊ HOA

HẢI THƯƠNG VIỆT NAM DƯỚI TRIỀU VUA TỰ ĐỨC (1848 - 1883)

LUẬN VĂN THẠC SỸ Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam

Hà Nội - 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

PHẠM THỊ HOA

HẢI THƯƠNG VIỆT NAM DƯỚI TRIỀU VUA TỰ ĐỨC (1848 - 1883)

Luận văn Thạc sỹ chuyên ngành Lịch sử Việt Nam

Mã số: 60 22 03 11

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS NGND Nguyễn Văn Khánh

Hà Nội - 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đề tài luận văn “Hải thương Việt Nam dưới triều vua

Tự Đức (1848 - 1883)” là do tôi thực hiện dưới sự hướng dẫn của

GS.TS.NGND Nguyễn Văn Khánh Nội dung luận văn có tham khảo và sử dụng các tài liệu, thông tin được đăng tải trên các tác phẩm, tạp chí theo danh mục của luận văn Nếu sai tôi xin chịu trách nhiệm hoàn toàn trước khoa và nhà trường

Tác giả Luận văn

Phạm Thị Hoa

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin chân thành cảm ơn GS.TS.NGND Nguyễn Văn Khánh đã tận tình giúp đỡ, hướng dẫn và động viện tôi trong suốt quá trình tôi thực hiện luận văn tốt nghiệp Tôi cũng xin chân thành cảm ơn các thầy cô trong khoa Lịch sử Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn đã cho tôi nh ng góp

qu áu và giúp đỡ, ch ảo tôi trong suốt nh ng năm học v a qua

Tác giả Luận văn Phạm Thị Hoa

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu 2

3 Tư liệu nghiên cứu 5

4 Phương pháp nghiên cứu 7

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 7

6 Đóng góp của luận văn 8

7 Bố cục của luận văn 8

Chương 1: VIỆT NAM ĐẦU TRIỀU NGUYỄN (1802 - 1883) 9

1.1 Bối cảnh kinh t - ã hội Việt Nam 9

1.1.1 Bối cảnh quốc tế và khu vực 9

1.1.2 Bối cảnh trong nước 11

1.2 Khái quát về tiềm năng biển, hoạt động thương mại biển của Việt Nam trước th kỷ XIX 21

1.3 Tình hình thương mại trên biển dưới các triều vua từ Gia Long đ n Thiệu Trị 25

Chương 2: HẢI THƯƠNG VIỆT NAM DƯỚI TRIỀU VUA TỰ ĐỨC: CHÍNH SÁCH VÀ THỰC TRẠNG (1848 - 1883) 41

2.1 Ch nh sách hải thương dưới triều vua T Đức 1848 - 1883) 41

2.1.1 H n chế và nghi m c m giao ưu u n n tr n i n (1848 - 1874) 41

2.1.2 Từng ước nới ỏng tiến tới xóa ỏ ệnh c m u n n tr n i n (1874 - 1883) 53

2.2 Th c trạng hải thương dưới triều vua T Đức 1848 - 1883) 57

2.2.1 Thực tr ng hải thương giai o n 1848 - 1874 57

2.2.2 Thực tr ng hải thương giai o n 1874 - 1883 70

Chương 3: ĐÁNH GIÁ VÀ NHẬN XÉT VỀ TÌNH HÌNH HẢI THƯƠNG VIỆT NAM DƯỚI TRIỀU VUA TỰ ĐỨC (1848 - 1883) 82

3.1 Các quan điểm đánh giá về hải thương Việt Nam dưới triều vua

T Đức 82

3 2 Một số nhận ét 92

K t Luận 100

TÀI LIỆU THAM KHẢO 103

PHỤ LỤC 110

BẢNG CHỮ VIẾT TẮT

1

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong tiến trình phát tri n của lịch sử dân tộc, các hoạt động kinh tế và giao lưu kinh tế luôn có vai trò quan trọng, là yếu tố hàng đầu quyết định đến

sự phát tri n của một quốc gia Nhận thức rõ tầm quan trọng đó, t nhiều thập

kỷ qua, một số học giả trong nước, quốc tế đã chuyên tâm khảo cứu về vấn đề này, tuy nhiên so với nh ng thành tựu nghiên cứu các l nh vực khác như quân

sự, xã hội thì nh ng công trình khảo cứu về hoạt động kinh tế nhất là hoạt động ngoại thương ch chiếm tỷ lệ nh Là quốc gia n m ven ờ Thái Bình Dương, gần với Ấn Độ Dương, lại có chung iên giới đất liền với một số quốc gia trong khu vực, Việt Nam có hoạt động thương mại i n t sớm và khá sôi n i, nhất là khoảng thế kỷ XVII, XVIII

Sang thế kỷ XIX, Việt Nam n m dưới sự điều hành của nhà Nguyễn - triều đại cuối c ng trong lịch sử phong kiến Việt Nam Là chính quyền quản

l một đất nước thống nhất, độc lập, tự chủ t năm 1802 đến năm 1884, nhà Nguyễn g n liền với một thời k lịch sử có nhiều iến cố lớn Đ hi u rõ vai trò của vương triều này trong tiến trình lịch sử dân tộc, các mặt kinh tế, xã hội, văn hóa cần phải được tiến hành đánh giá khách quan, khoa học

Dưới thời Nguyễn đặc iệt dưới triều vua Tự Đức nhiều nhà nghiên cứu cho r ng triều đình đã thi hành chính sách “ ế quan t a càng”, khước t mọi quan hệ thông thương với các quốc gia ên ngoài, khiến kinh tế trong nước ngày càng suy sụp, không đủ tiềm lực chống lại sự xâm lược của đế quốc phương Tây Liệu có phải tình hình ngoại thương nói chung và hải thương Việt Nam nói riêng nửa cuối thế kỷ XIX như một ức tranh “tối màu”

mà hậu quả do triều Nguyễn và vua Tự Đức đã thực thi chính sách “ức thương”, “ ế quan t a cảng”? Khi nhận thức lại vấn đề lịch sử triều Nguyễn nói chung và triều vua Tự Đức nói riêng, chúng ta cần đánh giá khách quan câu h i đó

2

Phải nói thêm r ng, t trong lịch sử, Việt Nam giao lưu uôn án với các nước ên ngoài chủ yếu qua hai con đường: Đường ộ và đường i n Buôn án đường ộ ít ph iến hơn, chủ yếu qua các t nh iên giới Tại đó đã hình thành nên nh ng “Bạc dịch trường” Dưới thời trị vì của vua Tự Đức, quan hệ thương mại với ên ngoài chủ yếu qua đường i n

Trên thực tế, vua Tự Đức có thi hành chính sách ức thương hay không? Nguyên nhân sâu xa của các chính sách ức thương dưới triều vua Tự Đức là gì? Hoạt động hải thương dưới triều vua Tự Đức diễn ra như thế nào? Đ trả

lời nh ng câu h i đó, tôi quyết định chọn đề tài “Hải thương Việt Nam dưới

triều vua Tự Đức (1848 - 1883)” làm luận văn thạc sỹ của mình

2 Lịch sử nghiên cứu

Hải thương là một nội dung quan trọng trong kinh tế dưới triều Nguyễn nói chung và vua Tự Đức nói riêng Nghiên cứu về hải thương Việt Nam dưới triều Nguyễn đã có nhiều tác phẩm, sách áo, ài nghiên cứu, tạp chí Tuy nhiên việc nghiên cứu một cách hệ thống, khoa học về tình hình hải thương dưới triều vua Tự Đức ch được đề cập khá khiêm tốn trong một số cuốn sách

Năm 1961, tác giả Thành Thế Vỹ cho xuất ản cuốn “Ngo i thương Việt

Nam hồi thế kỷ XVII, XVIII và ầu thế kỷ XIX” dài 252 trang nhưng tác giả ch

dành một trang (tr 134) cho mục khai áo, lễ vật, thuế về giao thương uôn án với các nước ên ngoài trong nửa đầu thế kỷ XIX

Mười năm sau, năm 1971, một công trình iên khảo xuất s c mang tên

“Kinh tế - xã hội Việt Nam dưới c c vua triều Nguyễn” của tác giả Nguyễn Thế

Anh dài 342 trang, đã dành trọn v n một chương (chương V) đ mô tả về các hoạt động thương mại như các trung tâm uôn án, chính sách thuế khóa Về chính sách ngoại thương, tác giả chú đến vai trò của Nhà nước trong việc quản chế thương mại quốc tế và thái độ của Nhà nước đối với các nhà uôn phương Tây, trong đó nhấn mạnh đến địa vị của thương nhân Hoa Kiều trong

3

nền ngoại thương Việt Nam Tuy nhiên, hoạt động hải thương cuối thế kỷ XIX

ch chiếm một dung lượng rất nh trong cuốn sách

Năm 1996, tác giả Đỗ Bang cho ra đời cuốn sách “Kinh tế thương

nghiệp Việt Nam dưới triều Nguyễn” Đây là cuốn sách nghiên cứu chi tiết, cụ

th nhất về hoạt động thương mại dưới triều Nguyễn t trước đến giờ Cuốn sách đã có nh ng nhận định khách quan hơn về chính sách ức thương, ế quan t a cảng của triều Nguyễn và sức sống mãnh liệt của nền kinh tế hàng hóa trong ối cảnh chính trị không mấy thuận lợi ở nửa đầu thế kỷ XIX Trên

cơ sở nh ng ảng thống kê chi tiết về số lượng hàng hóa nhập, xuất, nh ng chuyến công cán của triều Nguyễn, tác giả đã phác họa lại ức tranh tương đối sống động, chân thực về hoạt động thương nghiệp nửa đầu thế kỷ XIX Tuy nhiên, hoạt động hải thương dưới triều vua Tự Đức, lại không được miêu

tả nhiều

Tr n t p chí Nghi n cứu ịch sử, năm 1961, tác giả Chu Thiên có ài

nghiên cứu “Vài nét về c ng thương nghiệp dưới triều Nguyễn” Về hoạt động thương nghiệp, tác giả ch dành hơn 1 trang đ miêu tả sự “sa sút của nền

thương nghiệp” dưới triều Nguyễn

Năm 1993, trong chuyên ài “Nhà Nguyễn trong ịch sử nửa ầu thế kỷ

XIX”, tạp chí Nghiên cứu lịch sử giới thiệu ài viết “Vài nét về thương nghiệp Việt Nam nửa ầu thế kỷ XIX” của tác giả Trương Thị Yến Tác giả nhấn

mạnh đến chính sách nghiêm cấm của Nhà nước trong việc giao thương với phương Tây nhưng lại quá ưu đãi với Hoa thương làm nền thương nghiệp nước ta phát tri n không đồng đều và có phần sa sút so với thế kỷ trước

Trong Hội thảo khoa học về Nghi n cứu và giảng d y ịch sử th i

Nguyễn Đ i h c, cao ng sư ph m và ph thông, được t chức năm 2002,

hàng loạt vấn đề về triều Nguyễn đã được đề cập đến Có một số kiến mới trong l nh vực ngoại thương và ngoại giao Ví dụ, tác giả Đỗ Bang cho r ng

4

trong l nh vực ngoại thương, thì phê phán triều Nguyễn “ ế quan tỏa cảng”,

là không đúng; Nguyễn Văn Tận nhấn mạnh tính chất 2 mặt trong chính sách ngoại thương [10, 50

Năm 2004, tác giả Trương Thị Yến cho ra đời luận án Chính sách

thương nghiệp của triều Nguyễn nửa ầu thế kỷ XIX Trong luận án của mình,

tác giả đã dành toàn ộ dung lượng nghiên cứu về thực trạng chính sách thương nghiệp của triều Nguyễn nửa đầu thế kỷ XIX, đánh giá ảnh hưởng và vai trò của chính sách này đối với hoạt động thương nghiệp nói riêng và toàn

ộ nền kinh tế Việt Nam nói chung trong giai đoạn này Mặc d tác giả không

đề cập nhiều đến hoạt động thương mại nửa sau thế kỷ XIX, nhưng đã tạo tiền

đề cho công tác nghiên cứu hoạt động thương mại ở Việt Nam trong nửa cuối thế kỷ XIX

Năm 2008, Hội thảo Khoa học về Chúa Nguyễn và vương triều Nguyễn

trong ịch sử Việt Nam từ thế kỷ XVI ến thế kỷ XIX được t chức tại Thanh

Hóa, đã đánh giá một cách khách quan về “công” và “tội” của nhà Nguyễn trong lịch sử dân tộc Trong số 91 ài nghiên cứu của các nhà nghiên cứu

trong nước và quốc tế, có ài viết của Văn Tạo “Nh n thức mới về nhà

Nguyễn trong ịch sử d n tộc”, Lương Chí Minh “Sự ph c hồi kinh tế và sự

ph t tri n của quan hệ thương m i gi a hai nước Trung Việt vào nh ng n m

ầu nhà Nguyễn (1802 - 1858)”, Phan Thuận An “Từ sự thành p vương triều Nguyễn ến ảo ộn nh n thức về triều i này trong giai o n vừa qua” đã đưa ra quan đi m khách quan về ngoại thương dưới triều Nguyễn nói

chung và vua Tự Đức nói riêng

Về nguồn tài iệu nước ngoài: Năm 2004, nhà nghiên cứu người Pháp Kham Vorapheth đã cho xuất ản cuốn sách Commerce et colonisation en

Indochine 1860 - 1945 (Nền thương m i và c ng cuộc thực d n hóa Đ ng Dương 1860 - 1945) Cuốn sách đã tái hiện lại hoàn cảnh lịch sử và hoạt động

5

thương mại của 3 nước Đông Dương dưới chế độ thuộc địa của Pháp trong thời

k t 1860 đến 1945 Tác giả dành khoảng 20 trang (t trang 7 đến trang 37) đ nói về các mặt chính trị, hoàn cảnh lịch sử, hoạt động uôn án, giao lưu uôn

án của 3 nước Việt Nam, Lào, Campuchia t năm 1860 đến năm 1883

Ngoài ra, các cuốn Documents pour servir a ’ histoire de Saigon 1859

- 1865 (Tài liệu phục vụ nghiên cứu lịch sử Sài Gòn t 1859 - 1865) của Jean

Bouchot; Report on a preliminary study on the Social and Economic history

of Vietnam during the Nguyen, period 1802 - 1881 (Báo cáo về việc nghiên

cứu ước đầu lịch sử kinh tế và xã hội Việt Nam dưới triều Nguyễn, giai đoạn

1802 - 1883) của Hantrakool đều đề cập một phần tới tình hình kinh tế Việt Nam dưới triều vua Tự Đức, trong đó có vấn đề hải thương

3 Tư liệu nghiên cứu

Nh ng bộ chính sử được biên soạn công phu dưới triều Nguyễn là nguồn tư liệu quan trọng phục vụ trực tiếp cho luận văn, tiêu i u như: Bộ

Đ i Nam thực l c, Quốc triều chính biên toát yếu, Kh m ịnh Đ i Nam hội

i n sử lệ

Bộ Đ i Nam thực l c là bộ sử lớn do Quốc sử quán triều Nguyễn biên

soạn trong một thời gian dài t năm 1821 đến 1909 Bộ sách này gồm hai phần Tiền iên và Chính iên, trong đó, phần Tiền biên ghi chép toàn bộ

nh ng sự kiện về thời các chúa Nguyễn (t 1558 đến 1777); phần Chính biên ghi chép toàn bộ lịch sử t khi Nguyễn Ánh lên ngôi chúa ở Gia Định đến đời Đồng Khánh (1887) Bộ sách này đã được dịch ra ch Quốc ng và xuất bản lần đầu tiên năm 1962 đến 1978 (dài 38 tập) Đây được coi là nguồn tài liệu gốc quan trọng nhất phục vụ cho luận văn Bộ sách ghi chép đầy đủ nh ng vấn đề kinh tế, chính trị, xã hội, lời dụ của các vị vua triều Nguyễn Qua đó chúng ta có th hình dung được các chính sách đối với hoạt động thương mại dưới triều vua Tự Đức, nh ng đoàn thuyền uôn các nước tới uôn án

6

Bộ Quốc triều chính biên toát yếu do Cao Xuân Dục biên soạn, là nguồn

tài liệu gốc mà luận văn sử dụng Bộ Quốc triều chính biên toát yếu là một bộ

sử trích các phần quan yếu của bộ Quốc triều chánh biên hay Đại Nam thực lục của Quốc sử quán triều Nguyễn Sử chép b ng ch Hán theo lối biên niên t đời vua Gia Long trở về sau Quốc triều chính biên toát yếu được Bộ Học vâng

ch dụ vua Khải Định thực hiện và dịch ra ch quốc ng , đ ấn hành ban cấp

cho các trường học với nhan đề Sử Quốc triều chính biên toát yếu

Bộ Kh m ịnh Đ i Nam hội i n sử lệ là một công trình đồ sộ, gồm

262 quy n nh do Nội các triều Nguyễn biên soạn theo th Hội đi n cũng là một nguồn tư liệu mà luận văn sử dụng Hiện nay các nhà nghiên cứu đã iên tập bộ sách này thành nhiều tập lớn đ tiện theo dõi Bộ sử ghi tất cả các điều

lệ, hiến chương, đi n chế của Nhà nước đề ra và thi hành dưới thời Nguyễn t năm Gia Long thứ 1 (1802) đến năm Tự Đức thứ 4 (1851) Đây là ộ sách chứa đựng một khối lượng đồ sộ nh ng kiến thức, sử liệu phong phú

Bên cạnh nh ng bộ chính sử được biên soạn dưới triều Nguyễn, tác giả còn sử dụng các cuốn thông sử và giáo trình được biên soạn trong nh ng giai

đoạn sau như: Việt Nam sử ư c của Trần Trọng Kim, ịch sử Việt Nam của Đào Duy Anh, ịch sử chế ộ phong kiến Việt Nam của Phan Huy Lê và một

số tác giả, ịch sử c n i Việt Nam t p 1 của Trần Văn Giàu, Đinh Xuân Lâm, Tiến Tr nh ịch sử Việt Nam do Nguyễn Quang Ngọc chủ iên

Nh ng công trình nghiên cứu của các tác giả trong nước về kinh tế công thương nghiệp đặc iệt là thương mại trong lịch sử Việt Nam xuất

ản t năm 1954 đến nay đã được tác giả sử dụng như nh ng tài liệu tham khảo cần thiết trong quá trình viết luận văn Đặc iệt, sách viết về thương nghiệp dưới triều Nguyễn của các tác giả như Thành Thế Vỹ, Nguyễn Thế Anh, Đỗ Bang và các tạp chí Nghiên cứu lịch sử, nghiên cứu kinh tế, Xưa

và nay cũng cung cấp nhiều tài liệu tham khảo qu giá cho chúng tôi

7

Mỗi loại tài liệu có nh ng đặc trưng nhất định, giúp cho việc th hiện nội dung của luận văn thêm sâu s c, đa dạng

Luận văn còn tham khảo một số tư liệu tiếng nước ngoài, đặc iệt là các tư liệu tiếng Pháp về nền thương mại Đông Dương nói chung và Việt

Nam nói riêng, tiêu i u như cuốn Commerce et colonisation en Indochine

1860 - 1945 (Nền thương mại và công cuộc thực dân hóa ở Đông Dương

1860 - 1945) của Kham Vorapheth; Documents pour servir a ’ histoire de

Saigon 1859 - 1865 (Tài liệu phục vụ nghiên cứu lịch sử Sài Gòn t 1859 -

1865) của Jean Bouchot; Report on a preliminary study on the Social and

Economic history of Vietnam during the Nguyen, period 1802 - 1881 (Báo cáo

về việc nghiên cứu ước đầu lịch sử kinh tế và xã hội Việt Nam dưới triều

Nguyễn, giai đoạn 1802 - 1883) của Hantrakool; Les premières anneés de la

Cochinchine - colonie francaise (Nh ng năm đầu tiên tại Nam K - thuộc địa

Pháp) của Paulin Vial

4 Phương pháp nghiên cứu

Ngoài phương pháp lịch sử, logic, luận văn còn sử dụng phương pháp thống kê giúp tác giả đưa ra tương đối đầy đủ nh ng lần vua Tự Đức cử các phái đoàn ra nước ngoài uôn án, nh ng lần tàu thuyền nước ngoài đến uôn

án, các mặt hàng xuất khẩu, nhập khẩu

Phương pháp phân tích tài liệu giúp tác giả đưa ra nh ng nhận định của mình làm cơ sở phác thảo về hoạt động hải thương Việt Nam dưới triều

vua Tự Đức

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là nh ng chính sách về hải thương, các hoạt động trao đ i buôn bán với các nước phương Tây và các nước châu

Á qua đường bi n dưới triều vua Tự Đức

Phạm vi nghiên cứu của đề tài n m trong khoảng thời gian t năm 1848

đến năm 1883, tức là toàn ộ thời gian tồn tại của triều Tự Đức