Bài giảng Tìm kiếm thông tin trong môi trường điện tử pptx

- Nguồn lực thông tin - Dịch vụ thư viện trong môi trường điện tử - Thư viện tự động hóa - Mô hình thư viện điện tử - Bản quyền, quyền sở hữu Chiều ngày 1  Vai trò và trách nhiệm của c

TÌM KIẾM THÔNG TIN TRONG

MÔI TRƯỜNG ĐIỆN TỬ

Bài giảng dựa theo nguyên bản

Chương trình tập huấn ICT của UNESCO

Module 3: Phát triển nghề thông tin

Có điều chỉnh và bổ sung

Trình bày: Nguyễn Ngọc Sinh

Giải quyết 2 vấn đề

 Công nghệ thông tin đã ảnh

hưởng thế nào đến hành vi tìm kiếm thông tin của bạn đọc?

 Một hệ thống thông tin cần dựa trên những nguyên tắc và kỹ

năng nào?

Sáng ngày 1

 Sự bùng nổ thông tin

 Thông tin, hình thức thông

tin.

 Công nghệ Thông tin và

truyền thông (ICT)

- Tác động ICT lên nguồn

lực thông tin và công cụ

truy cập.

- Ảnh hưởng của ICT đến

thư viện, cán bộ thư viện.

- Nguồn lực thông tin

- Dịch vụ thư viện trong môi

trường điện tử

- Thư viện tự động hóa

- Mô hình thư viện điện tử

- Bản quyền, quyền sở hữu

Chiều ngày 1

 Vai trò và trách nhiệm của cán bộ thư viện

 Ảnh hưởng của ICT

 Các loại hình thư viện -

 Tìm kiếm thông tin

 Công cụ tra cứu

 Tác động ICT đến bạn đọc

 Tìm lướt

 Quy trình tìm kiếm thông tin

- Hành vi tìm kiếm thông tin

- Chiến lược tìm kiếm thông tin

- Quy trình tìm kiếm thông tin

Tóm tắt

Tràn ngập thông tin

tin mới lớn- lớn hơn cả số lượng được tạo ra trong

Tại sao chúng ta nói về thông tin?

 Các thư viện đã từng trải qua một thời

gian dài chú trọng vào hình thức thông tin

ở dạng in ấn như sách hay báo tạp chí

 Chúng ta biết có nhiều cách thức đã từng được dùng đến để làm ra sách báo, từ lá

cọ cho đến vật liệu in ấn nhưng các sản

phẩm cũng vẫn chỉ là viết hay in lên

Câu hỏi: Thông tin có giá trị như thế nào?

Tại sao chúng ta nói về thông tin?

 Trong cuộc sống, có nhiều người trong

chúng ta đã từng chứng kiến sự thay đổi trong hình thức thông tin âm thanh hình ảnh: phim, TV, DVD, băng từ, CD….

 Tất cả chúng ta đã từng thấy và sẽ còn

thấy nhiều sự thay đổi hơn nữa trong hình thức điện tử: CSDL báo chí, trang web hay nhật ký điện tử (blog)

Công nghệ Thông tin và truyền thông là gì?

 Information Technologies

 Communication Technologies

 Thuật ngữ ICT (Information and Communication

Technologies – Công nghệ thông tin và truyền thông) nhằm chỉ các hình thức của công nghệ được sử dụng để truyền

phát, lưu trữ, tạo, hiển thị, chia sẻ hoặc trao đổi thông tin bằng các phương tiện điện tử

 Định nghĩa rộng này của ICT bao gồm cả những kỹ thuật như truyền thanh, truyền hình, video, DVD, điện thoại (cố định và di động), hệ thống vệ tinh, máy tính, phần cứng và phần mềm, cũng như các thiết bị và dịch vụ liên quan đến những công nghệ này, như hội thảo video qua mạng, email, blog.

Tác động của ICT lên nguồn

lực thông tin và công cụ truy

cập như thế nào?

In ấn

Tài liệu số, file máy

tính…

Tài liệu nghe nhìn:

VHS, DVD, VCD

Môi trường kỹ thuật số đã đưa

đến những thay đổi trong việc

hình thành, lưu trữ, phát hành

truy cập và phân phối thông tin

Nguồn lực thông tin

Từ điển, CSDL, chỉ mục, bách khoa toàn thư,…

Một số nguồn lực thông tin

 http://vdict.com

Ảnh hưởng ICT đến thư viện

cách thức thông tin được tạo ra, thu thập, hợp nhất và truyền thông cho nhau

dịch vụ thông tin được điện tử hóa

phối, lưu hành, bảo quản thông tin

dạng số hóa

Dịch vụ thư viện trong môi trường điện tử

 Hệ thống thư viện được tự động hóa.

 Dịch vụ cho các nguồn lực điện tử tại chỗ: Compact Disc, Tài liệu số hóa… đăng ký sử dụng báo điện tử, sách điện tử.

 Dịch vụ Internet

 Dịch vụ thông tin: Dịch vụ xử lý, phân tích thông tin chọn lọc, đóng gói lại thông tin.

 Hoạt động chia sẻ nguồn lực: Mượn liên

thư viện, phân phối tài liệu.

Một thư viện tự động hóa

một cơ sở dữ liệu cho nhiều hoạt động và dịch vụ khác nhau được gọi là hệ thống quản trị thư viện tích hợp (ILS).

SERVER (CSDL)

Bàn biên mục Workstation Quầy lưu hành

Tra cứu mục lục trực tuyến (OPAC)

TRUY CẬP QUYỀN SỞ HỮU THƯ VIỆN

ĐIỆN TỬ Nhân viên/

• Sách in/ điện tử

Dịch vụ/ Nguồn

Cơ sở hạ tầng

• Báo chí in/ điện tử Internet

• Tài liệu nghe nhìn

và vi phim

Các thư viện

• CD-ROMs, BẠN ĐỌC

và DVD, DAT

trung tâm

• Kho tài liệu

thông tin khác đặc biệt

Thư viện trong môi trường số

Mô hình thư viện điện tử

UNESCO EIPICT MODULE 3 LESSON 1 11

Tác động của ICT đến cán bộ thư viện

viện?

thư viện?

Tác động của môi trường số đến

cán bộ thư viện: Vai trò mới

Trong môi trường điện tử những chức năng

và dịch vụ này được thực hiện và cung cấp băng cách ứng dụng CNTT &TT

UNESCO EIPICT MODULE 3 LESSON 1 12

 Hầu hết các thư viện đều không tự động hóa hoàn toàn.

giữa in ấn và ICT

mô tả những thư viện kết hợp, trộn lẫn, tích hợp giữa nguồn lực in ấn

truyền thống với các nguồn điện tử

Thư viện lai

Tác động của môi trường số

đến cán bộ thư viện: Kiến

Thư viện Bạn đọc

của bạn đọc

Kiến thức mới

UNESCO EIPICT MODULE 3 LESSON 1 13

TRUY CẬP QUYỀN SỞ HỮU THƯ VIỆN

ĐIỆN TỬ Nhân viên/

• Sách in/ điện tử

Dịch vụ/ Nguồn

Cơ sở hạ tầng

• Báo chí in/ điện tử Internet

• Tài liệu nghe nhìn

và vi phim

Các thư viện

• CD-ROMs, BẠN ĐỌC

và DVD, DAT

trung tâm

• Kho tài liệu

thông tin khác đặc biệt

Thư viện trong môi trường số

Mô hình thư viện điện tử

UNESCO EIPICT MODULE 3 LESSON 1 11

lực?

Các loại hình thư viện

 Thư viện truyền thống

 Thư viện tự động hóa

 Thư viện điện tử

 Thư viện lai

Cách tiếp cận tra cứu thông tin của độc giả

ở 4 loại hình thư viện này đã từng được nghiên cứu trong nhiều năm qua

Tìm kiếm thông tin

 Tìm kiếm thông tin là quá trình mà con

người muốn làm để thay đổi tình trạng

hiểu biết của mình Nó là quá trình nhận thức cấp cao nhằm để học hỏi hay để giải quyết một vấn đề Tìm kiếm thông tin

hàm ý nói đến nhu cầu thay đổi tình trạng hiểu biết của con người.

 Truy xuất thông tin có nghĩa là lấy thông tin từ các cơ sở dữ liệu.

 Tra cứu là biểu hiện hành vi tìm kiếm

thông tin

Các công cụ tra cứu trong thư viện lai

tóm tắt, tổng mục lục in ấn …)

tại thư viện (OPAC, WEBPACs, CSDL trực tuyến, bài tóm tắt, bài trích…)

Yahoo, xalo.vn…)

Tác động của CNTT &TT đến bạn đọc

Thích sử dụng CNTT & TT để tìm kiếm thông tin nhanh, hiệu quả và toàn diện

Truyền thông tòan cầu hiệu quả tạo được mối tương tác tác giữa các nhà nghiên cứu với

thành thạo CNTT &TT

UNESCO EIPICT MODULE 3 LESSON 1 14

3 kiểu tìm lướt

 Tìm lướt có định hướng là tìm kiếm một

vật hay một mục tiêu cụ thể được thực

hiện theo hệ thống, được định hướng và có chủ tâm.

 Tìm lướt bán định hướng xảy ra khi việc

lướt được dự tính hay có mục đích rõ ràng nhưng mục tiêu không được cụ thể lắm và cách thức tìm không theo hệ thống cho

lắm.

 Tìm lướt không định hướng là việc tìm

kiếm không mục tiêu cụ thể hay không

chủ tâm.

Marchioni (1995)

Các bước tìm kiếm thông tin

Đánh giá thông tin Nhận ra Điều chỉnh cách tra cứu, Trích rút

Thông tin Giám sát

nguồn lực Công thức/ Tra cứu

thông tin biểu thức

UNESCO EIPICT MODULE 3 LESSON 1 26

Tại sao người ta đến thư viện của bạn?

thế nào?

Hành vi tìm kiếm thông tin là gì?

Lý do để tìm kiếm chiến lược sử dụng để tìm kiếm và sử dụng thông tin

Tài liệu tham khảo

• OPAC/WebPAC

• Tóm tắt và mục lục •Từ điển và bách khoa thư

Tài liệu toàn văn và đa phương tiện

E-mail

• Tài liệu in ấn cho

• Sách điện tử bạn bè

• Báo điện tử

UNESCO EIPICT MODULE 3 LESSON 1 19

Kiểu hành vi tìm kiếm thông tin

 Động cơ: Nguyên nhân tìm đến thông tin

 Hành động: Chiến lược được sử dụng để tìm kiếm thông tin

Động cơ +

Hành động = kiếm thông tin Hành vi tìm

Chiến lược tìm kiếm thông tin

 Nguồn:

• Lục lại trí nhớ

• Hỏi bạn bè, đồng nghiệp, chuyên gia

• Tham khảo từ sách, báo, hồ sơ

• Thực hiện khảo sát, thực nghiệm

• Tham khảo ở thư viện, công ty, viện nghiên cứu, mạng điện tử

• Sử dụng dịch vụ thông tin

 Phương pháp:

• Chiến lược phân tích

• Chiến lược tìm lướt

Chiến lược tìm kiếm giống như cây

Thực hành tìm kiếm

(Ghi lại số lượng biểu gi ứng với mỗi

phép truy vấn)

Một số cách nghĩ về việc tìm

kiếm thông tin

Theo các tác giả Aguilar

(1967), Weick và Daft (1983),

Daft và Weick (1984) Các kiểu quét thông tin có hệ thống

 Xem có điều kiện—Đánh giá thông tin thu thập được

 Tìm kiếm không chủ đích – Tìm thông tin để mở mang kiến thức

 Tìm kiếm có định hướng— Lập sẵn tiến trình để tìm kiếm cho ra một vấn đề cụ thể

UNESCO EIPICT MODULE 3 LESSON

23

Theo Ellis (1989), Ellis, và nh

ng khác (1993), Ellis và Haugan (1997)

Kiểu hành vi tìm kiếm thông tin

 Khởi đầu—xác định nguồn quan tâm

 Dây chuyền —Chọn ra các mũi nhọn từ nguồn khởi đầu để tiếp tục

 Lướt—Tra tìm bán định hướng trong các khu vực có tiềm năng

 Phân biệt —Lọc và chọn lựa

 Xem xét – Không ngừng phát triển thêm

 Trích xuất —Hệ thống hóa toàn bộ kết quả truy xuất được trong suốt quy trình

UNESCO EIPICT MODULE 3 LESSON 1

24

Marchionini (1995)

Kiểu tìm lướt :

 Lướt có định hướng—Chú trọng vào một mục tiêu cụ thể

và theo hệ thống

 Bán định hướng - vẫn có mục định tuy nhiên không cụ thể

và không theo hệ thống lăm

 Tìm không định hướng —Không có mục tiêu hay theo hệ thống nào cả

Kiểu tìm kiếm thông tin

 Nhận ra và chấp nhận một yêu cầu/ vấn đề cần thông tin

 Xác định và hiểu rõ vấn đề/ yêu cầu

 Chọn hệ thống tra cứu

 Lập biểu thức tìm

 Thực hiện tìm kiếm

 Kiểm tra kết quả

 Trích xuất thông tin

 Phản ánh/ Lặp lại/ Ngừng lại

UNESCO EIPICT MODULE 3 LESSON 1 25

Kết luận

Quá trình tìm kiếm thông tin vẫn giống nhau

nhưng công cụ thực hiện thì đã thay đổi Một

trong những sự thay đổi hành vi tìm kiếm thông tin của các nhà nghiên cứu là bao gồm các công

cụ mới và hình thức mới của thông tin Cán bộ

thư viện và người sử dụng phải thích ứng với môi trường công nghệ thay đổi.

cập

hành vi tìm kiếm thông tin mới.

chung của quốc gia, khu vực hay toàn cầu.

Phần II

 Những nguyên tắc và những kỹ năng nào cần có trong hệ thống tra cứu

thông tin?

 Nguyên tắc tìm kiếm của một số hệ thống thông tin

 Sử dụng nhiều kỹ thuật tra cứu

 Lập chiến lược tra cứu/biểu thức tìm kiếm

 Sử dụng các hệ thống thông tin đã chọn lọc (OPAC, CD-ROM, Web, …)

 Ảnh hưởng của việc thiết kế giao diện

Mục đích

 Hiểu được nguyên tắc của hệ thống tra

cứu thông tin

 Sử dụng nhiều kỹ thuật tra cứu khác nhau

 Lập chiến lược tra cứu/ biểu thức tìm

kiếm/ hay kết hợp cả hai

 Dùng ngôn ngữ tự nhiên hay có kiểm soát

 Sử dụng nhiều hệ thống thông tin (OPAC, Web, CD-ROMs)

 Đánh giá tầm quan trọng của giao diện

thiết kế

Các khái niệm cần biết

Toán Logic, Boolean

Hầu hết các công cụ tra cứu sử dụng một số loại toán tử logic boolean tùy chọn để kết cấu ra được cách tra cứu của người tìm

kiếm thông tin.

Các toán tử AND, OR, NOT thường được

dùng để kết hợp các từ khóa khi tra cứu

Biểu đồ Venne Toán tử AND

Các tài liệu đề cập đến cả Lào và Việt Nam

• AND được dùng để kết nối hai từ ngữ khi

cả hai (hay tất cả) thuật ngữ phải xuất hiện

trong biểu ghi bạn truy xuất được.

Toán tử OR, NOT

 Toán tử OR được dùng để kết hợp hai từ

đồng nghĩa hay có mối quan hệ với nhau,

và hướng công cụ truy xuất ra những biểu ghi nào mà chứa hoặc là tất cả, vì vậy sẽ

mở rộng kết quả tra cứu của bạn.

 Toán tử NOT (hay AND NOT) được dùng để loại trừ một từ cụ thể nào đó hoặc một sự kết hợp từ trong kết quả tra cứu của bạn.

Tìm tuần tự và tìm theo chỉ mục

Cà phê là một tên chi thực vật

thuộc họ Thiến Thảo

(Rubiaceae) Lá cuốn ngắn

màu xanh đậm hình oval Cây

cà phê cần nhiều nước….

Cà phê được trồng nhiều ở

Việt Nam

Nhu cầu tiêu thụ cà phê và chè

xanh ở Đức tăng mạnh và Việt Nam đã trở thành nhà cung cấp

cà phê lớn thứ hai cho thị trường này, chỉ sau Brazil Giá trị cà phê và chè xanh Việt Nam rẻ hơn nhiều so với các nước do…

Những quán cà phê này được dựng tạm bợ bằng lá, bạt nilông lụp xụp nhưng lúc nào

cũng đông nghẹt khách

Khách đông không phải vì cà phê ngon, rẻ, mà là phim sex chiếu liên tục 24/24 giờ

“Cà phê” AND “Việt Nam” = {37, 24, 59} AND {37, 59} = {37, 59}

“Nước” AND “Việt Nam” = {37, 42} AND {37, 59} = {37}

“Nước” OR “Việt Nam” = {37, 42} OR {37, 59} = {37, 42, 59}

Thực vật, cà phê Kinh tế, thị trường An ninh, xã hội, p luật

Search Enginee

Hệ tra cứu cơ sở dữ liệu truy vấn

Tìm tuần tự và tìm theo chỉ mục

Các bộ máy tìm tin tự động làm việc như thế nào?

-Tìm kiếm và lập chỉ mục mọi thứ.

- Tự động sửa lỗi (Auto correct).

- Lọc và hiển thị kết quả theo tần suất từ xuất hiện nhiều nhất trong trang của một website, tùy theo từng khu vực địa lý, quốc gia.

- Thiếu sự chuẩn xác về mặt ngôn ngữ khác…

* Không kiểm soát tốt được nguồn tin và chất lượng thông tin.

the, on, to…

danh sách từ bỏ qua khác nhau

Từ khóa

các từ trong một văn bản hay một

đoạn cụ thể nào đó trong văn bản

không liên quan hay có quá nhiều tài liệu phải xem lại

Từ ngữ có kiểm soát

soát tính thống nhất

mục, mục lục thư viện, và trong

CSDL để tổ chức thông tin theo chủ đề

như Tom & Jerry, Mr Bean?

kiếm thông tin từ internet?

Bước 2: Chiến lược tìm kiếm thông tin

lớn nhất đáp ứng được yêu cầu

Các CSDL, CD-ROM, tài liệu in ấn,

người khác qua điện thoại hoặc hỏi

đáp…

Tiêu chí đánh giá nguồn lực

Bước 3: định vị thông tin

Hiệu chỉnh phép tìm kiếm

Máy tính chỉ là máy, nó không hiểu được ý nghĩa của các từ.

TÌM KIẾM THÔNG TIN TRÊN INTERNET

NÂNG CAO KỸ NĂNG TÌM KIẾM

KỸ NĂNG TÌM KIẾM ĐƯỢC NÂNG CAO QUA

QUÁ TRÌNH TÍCH LŨY KINH NGHIỆM

- Làm quen với Search Engine: Bạn nên tìm hiểu sơ lược về các Search Engine và cách chúng hoạt động.

- Thực hiện các tìm kiếm cơ bản: Chọn một vài Search

Engine tiêu biểu như Google hay Yahoo thực hiện các lệnh tìm kiếm cơ bản

- Chọn lọc kết quả trả về: Lướt nhanh qua các website kết quả và xem thử vài trang mà bạn cho là thích hợp nhất vời nội dung tìm kiếm.

- Tránh sử dụng từ khóa sai chính tả Mặc dầu một số Search Engine có chức năng “auto correct” sẽ cung cấp cho bạn các

từ khóa gần giống nhất, nhưng tốt hơn hết là sử dụng các từ khóa đúng chính tả.

- Tìm kiếm tranh ảnh : Goolge image search, Ditto, ….

- Tìm kiếm âm thanh: FindSound.com, ….

- Học hỏi kinh nghiệm của người khác

- Sử dụng nguyên lý NETS : start narrow, use exact phrases, trim the URL, and seek similar pages

- Lấy tin và sử dụng thông tin

- Vượt tường lửa

Khai thác và sử dụng thông tin

trên internet

Tiêu chuẩn đánh giá nguồn lực

 Những thuận lợi của nguồn lực điện tử.

 Những bất lợi của nguồn lực điện tử.

Lấy tin và lưu trữ không tin

 Các dạng tập tin

- Văn bản: doc, txt, pdf, html, …

- Hình ảnh: Bitmap: PDF, JPG,

Vector: CDR, WMF…

- Âm thanh: WMA, WMV, RM…

- Video: Flash FLV, WMV, MPG, AVI

 Các ứng dụng thể hiện

TƯỜNG LỬA

 Tường lửa (firewall) là hệ thống phần cứng / phần mềm làm nhiệm vụ ngăn chặn các truy nhập "không mong muốn" từ bên

ngoài vào hoặc từ bên trong ra Tường lửa thường được đặt tại cổng ra / vào giữa hai

hệ thống mạng, ví dụ giữa mạng trong

nước Việt Nam và mạng quốc tế Tường

lửa thực hiện việc lọc bỏ những truy cập

không hợp lệ dựa theo các quy tắc hay chỉ tiêu định trước

- Tường lửa bên trong (LAN)

- Tường lửa bên ngoài

- Lọc theo địa chỉ IP

- Lọc theo từ khóa

- Lọc theo ứng dụng (Port)

VƯỢT TƯỜNG LỬA

SEACH ENGINEER Công cụ quảng bá giúp bạn

để trích dẫn kết quả (hạn chế dùng

frame)

tiết…

GIA NHẬP INTERNET

công cụ tra cứu

Có Web Site mọi người sẽ biết bạn

và đến bạn nhiều hơn.

Các công cụ download giúp chúng ta lấy về những tư liệu một cách