Vai trò nhà nước trong chính sách phát triển công nghiệp văn hóa tại việt nam theo tinh thần công ước UNESCO 2005 về đa dạng văn hóa

LỜI CAM ĐOANLuận án Vai trò Nhà nước trong chính sách phát triển công nghiệp văn hóa tại Việt Nam theo tinh thần Công ước UNESCO 2005 về đa dạng văn hóa là công trình nghiên cứu do tôi t

VAI TRÒ NHÀ NƯỚC TRONG CHÍNH SÁCH PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP VĂN HÓA TẠI VIỆT NAM THEO TINH THẦN CÔNG ƯỚC UNESCO 2005

VỀ ĐA DẠNG VĂN HÓA

LUẬN ÁN TIẾN SĨ QUẢN LÝ VĂN HÓA

Hà Nội - 2022

VAI TRÒ NHÀ NƯỚC TRONG CHÍNH SÁCH PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP VĂN HÓA TẠI VIỆT NAM THEO TINH THẦN CÔNG ƯỚC UNESCO 2005

VỀ ĐA DẠNG VĂN HÓA

Ngành: Quản lý văn hóa

Mã số: 9229042 LUẬN ÁN TIẾN SĨ QUẢN LÝ VĂN HÓA

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

GS.TS

Hà Nội – 2022

TS

LỜI CAM ĐOAN

Luận án Vai trò Nhà nước trong chính sách phát triển công nghiệp văn hóa tại Việt Nam theo tinh thần Công ước UNESCO 2005 về đa dạng văn hóa là công

trình nghiên cứu do tôi thực hiện Các trích dẫn số liệu kết quả nghiên cứu trongluận án là trung thực và có xuất xứ rõ ràng Tôi xin chịu trách nhiệm về lời camđoan trên

Nghiên cứu sinh

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT iv

DANH MỤC BẢNG HÌNH SƠ ĐỒ TRONG LUẬN ÁN v

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT VỀ CÔNG ƯỚC UNESCO 2005 10

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu 10

1.1.1 Nhóm các công trình nghiên cứu về đa dạng văn hóa chủ nghĩa đa văn hóa 10 1.1.2 Nhóm các công trình nghiên cứu về Công ước UNESCO 2005 13

1.1.3 Nhóm các công trình nghiên cứu về vai trò Nhà nước trong các mô hình chính sách văn hóa trên thế giới 16

1.1.4 Nhóm các công trình nghiên cứu về chính sách phát triển công nghiệp văn hóa và sáng tạo tại các nước được lựa chọn phân tích 18

1.1.5 Nhóm các công trình nghiên cứu về chính sách văn hóa và công nghiệp văn hóa tại Việt Nam 22

1.2 Cơ sở lý luận 27

1.2.1 Hệ thống khái niệm 27

1.2.2 Các mô hình lý thuyết 46

1.2.3 Vai trò của Nhà nước trong quy trình chính sách 52

1.2.4 Chủ nghĩa đa văn hóa 55

1.3 Khái quát về Công ước UNESCO 2005 về bảo vệ và phát huy sự đa dạng của các biểu đạt văn hóa 58

1.3.1 Bối cảnh ra đời 58

1.3.2 Các mục tiêu của Công ước UNESCO 2005 61

1.3.3 Ý nghĩa sự ra đời của Công ước UNESCO 2005 62

Tiểu kết 65

Chương 2: VAI TRÒ NHÀ NƯỚC TRONG CÁC MÔ HÌNH CHÍNH SÁCH TRÊN THẾ GIỚI VÀ TẠI VIỆT NAM NHẰM PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP VĂN HÓA THEO TINH THẦN CÔNG ƯỚC UNESCO 2005 68

2.1 Vai trò của Nhà nước trong các mô hình chính sách tiêu biểu trên thế giới nhằm phát triển CNVH theo tinh thần Công ước UNESCO 2005 và bài học kinh nghiệm 68

2.1.1 Mô hình “Nhà bảo trợ” - Vương quốc Anh 69

2.1.2 Mô hình “Kiến trúc sư” – Pháp 78

2.1.3 Mô hình “Kỹ sư” chuyển đổi mang đặc sắc Trung Quốc 88

2.1.4 Mô hình “Người tạo điều kiện” – Hoa Kỳ 99

2.1.5 Bài học kinh nghiệm 102

2.2 Vai trò Nhà nước Việt Nam trong việc gia nhập và thực thi Công ước 2005 105

2.2.1 Mô hình chuyển đổi tại Việt Nam và sự cần thiết gia nhập Công ước 105

2.2.2 Vai trò của Nhà nước Việt Nam trong việc thực thi Công ước UNESCO 2005 và các tác động của Công ước đến chính sách phát triển công nghiệp văn hóa 110

Tiểu kết 126

Chương 3: GIẢI PHÁP CỦA NHÀ NƯỚC VÀ MÔ HÌNH CHÍNH SÁCH PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP VĂN HÓA TẠI VIỆT NAM 128

3.1 Bối cảnh quốc tế và trong nước 128

3.1.1 Bối cảnh quốc tế và khu vực tác động đến sự phát triển các ngành công nghiệp văn hóa và sáng tạo 129

3.1.2 Bối cảnh trong nước 133

3.2 Giải pháp của Nhà nước về chính sách phát triển công nghiệp văn hóa tại Việt Nam .136

3.2.1 Nâng cao nhận thức và sử dụng khái niệm mới “các ngành công nghiệp văn hóa và sáng tạo” tại Việt Nam 136

3.2.2 Đẩy mạnh cải cách hoàn thiện đồng bộ thể chế gắn kết chính sách công nghiệp văn hóa sáng tạo trong tổng thể chính sách phát triển kinh tế xã hội quốc gia 140

3.2.3 Cải cách bộ máy tổ chức tăng cường vai trò của chính quyền địa phương trong phát triển các ngành công nghiệp văn hóa sáng tạo 145

3.2.4 Tăng cường đầu tư cho văn hóa sử dụng các công cụ tài chính ưu đãi thuế thu hút các nguồn lực xây dựng và mở rộng thị trường văn hóa 150

3.2.5 Đẩy mạnh chuyển đổi số phát triển văn hóa số gắn kết với truyền thông mới 156

3.2.6 Đào tạo nguồn nhân lực và các kỹ năng cho các ngành công nghiệp văn hóa sáng tạo 160

3.2.7 Tăng cường hợp tác quốc tế 164

3.3 Đề xuất mô hình chính sách văn hóa “Nhà nước đầu tư xã hội” vì sự phát triển bền vững của Việt Nam 168

Tiểu kết 171

KẾT LUẬN 175

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ 178

TÀI LIỆU THAM KHẢO 179

PHỤ LỤC 199

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt

Không gian sáng tạoKhoa học công nghệKinh tế - xã hộiNhà xuất bảnQuản lý Nhà nướcThành phố

Trang

Ủy ban nhân dânUnited Nations Conference on Trade andDevelopment

United Nations Educational Scientific andCultural Organization

Văn hóa nghệ thu ậ tVăn hóa Thể thao và Du l ịch

DANH MỤC BẢNG HÌNH SƠ ĐỒ TRONG LUẬN ÁN

Bảng 1.1: Bảng so sánh các hệ thống phân ngành công nghiệp văn hóa và sáng tạo 455

Bảng 1.2 Các mô hình chính sách văn hóa kinh điển 49

Bảng 3.1 Mô hình Nhà nước đầu tư xã hội 171

Hình 1.1: Hệ thống khái niệm của Luận án 46

Hình 3.1: Các xu hướng vận động của chính sách văn hóa 131

Sơ đồ 1.1: Khung phân tích của luận án 55

Sơ đồ 3.1 Sơ đồ công nghệ số biến đổi chuỗi giá trị văn hóa 129

MỞ ĐẦU

1 Lý do lựa chọn đề tài

Ngày 20 tháng 10 năm 2005 Đạ i h ội đồng l ầ n th ứ 33 T ổ chứ c Giáo d ục

Khoa h ọc và Văn hóa của Liên Hi ệ p Qu ốc (UNESCO) đã bỏ phi ế u chính th ứ c

thông qua Công ước v ề bả o v ệ và phát huy s ự đa dạ ng các bi ểu đạt văn hoá thườngđược bi ết đến là Công ước v ề đa dạng văn hóa (dưới đây gọi t ắt là Công ước

UNESCO 2005) với 148 phi ế u thu ậ n và 2 phi ế u ch ố ng1 hình thành một công c ụpháp lý qu ốc t ế mang tính ràng bu ộc nh ằ m b ả o v ệ và phát huy s ự đa dạ ng c ủa cácbiểu đạt văn hóa biể u hi ệ n c ụ thể ho ặc được truyề n t ả i qua các ho ạt động văn hóa hàng hóa và d ịch v ụ văn hóa – phương tiệ n c ủa văn hóa đương đạ i

Mục tiêu c ủa Công ướ c là khẳng định ch ủ quyề n c ủ a qu ốc gia trong vi ệc đưa

ra các chính sác h văn hóa công nh ậ n tính hai mặ t c ủa hàng hóa và d ị ch v ụ văn hóa tăng cường s ự đoàn kế t và h ợp tác qu ố c t ế để khuyến khích nuôi dưỡng s ự biểu đạ tvăn hóa của t ấ t c ả các qu ốc gia c ụ th ể là h ỗ tr ợ các qu ốc gia mà hàng hóa và d ịch

vụ văn hóa thiế u s ự tiế p c ậ n v ới các phương tiện để sáng t ạ o s ả n xu ấ t và ph ổ biế n ở

c ấ p quốc gia và qu ố c tế

Sự ra đời c ủa văn kiệ n pháp lý qu ốc t ế này đã nhanh chóng nhận được s ự

ủng h ộ c ủa đa số các nước trong đó có các nước đang phát triể n và chính th ứ c có

hiệ u l ự c vào thá ng 3 năm 2007 Đa số các nướ c ủng h ộ cách ti ế p c ận mang tính vănhóa đối v ới th ị trường Các nước đang phát triển coi đây là thắ ng l ợi chung c ủa

c ộng đồng qu ốc tế đặ c bi ệ t c ủa các nước nghèo v ề kinh t ế nhưng giàu về văn hóa

Việ t Nam là mộ t trong nh ữ ng nước hưởng ứ ng tích c ự c tham gia vào quá

trình so ạ n th ảo Công ước và phê chu ẩ n vi ệ c gia nh ập Công ước ngay t ừ tháng 8

năm 2007 Là quố c gia có n ền văn hóa đa dạ ng c ủa cộng đồng 54 dân t ộc Vi ệ t Namnhậ n th ấ y s ự phù h ợp v ề đường l ối ch ủ trương của Đả ng c hính sách văn hóa củaNhà nước đố i v ới các n ội dung c ủa Công ước cũng như nhữ ng l ợi ích mà Công ướ cđem lại đố i v ới các nước đang phát triể n v ề đối x ử ưu đãi hợp tác phát tri ể n h ợ ptác qu ốc t ế h ỗ tr ợ tài chính thông qua Qu ỹ Quốc t ế v ề Đa dạng Văn hóa v.v

1 Hai nước bỏ phiếu chống là Hoa K ỳ và Israel

Trước s ự vận động chính tr ị mạ nh m ẽ c ủa kh ối Pháp ng ữ đồng th ời v ớ i mong

mu ốn kh ẳng định vai trò ch ủ động và tích c ự c t ạ i mộ t th ể chế đa phương trong quátrình h ộ i nh ậ p qu ố c t ế Vi ệ t Nam là m ột trong nh ững nước s ớ m nh ấ t trong khu v ự cphê chu ẩ n vi ệ c gia nh ập Công ướ c UNESCO 2005

Sau 15 năm gia nhập Công ước Chính ph ủ Vi ệt Nam đã làm gì để th ự c hi ệ ncác mục tiêu mà Công ước đề ra? Vi ệ c th ự c hi ện Công ước đã đặ t ra nh ữ ng v ấn đề

gì v ề sửa đổ i b ổ sung ho ặ c ban hành m ới các chính sách văn hóa (CSVH) tạ i Vi ệ tNam nhằm thúc đẩ y s ự phát tri ể n c ủa các ngành công nghi ệp văn hóa (CNVH)

đóng góp vào sự đa dạ ng c ủa văn hóa thế gi ới? Nhậ n th ức “văn hóa là nguồn l ự c

quan tr ọng” cho sự phát tri ển đất nước Vi ệ t Nam có nhu c ầ u n ội sinh đòi hỏi ph ả ihình thành và phát tri ể n nh ững thương hiệ u s ả n ph ẩm văn hóa Việt Nam đáp ứ ng

nhu c ầu hưở ng th ụ trong nước và m ở r ộ ng ra th ị trườ ng th ế gi ới lan t ỏa s ứ c mạ nh

mề m c ủa văn hóa quốc gia Để th ự c hi ện điều này đòi hỏi Nhà nước ph ả i có nh ữ ngchính sách v ừa đồng b ộ v ừ a ma ng tính độ t phá để khai thác được s ứ c sáng t ạ o xây

dự ng một h ệ sinh thái cho các ngành công nghi ệp văn hóa phát triể n

Luận án đặc biệt quan tâm đến những tác động về mặt chính sách mà Công

ước UNESCO 2005 có thể đem lại đối với hệ thống chính sách văn hóa của Việt

Nam trong giai đoạn hiện nay đặc biệt là những vấn đề đặt ra đối với vai trò của

Nhà nước trong việc phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Đây là đề tài mới

từ trước tới nay ở nước ta chưa có công trình nào nghiên cứu về vấn đề này Do đó

với việc lựa chọn nghiên cứu về đề tài này tác giả mong muốn từ đó có thể đưa ra

những khuyến nghị đối với Nhà nước trong việc xây dựng và hoàn thiện các cơ chế

chính sách góp phần vào việc xây dựng “Chính phủ kiến tạo hành động phục vụ

nhân dân và doanh nghiệp” về mặt lý luận và thực tiễn nhằm phát huy giá trị văn

hóa sức mạnh con người Việt Nam khát vọng phát triển đất nước phồn vinh hạnh

phúc qua đó đóng góp vào sự phát triển đa dạng văn hóa chung ở cấp độ toàn cầu

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu

Luận án nghiên cứu nhằm đề xuất các cơ chế chính sách biện pháp mà Chính

phủ Việt Nam cần thực hiện để phát triển các ngành công nghiệp văn hóa theo tinhthần của Công ước UNESCO 2005.

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Hệ thống hóa cơ sở lý luận về vai trò của Nhà nước trong chính sách pháttriển công nghiệp văn hóa tại Việt Nam theo tinh thần Công ước UNESCO 2005:giới thuyết các khái niệm then chốt; trình bày những vấn đề lý luận về đa dạng vănhóa vai trò của Nhà nước trong quy trình chính sách các mô hình chính sách vănhóa chính sách phát triển các ngành công nghiệp văn hóa và sáng tạo trên thế giới

và tại Việt Nam nền tảng lý thuyết và các mục tiêu của Công ước UNESCO 2005

- Đúc rút kinh nghiệm quốc tế về vai trò của Nhà nước trong việc xây dựngmôi trường văn hóa hệ thống chính sách pháp luật nhằm phát triển các ngành côngnghiệp văn hóa và sáng tạo phát huy sự đa dạng văn hóa rút ra những bài học vàgợi mở cho Việt Nam

- Đánh giá vai trò của Nhà nước Việt Nam trong quá trình gia nhập và thựcthi Công ước phân tích các tác động của Công ước về mặt chính sách phát triểncông nghiệp văn hóa đối với Việt Nam kể từ khi gia nhập đến nay

- Đề xuất các giải pháp đối với Nhà nước nhằm hoàn thiện cơ chế chínhsách và khuyến nghị mô hình chính sách trong phát triển các ngành công nghiệp vănhóa tại Việt Nam góp phần vào sự đa dạng văn hóa trên thế giới

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là vai trò Nhà nước trong việc ban hành và thực thicác chính sách và biện pháp nhằm thúc đẩy sự phát triển của các ngành công nghiệpvăn hóa quốc gia và tăng cường thương mại hàng hóa dịch vụ văn hóa trên thế giới

3.2 Phạm vi nghiên cứu:

- Phạm vi về mặt thời gian: từ khi Công ước có hiệu lực và Việt Nam gia

nhập Công ước vào năm 2007 đến nay

- Phạm vi về mặt không gian: khảo sát nghiên cứu chính sách văn hóa của

Việt Nam ở cấp độ quốc gia và tham khảo tìm hiểu chính sách văn hóa của các nước

Anh Pháp Trung Quốc với trọng tâm là các biện pháp chính sách phát triển cácngành CNVH.

- Phạm vi về nội dung nghiên cứu: Công ước UNESCO 2005 về bảo vệ và

phát huy sự đa dạng của các biểu đạt văn hóa không đề cập đến toàn bộ khía cạnhcủa “đa dạng văn hóa” mà tập trung vào sự đa dạng của các biểu đạt văn hóa đượcthể hiện và chia sẻ qua các hoạt động văn hóa hàng hóa và dịch vụ văn hóa – hìnhthức truyền tải đương đại của văn hóa Về bản chất Công ước xác lập quyền củaquốc gia trong việc bảo vệ và thúc đẩy sự phát triển các ngành CNVH Do đó luận

án chỉ tập trung nghiên cứu hệ thống các biện pháp chính sách mà các Chính phủđưa ra nhằm phát triển các ngành CNVH Các nội dung khác của Công ước nhưthúc đẩy các quyền văn hóa bình đẳng giới gắn văn hóa với chương trình nghị sựphát triển bền vững của Liên Hợp quốc sẽ không được phân tích trong khuôn khổLuận án Các lĩnh vực như di sản văn hóa và thiên nhiên di sản văn hóa phi vật thể tài sản văn hóa…được điều chỉnh bởi 7 công ước quốc tế khác của UNESCO

4 Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu

4.1 Câu hỏi nghiên cứu

- Tinh thần chính của Công ước UNESCO 2005 là gì và có đóng góp rasao trong lý luận về đa dạng văn hóa?

Vai trò của Nhà nước trong việc thực hiện Công ước 2005 như thế nào? Các nước trong các mô hình chính sách văn hóa trên thế giới đã có những chínhsách biện pháp và hành động gì để thực hiện mục tiêu phát triển công nghiệpvăn hóa theo tinh thần Công ước UNESCO 2005?

Vai trò của Nhà nước Việt Nam trong việc triển khai Công ước UNESCO

2005 ra sao? Các giải pháp chính sách và mô hình chính sách cần thực hiện để pháttriển các ngành công nghiệp văn hóa quốc gia?

4.2 Giả thuyết nghiên cứu

- Công ước UNESCO 2005 thúc đẩy sự đa dạng của các biểu đạt văn hóathông qua việc trao cho các quốc gia chủ quyền duy trì và ban hành các chính sách

và biện pháp phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Sự ra đời của Công ước làbước phát triển của lý luận về đa dạng văn hóa

- Nhà nước trong bất cứ mô hình chính sách văn hóa nào cũng đóng vai tròchủ đạo trong việc kiến tạo môi trường chính sách và hành lang pháp lý nhằm thúcđẩy sự phát triển của các ngành CNVH quốc gia.

- Dưới tác động của Công ước UNESCO 2005 Nhà nước Việt Nam đã cónhiều nỗ lực trong việc kiến tạo môi trường chính sách và hành lang pháp lý nhằmthúc đẩy sự phát triển của các ngành CNVH quốc gia Tuy nhiên cần có một hệthống các giải pháp mang tính đồng bộ hiệu quả và hướng tới một mô hình chínhsách phù hợp để thúc đẩy sự phát triển các ngành CNVH Việt Nam

5 Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cách tiếp cận

Luận án sử dụng cách tiếp cận liên ngành trong đó chủ đạo là cách tiếp cậncủa ngành quản lý văn hóa dựa trên các mô hình chính sách văn hóa theo phươngthức quản trị; kết hợp với chuyên ngành chính sách công thiết kế phân tích triểnkhai đánh giá các chính sách; kinh tế học với các biện pháp chính sách kinh tế gắnvới các mô hình tăng trưởng; kinh tế-chính trị xem xét mối quan hệ sản xuất trao đổihàng hóa dịch vụ văn hóa và các mục tiêu xã hội; xem xét góc độ của ngành luậtquốc tế quy định các quyền nghĩa vụ quốc gia khi tham gia một công ước quốc tế

Luận án áp dụng mô hình phân tích chính sách văn hóa gắn với cấu trúc vàphương thức quản trị dựa trên các mô hình chính sách văn hóa tiêu biểu do

Hillman-Chartrand và McCaughey đưa ra năm 1989 [78] Đó là mô hình “người tạođiều kiện” (Facilitator) mô hình Nhà bảo trợ (Patron) hay còn gọi là mô hình quản

lý gián tiếp theo nguyên tắc “cánh tay nối dài” mô hình “Kiến trúc sư” tương ứngvới mô hình “phúc lợi nhà nước” và mô hình “Kỹ sư” (Engineer) hay còn gọi là môhình kế hoạch hóa tập trung Đặc trưng để xếp loại các quốc gia theo các mô hìnhnày dựa vào kết cấu bộ máy quản trị và mức độ can thiệp của Nhà nước thông quacác phương thức quản lý tập trung thống nhất hay phân quyền phân cấp trong

hoạch định và thực thi chính sách văn hóa

Luận án sẽ lựa chọn các quốc gia tiêu biểu của từng mô hình chính sách và làthành viên của Công ước UNESCO 2005 để phân tích vai trò của Nhà nước trongviệc xây dựng và thực thi các chính sách văn hóa cũng như mức độ can thiệp của

Nhà nước trong các biện pháp nhằm bảo vệ và thúc đẩy sự đa dạng của các biểu đạtvăn hóa trong đó có việc tạo điều kiện cho các hoạt động văn hóa nội địa hàng hóa

và dịch vụ văn hóa trên lãnh thổ quốc gia được tiếp cận hiệu quả trong quá trìnhsáng tạo sản xuất phân phối và thụ hưởng văn hóa Vương quốc Anh - đại diệncho mô hình “Nhà bảo trợ” và Pháp - đại diện cho mô hình “Kiến trúc sư” được lựachọn để phân tích quá trình triển khai các mục tiêu của Công ước UNESCO 2005.Cần lưu ý các mô hình chính sách không phải bất biến và không có quốc gia nàotheo đuổi một cách rập khuôn máy móc Do hoàn cảnh lịch sử mô hình “Kỹ sư”với cách quản lý kế hoạch hóa tập trung kiểu Liên Xô và các nước thuộc phe XHCNhiện không còn Trung Quốc đã tiến hành công cuộc đổi mới cải tổ toàn diện trong

đó có lĩnh vực văn hóa với nhiều đặc điểm gần gũi với Việt Nam đồng thời cũng làmột thành viên khá tích cực của Công ước UNESCO 2005 Việc nghiên cứu cáchành động của chính quyền Trung Quốc trong việc thực thi Công ước UNESCO

2005 và phát triển các ngành CNVH của nước này sẽ đưa đến những bài học kinhnghiệm hữu ích cho Việt Nam Do Hoa Kỳ không phải là thành viên Công ước vàkhông có chính sách văn hóa nên mô hình “Người tạo điều kiện” không được xemxét theo khung phân tích mà Luận án đưa ra tuy nhiên sẽ được phân tích trongtương quan so sánh để trả lời câu hỏi liệu có hay không sự can thiệp hỗ trợ của Nhànước đối với lĩnh vực VHNT tại quốc gia này

Luận án sử dụng phương pháp phân tích chính sách dựa trên quy trình chuỗigiá trị mà UNESCO áp dụng để đánh giá hiệu quả của các chính sách và biện pháptrong lĩnh vực văn hóa Chuỗi giá trị mô tả quy trình khép kín gồm toàn bộ các hoạtđộng để đưa một sản phẩm hoặc dịch vụ từ khi hình thành ý tưởng thông qua cáckhâu trung gian sản xuất đến phân phối tới tay khách hàng Qua mỗi khâu giá trịđược gia tăng vào sản phẩm ban đầu khi kết hợp các nguồn lực khác như công cụ tri thức kỹ năng…Phân tích chuỗi giá trị là một công cụ có nhiều mục tiêu giúpcho các nhà hoạch định chính sách chủ các doanh nghiệp hiểu được những nguyênnhân thất bại thị trường đánh giá được những rào cản và thiếu hụt trong các khâucủa quy trình từ đó quyết định can thiệp thông qua các biện pháp chính sách hoặccác đề án dự án hỗ trợ nhu cầu của các bên liên quan

Luận án tiến hành nghiên cứu quyết định về mặt chính sách của chính quyềncác nước trong mối tương quan với các bên tham gia vào quy trình hoạch định vàthực thi chính sách từ đó làm rõ vai trò Nhà nước đảm nhiệm trong từng mô hìnhchính sách và đưa ra khuyến nghị về các biện pháp và sự can thiệp của Nhà nước tạiViệt Nam nhằm thúc đẩy sự phát triển của các ngành công nghiệp văn hóa.

5.2 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp tổng hợp và phân tích tài liệu thứ cấp

Thu thập tổng hợp và phân tích các công trình nghiên cứu bài viết đề tàikhoa học của các tác giả trong và ngoài nước báo cáo số liệu của các cơ quan tổchức liên quan hệ thống chính sách văn hóa của một số quốc gia điển hình đặc biệtcác báo cáo quốc gia về tình hình thực hiện Công ước UNESCO 2005 để xác lập cơ

sở lý luận và thực tiễn của luận án phân tích đánh giá các tác động về mặt chínhsách; nghiên cứu tác động của hệ thống các văn bản nghị quyết chiến lược chínhsách văn hóa của Việt Nam lên thực tiễn phát triển các ngành CNVH trong nước và

sự đa dạng văn hóa

- Phương pháp nghiên cứu so sánh

Thông qua việc phân tích khung thể chế bao gồm khuôn khổ pháp lý cácthiết chế văn hóa và biện pháp chính sách của một số quốc gia để đưa ra các điểmchung và điểm khác biệt trong vai trò can thiệp của Nhà nước đối với sự phát triểncủa các ngành CNVH và đảm bảo sự đa dạng văn hóa Trong nghiên cứu so sánh tác giả xác định mối quan hệ giữa nguyên nhân và tác động của các biện pháp chínhsách trong chuỗi giá trị văn hóa

- Phương pháp lịch sử

Nghiên cứu bối cảnh và quá trình hình thành Công ước UNESCO 2005 bốicảnh và quá trình xây dựng các chủ trương chính sách trên lĩnh vực văn hóa củaViệt Nam và một số nước được lựa chọn

- Phương pháp phỏng vấn sâu

Đối tượng phỏng vấn là những người tham gia vào quá trình soạn thảo vàtriển khai Công ước UNESCO 2005 bao gồm các cán bộ của tổ chức UNESCO

các nhà hoạch định chính sách và chiến lược văn hóa của Việt Nam các nhà quản lýtại Bộ chuyên ngành một số nhà nghiên cứu hoạt động trên lĩnh vực văn hóa

doanh nghiệp văn hóa nhà báo và nghệ sỹ độc lập…Nội dung phỏng vấn xoay

quanh các lợi ích tác động của việc Việt Nam gia nhập Công ước đánh giá quátrình triển khai Công ước tại Việt Nam và những khuyến nghị để thực thi Công ướctốt hơn tại Việt Nam Danh sách và nội dung phỏng vấn được nêu tại Phụ lục củaLuận án

6 Đóng góp mới của luận án

- Trên phương diện khoa học:

+ Đây là công trình đầu tiên nghiên cứu sâu về đề tài Công ước UNESCO

2005 tại Việt Nam phân tích từ bối cảnh ra đời lý do tham gia và đánh giá việctriển khai Công ước tại Việt Nam

+ Đề tài đóng góp vào hiểu biết rõ hơn các khái niệm về công nghiệp vănhóa đa dạng văn hóa đưa ra một cách lý giải về sự phát triển của lý thuyết đa dạngvăn hóa trong bối cảnh đương đại ở cấp độ toàn cầu và đề xuất một khái niệm mới

về công nghiệp văn hóa và sáng tạo cho Việt Nam

+ Góp phần làm sáng tỏ lý luận về mô hình phân tích chính sách văn hóa gắnvới cấu trúc và phương thức quản trị thông qua việc phân tích vai trò của các Chínhphủ trong việc hoạch định chính sách văn hóa và thực thi một Công ước quốc tế ởcác mô hình chính sách khác nhau

+ Làm rõ vai trò của Nhà nước trong quy trình hoạch định ban hành và thựcthi chính sách nhằm thúc đẩy sự đa dạng của các biểu đạt văn hóa và đưa ra khuyếnnghị về mô hình chính sách văn hóa của Việt Nam góp phần hình thành một môhình mới trong lý thuyết về mô hình chính sách văn hóa của thế giới

+ Bước đầu đánh giá tác động từ một văn bản pháp lý quốc tế đến việc xâydựng hoàn thiện hệ thống chính sách quốc gia

- Trên phương diện thực tiễn

Với việc áp dụng phương pháp đánh giá chính sách của UNESCO đối với việcthực thi Công ước tại một số quốc gia và Việt Nam; rút ra các bài học kinh nghiệm và

khuyến nghị về mặt chính sách luận án đã đề xuất một hệ thống các giải pháp đồng

bộ toàn diện vừa có tính đột phá khả thi góp phần thúc đẩy sự phát triển các ngànhCNVH ở Việt Nam Luận án có giá trị thực tiễn trong việc áp dụng các khuyến nghị giải pháp đề xuất nhằm hoàn thiện hệ thống chính sách phát triển các ngành CNVH

và cơ chế quản lý văn hóa tại Việt Nam

Các kết quả nghiên cứu của luận án có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo hữuích cho công tác nghiên cứu quản lý và giảng dạy về các chủ đề liên quan

Chương 3: Giải pháp của Nhà nước và mô hình chính sách phát triển côngnghiệp văn hóa tại Việt Nam (47 trang)

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CƠ SỞ LÝ LUẬN

VÀ KHÁI QUÁT VỀ CÔNG ƯỚC UNESCO 2005 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

1.1.1 Nhóm các công trình nghiên cứu về đa dạng văn hóa chủ nghĩa đa văn hóa

Trên thế giới chủ nghĩa đa văn hóa là một học thuyết mới hình thành và tiếptục diễn ra các tranh luận về học thuật cũng như trên diễn đàn chính trị với tư cách

là một chính sách xã hội Tài liệu về vấn đề này khá đa dạng

Chủ nghĩa đa văn hóa và quan điểm chính trị về sự công nhận của Charles

Taylor trong công trình Chủ nghĩa đa văn hóa do Amy Gutmann chủ biên (Nxb Đạihọc Princeton 1992) đặt nền móng cho chủ nghĩa đa văn hóa trên cơ sở lý luận củachủ nghĩa cộng đồng Quan điểm về “sự công nhận” và quyền được công nhận mộtcách bình đẳng đối với một cá nhân một thành viên của nhóm văn hóa các nhóm

xã hội chính là hạt nhân của học thuyết đa văn hóa và là “nhu cầu sống còn của conngười” [131]

Các tác phẩm Chủ nghĩa tự do Cộng đồng và Văn hóa (Nxb Đại học Oxford New York 1989) Công dân đa văn hóa: một học thuyết tự do về quyền của nhóm thiểu số (1995) của Will Kymlicka góp phần hình thành chủ nghĩa đa văn hóa từ

góc độ của những người theo chủ nghĩa tự do mới Tiếp tục làm rõ nhu cầu đượccông nhận và bảo vệ quyền tập thể về văn hóa của các nhóm thiểu số phù hợp vớicác nguyên tắc tự do dân chủ Kymlica cũng lý giải sự phản đối từ góc độ của tự do

cá nhân công bằng xã hội và sự thống nhất dân tộc Ông tranh luận và phân chiacác cấp độ khác nhau liên quan đến các quyền về văn hóa ngôn ngữ tôn giáo tínhđại diện và sự công nhận đối với các nhóm thiểu số như người nhập cư khác vớingười bản địa hoặc các dân tộc thiểu số khác [106] [107]

Chandran Kukathas trong các công trình Quyền của các nền văn hóa thiểu số (Nxb Đại học Oxford 1995) và đặc biệt là Chủ nghĩa tự do và chủ nghĩa đa văn hóa: quan điểm trung lập (1998) tiếp tục đưa ra những luận giải làm sáng tỏ chủ

nghĩa đa văn hóa trên quan điểm triết học của chủ nghĩa tự do mang tính trung lập.Theo học giả người Australia chủ nghĩa tự do và chủ nghĩa đa văn hóa không cóxung đột vì bản chất cả hai chủ nghĩa này đều là học thuyết đa nguyên Chủ nghĩa

tự do là một trong những phản ứng của thế giới đối với các vấn đề về đạo đức tôngiáo và đa dạng văn hóa Tuy nhiên những luận giải và kiến nghị của ông nghiêng

về góc độ của học thuyết chính trị hơn là khía cạnh văn hóa [104] [105]

Một trong những tài liệu được xem là quan điểm chính thống của UNESCO

về vấn đề này là nghiên cứu của Christine Inglis được UNESCO xuất bản vào năm

1996 với tiêu đề Chủ nghĩa đa văn hóa: chính sách mới đối với sự đa dạng Chủ

nghĩa đa văn hóa được nhìn nhận là một chính sách dân chủ để giải quyết nhữngvấn đề về đa dạng văn hóa và xã hội Phân tích sâu các chính sách đa văn hóa nhưmột phản ứng có hệ thống và toàn diện đối với sự đa dạng về văn hóa và sắc tộc cótính đến giáo dục ngôn ngữ kinh tế xã hội và những thiết chế đặc thù tại một sốnước như Australia Canada và Thụy Điển tác giả đã đánh giá những ưu việt cũngnhư hạn chế của các chính sách này trong việc quản lý các xã hội đa văn hóa và đasắc tộc [100]

Các công trình quan trọng của Bhikhu Pareck về Chủ nghĩa đa văn hóa là gì (1999) [169] Tái tư duy về chủ nghĩa đa văn hóa: đa dạng văn hóa và học thuyết chính trị (2000) [123] do Nhà in Đại học Havard xuất bản đưa ra quan điểm đa

nguyên về đa dạng văn hóa với tư cách là một học thuyết đồng thời áp dụng lý luậncủa học thuyết đó trong phân tích khách quan về những vấn đề chính sách gai góccủa xã hội đương đại như nhập cư tái định cư văn hóa

Bài viết “Một cam kết đối với đa nguyên văn hóa” của học giả BhikhuParekh được UNESCO đặt hàng làm tài liệu cơ sở cho Hội nghị liên Chính phủ vềChính sách văn hóa vì sự phát triển Stockholm 1998 đã lý giải các điều kiện để xãhội đa văn hóa có thể giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa sự đa dạng và thống nhất đồng thời đưa ra các đề xuất cho UNESCO tổ chức có vai trò quan trọng ở cấp độkhu vực và quốc tế trong việc thúc đẩy các ý tưởng mới các nghiên cứu và các thựctiễn chính sách tốt về cách giải quyết xung đột trong xã hội đa văn hóa [122]

Hệ thống Báo cáo Văn hóa Thế giới do UNESCO xuất bản vào các năm

1998 2000 là những phân tích tổng thể và toàn diện về sự cần thiết và cơ sở để banhành những chính sách mới trước các thách thức nảy sinh trên toàn cầu trong đó cóvấn đề liên quan đến sáng tạo thị trường đa dạng văn hóa và chủ nghĩa đa nguyên.[138] [139]

Ở cấp độ khu vực công trình Phân biệt sự đa dạng: nghiên cứu về chủ đề chính sách văn hóa và đa dạng văn hóa do Tony Bennett thực hiện là báo cáo đầu

tiên do Hội đồng Châu Âu đặt hàng và xuất bản năm 2001 [70] sử dụng một cáchtiếp cận mang tính đồng bộ để xem xét mối quan hệ giữa chính sách văn hóa và đadạng văn hóa từ quan điểm so sánh quốc tế Từ việc xem xét tiến trình lịch sử vàchính trị của sự thích ứng văn hóa ở một số quốc gia trong Cộng đồng châu Âu chođến việc xem xét những nỗ lực quốc tế nhằm tìm kiếm hợp tác liên chính phủ phương pháp tiếp cận này đã đưa đến kết luận về vấn đề quyền công dân và bảnchất của chính sách công trong xã hội đa dạng văn hóa chính đa dạng văn hóa đãtrao cho chính sách văn hóa quốc gia nghĩa vụ phải xác định những điều kiện mới

về công bằng đối với quyền tiếp cận và tham gia các hoạt động văn hóa Công trìnhnghiên cứu này cung cấp phương pháp luận để tiếp cận những vấn đề mà luận ánquan tâm như chính sách văn hóa đa dạng văn hóa hành động của các Chính phủ

và phản ứng của 1 tổ chức quốc tế

Tài liệu “Đa nguyên và chủ nghĩa đa văn hóa” của 02 học giả Carla

Fernandez Duran và Lorena Pacheco chuẩn bị cho Hội thảo lần thứ nhất về Cố kết

xã hội của châu Mỹ La-tin (01/2015) đã tóm tắt quan điểm và cách tiếp cận của liênminh Châu Âu và châu Mỹ La-tinh về chủ nghĩa đa văn hóa trong xã hội đương đại

Tại Việt Nam những năm qua đã bắt đầu có những nghiên cứu về chủ nghĩa

đa văn hóa qua các bài viết của các tác giả Hà Thị Quỳnh Hoa Nguyễn Thị

Phương Bùi Thị Minh Phương trên Thông tin Khoa học xã hội [21] [36] [41] Đây

là những nghiên cứu có chất lượng về cơ sở lý thuyết và thực tiễn phát triển của chủnghĩa đa văn hóa trên thế giới bước đầu đưa ra các đánh giá về mặt tích cực và hạnchế của lý thuyết này cũng như các lưu ý đối với mô hình chính sách nhằm quản lý

tính đa dạng văn hóa và sắc tộc trong xã hội.

1.1.2 Nhóm các công trình nghiên cứu về Công ước UNESCO 2005

Tại Việt Nam hiện chưa có công trình nào nghiên cứu về Công ước

UNESCO 2005 ngoài phần trình bày của tác giả tại một số hội thảo do Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch Văn phòng UNESCO Hà Nội hoặc Tổ chức Pháp ngữ OIF tổchức Vì vậy tài liệu nghiên cứu về Công ước này chủ yếu sử dụng từ nguồn tàiliệu nước ngoài và là các tài liệu công bố trên trang web chính thức của UNESCO.Điều thuận lợi là theo quy định tại Điều 9 Công ước về chia sẻ thông tin và minhbạch các quốc gia thành viên có nghĩa vụ nộp Báo cáo quốc gia 4 năm một lần vềviệc triển khai Công ước Tuy nhiên hạn chế của các báo cáo này mới dừng lại ởviệc phần lớn chỉ nêu những kết quả đạt được của những chính sách biện pháp màquốc gia thực thi chưa thấy những hạn chế vấn đề đặt ra cần phải đối mặt trongviệc bảo vệ và phát huy sự đa dạng văn hóa Thông qua hệ thống báo cáo này BanThư ký Công ước tổng hợp phân tích và thúc đẩy việc chia sẻ các thực tiễn tốt vềviệc bảo vệ và phát huy sự đa dạng của biểu đạt văn hóa ở cấp độ quốc gia khu vực

và quốc tế

Kỷ yếu hội thảo 2 ngày diễn ra tại Đại học Masstrict tháng 3/2007 khi Công

ước 2005 bắt đầu có hiệu lực về Bảo vệ sự đa dạng văn hóa: quan điểm châu Âu và quốc tế được Hildegard Schneider và Peter van den Bossche biên tập [127] đã tập

hợp một số công trình nghiên cứu khá công phu về nhiều nội dung của Công ước từgóc độ luật quốc tế và dự liệu quy mô tác động của Công ước đối với chính sách đadạng văn hóa Công trình cung cấp hiểu biết sâu hơn về sự hình thành Công ước thảo luận quan hệ giữa Công ước UNESCO và các văn bản pháp lý của WTO bànluận về mâu thuẫn giữa “văn hóa” và “thương mại” cũng như những xung đột pháp

lý quốc tế có thể xảy ra phân tích Công ước với vai trò một động lực mới để bảo vệ

đa dạng văn hóa dựa trên cách tiếp cận đa chiều giữa thương mại văn hóa và bảnquyền tác giả chỉ ra sự mất cân bằng trong hệ thống luật pháp về quyền tác giả cóthể ảnh hưởng tiêu cực đến đa dạng văn hóa… Bên cạnh các bài nghiên cứu từ góc

độ toàn cầu kỷ yếu cũng cung cấp các nghiên cứu phân tích về giá trị của đa dạngvăn hóa được quy định và thực thi trong hệ thống luật pháp của Liên minh châu Âu

và các chính sách về hạn ngạch đối với truyền thông phương tiện nghe nhìn tiềnbản quyền cho nghệ sỹ sáng tạo… Đây là một công trình có giá trị trong diễn trìnhphát triển chính sách đa dạng văn hóa tuy nhiên tại thời điểm xuất bản Công ướcmới đi vào quá trình triển khai do đó chưa thể đánh giá tác động của công cụ pháp

lý quốc tế đến luật pháp và hệ thống chính sách văn hóa của các quốc gia cam kếttham gia

Kỷ niệm 10 năm Công ước có hiệu lực Ban Thư ký UNESCO đã công bố

Báo cáo toàn cầu năm 2015 Tái định hình các chính sách văn hóa – Một thập kỷ phát huy sự đa dạng các biểu đạt văn hóa vì sự phát triển [141] phân tích các bài

học thành công và những thách thức mà các quốc gia thành viên Công ước đang đốimặt và chỉ ra các xu hướng phát triển thông qua việc phân tích các dữ liệu để đánhgiá tác động về mặt chính sách Nhà nghiên cứu Nina Obuljen Korzinek người saunày đảm nhiệm cương vị Bộ trưởng Bộ Văn hóa Croatia đã chỉ ra “các xu hướngmới trong hoạch định chính sách” tại chương 1 của Báo cáo nhận định các chínhsách và biện pháp văn hóa ngày càng hướng tới việc tăng cường chuỗi giá trị đồngthời ghi nhận một điểm tiến bộ quan trọng mà Công ước đạt được đó là mở rộngphạm vi của chính sách văn hóa sang các lĩnh vực khác ngoài phạm vi phụ trách của

Bộ Văn hóa các nước Năm 2018 Báo cáo toàn cầu lần thứ hai với tên gọi Tái định hình chính sách văn hóa – thúc đẩy sáng tạo để phát triển [142] tiếp tục được xuất

bản trong đó tăng cường đánh giá và giám sát việc thực thi các chính sách văn hóatrên toàn thế giới từ đó phân tích các diễn biễn và xu hướng đối với các vấn đềmang tính chiến lược như quyền tự do của nghệ sỹ vấn đề giới truyền thông đaphương tiện phục vụ mục tiêu công sáng tạo số… Báo cáo ghi nhận Công ước đãtruyền cảm hứng và là cơ sở pháp lý để các nước điều chỉnh chính sách văn hóa phùhợp với những biến động của thời đại việc thực thi Công ước bước đầu đã có tácđộng đến quản trị văn hóa theo hướng liên ngành và quá trình hình thành chính sáchvăn hóa với sự tham gia của nhiều bên liên quan Tháng 2 năm 2022 Báo cáo toàn

cầu lần thứ ba Tái định hình chính sách vì sự sáng tạo – tiếp cận văn hóa như hàng hóa công toàn cầu [143] được công bố đề cập đến các chính sách và giải pháp mà

các chính phủ điều chỉnh nhằm đối phó với các thách thức toàn cầu đặc biệt là các

tác động của đại dịch Covid-19 cũng như xu hướng chính sách văn hóa có sự thíchứng gắn kết với hệ thống chính sách công đòi hỏi sự tham gia của toàn bộ Chínhphủ đẩy mạnh phi tập trung tăng cường vai trò chính quyền địa phương nhằm thựchiện các mục tiêu phát triển bền vững…Báo cáo toàn cầu là những tư liệu đầu vàoquan trọng cho nghiên cứu của luận án đặc biệt là việc áp dụng phương pháp đánhgiá tác động của UNESCO trong đó tăng cường sự tham gia của các tổ chức dân sự bao gồm cả giới nghiên cứu và các chuyên gia vào quá trình xây dựng báo cáo vàtham vấn các vấn đề chính sách.

Cuốn sách Toàn cầu hóa Văn hóa và Phát triển: Công ước UNESCO về Đa dạng văn hóa do Christiaan De Beukelaer Giảng viên trường Đại học Queen

Margaret Vương quốc Anh Miikka Pyykkönen Giảng viên Đại học Jyväskylä Phần Lan và J P Singh Giáo sư Đại học George Mason Hoa Kỳ biên soạn xuấtbản năm 2015 là một công trình tập hợp các nghiên cứu đa chiều về Công ướcUNESCO 2005 cung cấp cho người đọc hiểu biết khá toàn diện về những vấn đềtrọng yếu của Công ước thông qua việc phân tích quá trình toàn cầu hóa văn hóa thểhiện qua các biểu đạt nghệ thuật và các ngành công nghiệp giải trí cũng như nhữngthực tiễn cuộc sống Thông qua các lý thuyết phương pháp luận và bằng chứng công trình đã phân tích những kết quả mà Công ước này mang lại cũng như nhữngthiếu sót và triển vọng chính sách trong tương lai Cuốn sách khẳng định một thôngđiệp rõ ràng rằng Công ước 2005 là một công cụ quan trọng và hữu ích trong cuộctranh luận về đa dạng văn hóa nhưng chưa đủ để đối mặt với những thách thức lớn

về quyền con người và vấn đề phát triển bền vững cũng như khái niệm tổng thể về

“đa dạng văn hóa” [85] Điều này càng khẳng định giới hạn phạm vi mà luận án tậptrung nghiên cứu là phù hợp đó là sự đa dạng văn hóa được biểu hiện trong bốicảnh đương đại qua hàng hóa dịch vụ văn hóa và các hoạt động văn hóa Trong khicông trình trên chỉ tập trung nghiên cứu ở cấp độ toàn cầu luận án sẽ đi sâu phântích tác động của Công ước và quá trình toàn cầu hóa văn hóa đến luật pháp chínhsách và thực tiễn của một số quốc gia điển hình để từ đó rút ra các đề xuất đối vớiviệc phát triển các ngành công nghiệp văn hóa tại Việt Nam

1.1.3 Nhóm các công trình nghiên cứu về vai trò Nhà nước trong các mô hình chính sách văn hóa trên thế giới

Nội dung nghiên cứu của Luận án là làm rõ vai trò của Nhà nước trong việcbảo vệ và phát huy các biểu đạt văn hóa qua các mô hình chính sách văn hóa vì vậyluận án sử dụng tài liệu kinh điển xuất bản năm 1989 của Harry Hillman Chartrand

& Claire McCaughey Who’s to pay for the Arts: The international search for models of support (Ai trả tiền cho nghệ thuật: tìm kiếm quốc tế về mô hình hỗ trợ)

với 4 mô hình chính sách văn hóa là nội dung cơ bản mà mọi giáo trình về chínhsách văn hóa đều đề cập [78] làm cơ sở phân tích hành động của các Chính phủtrong từng mô hình quản lý văn hóa

Cuốn sách Re-Visioning Arts and Cultural Policy: Current Impasses and Future Directions (Tái định vị Chính sách văn hóa và nghệ thuật: con đường hiện tại và các định hướng tương lai) của Jennifer Craik xuất bản 2007 [80] thông qua

những phân tích lịch sử và phê phán về chính sách văn hóa và nghệ thuật của

Australia qua các thời kỳ đã đề xuất mô hình thứ 5 “nuôi dưỡng giới tinh hoa” bên

cạnh 4 mô hình kinh điển về chính sách văn hóa đồng thời xem xét những công cụchính sách và tài chính trong hệ thống chính sách công để đề xuất ra giải pháp chotương lai Công trình có giá trị dành cho các nhà nghiên cứu văn hóa lịch sử nghệthuật và các nhà quản lý gợi mở về khả năng đề xuất các mô hình mới bên cạnh các

mô hình CSVH kinh điển

Tiêu biểu cho các tài liệu xuất bản tại Việt Nam về lĩnh vực này là cuốn sách

Chính sách văn hóa trên thế giới và việc hoàn thiện chính sách văn hóa ở Việt Nam

của tác giả Nguyễn Văn Tình do Nxb Văn hóa – Thông tin xuất bản năm 2009 [56]

đã giới thiệu nhiều mô hình CSVH khác bên cạnh 4 mô hình Người tạo điều kiện Nhà bảo trợ Kiến trúc sư Kỹ sư (Chartrand và McCaughey 1989) còn có các môhình Nhà doanh nghiệp Luật sư và mô hình Nhóm cố vấn (Wyszomirski 2003) các mô hình cánh tay nối dài – vận động thị trường – nhà tổ chức biểu diễn

(Cummings và Katz) mô hình nhà thiết kế - người hưởng lợi – hoàng gia

(Mulcahy) Nhóm chuyên gia – quan chức Nhà nước… cũng như chia sẻ các

phương pháp kinh nghiệm xây dựng và thực hiện chính sách văn hóa của một sốnước để từ đó đề xuất hoàn thiện CSVH ở nước ta trong thời kỳ công nghiệp hóa hiện đại hóa và hội nhập quốc tế Tiếp nối xu hướng nghiên cứu này Luận án đúcrút các thực tiễn tốt từ các mô hình CSVH trong việc thực thi Công ước UNESCO

2005 sử dụng các phương pháp xây dựng đánh giá chính sách của UNESCO đểtiếp tục phát triển các đề xuất giải pháp chính sách nhằm thúc đẩy sự lớn mạnh củacác ngành CNVH tại Việt Nam cũng như khuyến nghị một mô hình CSVH choViệt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững trong thời đại Công nghiệp 4.0

Bên cạnh đó cơ sở dữ liệu quốc tế trực tuyến về chính sách văn hóa theokhung mô hình báo cáo của Hội đồng châu Âu do các nhà nghiên cứu uy tín viếtđược công bố trên nền tảng của Compendium Cultural policies & trends

https://www.culturalpolicies.net sẽ cung cấp các tư liệu cơ bản về mô hình chínhsách văn hóa các nước được lựa chọn Trên cơ sở đó luận án sẽ tiến hành phân tíchvai trò của Chính phủ trong các mô hình này kết hợp với Báo cáo quốc gia thực thiCông ước UNESCO 2005 cập nhật các biện pháp chính sách bảo vệ và phát huy sự

đa dạng văn hóa để từ đó chứng minh vai trò chủ đạo của Chính phủ trong việc kiếntạo môi trường chính sách và hành lang pháp lý nhằm thúc đẩy sự phát triển của cácngành công nghiệp văn hóa quốc gia

Sự nổi lên của các ngành CNVH trên thế giới đặt ra các câu hỏi về lý thuyết

và thực tiễn đối với mô hình CSVH Một số nghiên cứu quan trọng về quan hệ giữa

CNVH và CSVH phải kể đến như nghiên cứu Các ngành công nghiệp văn hóa và chính sách văn hóa của David Hesmondhalgh và Andy Pratt đăng trên Tạp chí

nghiên cứu quốc tế về chính sách văn hóa 03/2015 đã phân tích quan hệ giữa cácngành công nghiệp văn hóa và chính sách văn hóa trong bối cảnh lịch sử tìm hiểunguyên nhân cách thức các ngành CNVH trở thành một nội dung quan trọng trongchính sách văn hóa và phân tích những xung đột về khái niệm quy mô khi đưa khíacạnh thương mại và công nghiệp vào phạm trù của chính sách văn hóa cũng nhưnhững thách thức đặt ra khi nghiên cứu vấn đề này hiện nay Bài viết đã hệ thốnglại đồng thời đặt ra một loạt vấn đề liên quan đến lý thuyết về chính sách văn hóa

và CNVH [98] Nghiên cứu của Pierre-Michel Menger về Các chính sách văn hóa châu Âu và sự chuyển biến của các ngành công nghiệp văn hóa là một tài liệu tham

khảo khá thú vị đã phác họa tiến trình phát triển qua 4 giai đoạn của chính sách vănhóa công với 2 nội dung trọng tâm là bảo tồn và phát huy di sản và đưa các ngànhCNST trở thành hạt nhân của xã hội tri thức Trải qua giai đoạn 1 của chính sáchcông về văn hóa dựa trên nguyên tắc tính xuất sắc và dân chủ hóa CSVH tiến sanggiai đoạn 2 phi tập trung hóa rồi chuyển sang giai đoạn 3 điều chỉnh quy mô canthiệp công mở rộng phạm vi CSVH sang lĩnh vực giải trí công nghiệp hóa và cuốicùng là giai đoạn 4 với xu thế đánh giá CSVH dựa trên sự đóng góp vào tăng trưởngkinh tế và cân bằng các mục tiêu xã hội về sự đa dạng khuyến khích mở rộng cácngành CNST Tác giả cũng đặt vấn đề vai trò ngày càng tăng của các thành phố sẽtrở thành sự thay thế đối với can thiệp của Nhà nước từ chính quyền trung ươngtrong chính sách văn hóa của các quốc gia [113]

1.1.4 Nhóm các công trình nghiên cứu về chính sách phát triển công nghiệp văn hóa và sáng tạo tại các nước được lựa chọn phân tích

Nội dung chủ đạo của Công ước 2005 là vấn đề phát triển các ngành côngnghiệp văn hóa Do đó luận án cũng tiến hành nghiên cứu các kết quả của nhóm đềtài về CNVH CNST trong nước và quốc tế Phát triển “công nghiệp văn hoá”

“công nghiệp nội dung” “kinh tế sáng tạo” đã trở thành xu thế quan trọng trongchính sách văn hoá của nhiều quốc gia do đó trên thế giới nguồn tư liệu về đề tàinày khá dồi dào

Các nghiên cứu đầu tiên về tác động của chính sách đối với các ngành

CNVH được thực hiện với sự bảo trợ của UNESCO vào đầu những năm 80 Trong

cuốn sách Các ngành công nghiệp văn hóa: Thách thức đối với tương lai của văn hóa được UNESCO xuất bản vào năm 1982 tổng hợp các nghiên cứu được trình

bày tại Hội nghị của các chuyên gia về “Vị trí và vai trò của các ngành công nghiệpvăn hóa trong sự phát triển văn hóa của các xã hội” được tổ chức tại Montreal năm

1980 [137]

Đánh giá sự phát triển về công nghiệp văn hóa và sáng tạo ở cấp độ toàn cầu

tiêu biểu phải kể đến Báo cáo Toàn cầu về Kinh tế sáng tạo năm 2008 2010 năm

2013 năm 2015 [133] [134] [135] [136] do các cơ quan chuyên môn của LiênHợp Quốc công bố tập hợp các phát hiện có dữ liệu thực chứng từ các nghiên cứumang tính khoa học của nhiều nhà nghiên cứu chuyên gia uy tín Báo cáo Toàn cầuđầu tiên về Kinh tế sáng tạo từ khi ra đời vào năm 2008 đã trở thành chủ đề thảoluận của mạng lưới các cơ sở giáo dục đào tạo và các viện nghiên cứu trên thế giới được nhiều trường đại học coi là nguồn tham khảo chủ yếu để xây dựng chươngtrình đào tạo cấp đại học và điều chỉnh giáo trình đào tạo sau đại học trong lĩnh vựcvăn hóa nghệ thuật và kinh tế sáng tạo Các báo cáo tiếp theo tiếp tục dự báo các xuhướng thương mại trên thế giới gợi mở về mặt chính sách và mô hình phát triểnKTXH

Công trình Các ngành công nghiệp văn hóa của David Hesmondhalgh xuất

bản lần đầu tiên vào năm 2002 qua các lần chỉnh sửa bổ sung (2007 2012 2019)

và nhiều lần tái bản được coi là sách giáo khoa về CNVH đưa vào giảng dạy vànghiên cứu tại nhiều trường Đại học danh tiếng trên thế giới Cuốn sách kết hợpgiữa phương pháp nghiên cứu văn hóa học với kinh tế chính trị xã hội học tổ chức nghiên cứu chính sách truyền thông đưa ra những phân tích so sánh ở cấp độ toàncầu để lý giải sự thay đổi trong sản xuất văn hóa từ những năm 1980 đến nay luậngiải vai trò của văn hóa và sáng tạo trong xã hội hiện đại và những thay đổi cần thiết

về mặt chính sách để thích ứng với những chuyển biến của quá trình toàn cầu hóa

và công nghệ [97]

Bài viết “Từ các ngành công nghiệp văn hóa đến các ngành công nghiệpsáng tạo: Lý thuyết công nghiệp và các hàm ý chính sách” của Stuart Cunningham(2002) cung cấp lý lẽ để phân biệt giữa các khái niệm CNVH và CNST phân tích

về mặt lý thuyết chính sách của các ngành này Khẳng định vai trò xương sống củavăn hóa và sáng tạo trong nền kinh tế tri thức Cunningham đề xuất cơ chế chínhsách quản lý và hỗ trợ các ngành này phát triển [82] Cùng với các nghiên cứu kháccủa ông viết chung với Jason Potts về các ngành CNVH (2008 2012 2016) đây làcác tài liệu quan trọng phân tích sự phát triển của các ngành CNVHST và khái quát

thành mô hình chính sách.

Trong số các nghiên cứu học thuật mang tính lý luận về CNVHST công

trình của GS Justin O’Connor Đại học Leeds Vương quốc Anh với tên gọi Các ngành công nghiệp văn hóa và sáng tạo: tổng quan các công trình nghiên cứu

(11/2007) đã rà soát toàn bộ quá trình phát triển lý thuyết về các ngành công nghiệpvăn hóa và sáng tạo lật lại lịch sử của ý tưởng “các ngành công nghiệp văn hóa” vànhững thay đổi phát triển của khái niệm này về mặt học thuật cũng như chính sáchtrong nền kinh tế sáng tạo [118]

Các nhà nghiên cứu Katia Segers và Ellen Huijgh từ Trung tâm Xã hội học

Truyền thông của Đại học Vrije Bruxelles trong công trình nghiên cứu Làm rõ sự phức tạp và mâu thuẫn của các ngành công nghiệp văn hóa (2007) cung cấp một

cách lý giải về khái niệm các ngành CNVH thông qua việc phân tích bối cảnh kinh

tế chính trị xã hội mà các khái niệm này ra đời kể từ 1945 đến nay làm rõ sự tiếnhóa từ các khái niệm các ngành CNVH các ngành CNST kinh tế sáng tạo cácngành kinh tế trải nghiệm các ngành công nghiệp nội dung các ngành công nghiệpgiải trí các ngành công nghiệp bản quyền truyền thông để miêu tả những ngànhsản xuất nội dung mang tính biểu tượng phân tích những đặc điểm loại hình để làm

rõ khái niệm của các ngành CNVH [128]

Nhóm tài liệu về chính sách CNVHST của các nước hết sức phong phú.Nước Anh nơi được coi là bệ phóng bài học thành công về phát triển các ngànhCNST ra thế giới có rất nhiều tài liệu nghiên cứu về tiến trình này Nghiên cứu của

Nicolas Garnham (2005) Từ các ngành công nghiệp văn hóa đến sáng tạo: phân tích về hàm ý đối với các tiếp cận “các ngành công nghiệp sáng tạo” với chính sách nghệ thuật và truyền thông tại Vương quốc Anh đã phân tích hàm ý về chính

sách văn hóa khi Anh chuyển đổi từ thuật ngữ các ngành CNVH sang các ngànhCNST Việc sử dụng thuật ngữ các ngành CNST gắn với các lý thuyết về xã hộithông tin với khái niệm “đổi mới sáng tạo” và gắn với tuyên bố về vai trò của lĩnhvực văn hóa như một lĩnh vực tăng trưởng kinh tế quan trọng trong nền kinh tế toàncầu và có sự liên kết với lĩnh vực sở hữu trí tuệ Vì vậy có đầy đủ lí lẽ để bảo vệ

chính sách của nhà nước trong việc cấp ngân sách tập trung vào nghệ sỹ và chuỗicung ứng thay vì các mục tiêu khác của chính sách văn hóa như tăng cường sựtham gia và tiếp cận của người dân [93].

Ngược lại trong bài viết “Chính sách văn hóa trong thời đại các ngành côngnghiệp sáng tạo” của Hasan Bakhshi và Stuart Cunningham do NESTA xuất bảnnăm 2016 lại lập luận về việc chính sách văn hóa hiện thời của Anh có sự chồng lấnvới chính sách các ngành CNST do các phương pháp đo lường và thống kê vì vậy kêu gọi việc tái cân bằng và cần định hướng CSVH chú trọng vào các mục tiêu nhưgiáo dục văn hóa văn hóa với sức khỏe của người dân tăng cường sự tham gia củangười dân vào các hoạt động văn hóa để không ai bị bỏ lại phía sau [68]

Đối với các nghiên cứu về Pháp nơi chính sách văn hóa được coi là sảnphẩm phát minh của người Pháp (Jean-Michel Djian 1996) [86] các công trìnhnghiên cứu của David Looseley về chính sách văn hóa và các cuộc tranh luận trongbối cảnh đương đại tại Pháp) đã cung cấp cái nhìn lịch sử về đặc trưng mô hìnhCSVH với sự can thiệp trực tiếp của Nhà nước nhằm thực hiện sứ mệnh văn hóa và

sự tiến triển của mô hình này qua các thời kỳ Bộ trưởng Văn hóa từ việc thực hiện

03 trụ cột: bảo tồn (và đào tạo) sáng tạo (các tác phẩm mới đương đại) và dân chủhóa văn hóa cho đến việc tăng cường phân cấp phi tập trung thúc đẩy số hóa pháttriển các ngành CNVH [111]

Đối với nghiên cứu về CSVH và các ngành CNVH của Trung Quốc tại ViệtNam phải kể đến hàng loạt các công trình của tác giả Nguyễn Thị Thu Phương như

Sức mạnh mềm văn hóa Trung quốc và tác động tới Việt Nam và một số nước Đông Nam Á (Nxb Chính trị quốc gia 2016) Cải cách thể chế văn hóa Trung Quốc từ năm 1978 đến nay (Nxb Khoa học xã hội 2017) bài viết “Tác động của cải cách

thể chế đối với phát triển công nghiệp văn hóa Trung Quốc và một số vấn đề đặt racho Việt Nam” (Văn hóa học số 2-2016) [37] [38] [39] Đối với các học giả quốc

tế nhiều năm qua Michael Keane nghiên cứu và xuất bản các bài viết về các ngành

CNVHST tại Trung Quốc và giấc mộng Trung Hoa Cuốn sách Sáng tạo đỏ: Văn hóa và hiện đại tại Trung quốc do Justin O’Connor và Xin Gu đồng tác giả xuất bản

tại Hoa kỳ vào tháng 12/2020 đã phân tích nền kinh tế văn hóa Trung Quốc trong 20năm qua với chiều cạnh lịch sử và đặt ra những câu hỏi về bản chất của chủ nghĩa tưbản sáng tạo cũng như điều mà phương Tây vẫn tuyên bố là hiện đại cung cấp tưduy mới về chính sách văn hóa tại Trung Quốc định vị Trung quốc trong nền kinh

tế văn hóa toàn cầu [120]

1.1.5 Nhóm các công trình nghiên cứu về chính sách văn hóa và công nghiệp văn hóa tại Việt Nam

Đối với Việt Nam cơ sở định hướng và hoạch định chính sách văn hóa baogồm các Văn kiện các kỳ Đại hội Đảng đặc biệt là Nghị quyết Trung ương V khóa

VIII về xây dựng nền văn hóa tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc và Nghị quyết 33 Hội nghị Trung ương 9 khóa XI về xây dựng văn hóa con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước; Chiến lược phát triển Văn hóa Việt Nam đến năm 2020 tầm nhìn 2030; Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp Văn hóa tại Việt Nam đến năm 2020 tầm nhìn 2030 các Đề án triển khai Nghị quyết 23 của Bộ

Chính trị về văn học nghệ thuật các Chiến lược quy hoạch kế hoạch hành độngcủa ngành văn hóa… Đây là hệ thống các văn bản chính sách và biện pháp văn hóa

quan trọng của Việt Nam Các công trình nghiên cứu như Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc do tác giả Nguyễn Khoa Điềm chủ biên (Nxb Chính trị quốc gia 2001) [14] Những thách thức của văn hóa Việt Nam trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế do tác giả Phạm Duy Đức chủ biên (2006) [15] Văn hóa Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế do tác giả Nguyễn Chí Bền chủ biên (2010) [5] hay Quản lý văn hóa Việt Nam trong tiến trình đổi mới và hội nhập quốc tế (do tác giả Phan Hồng Giang và Bùi Hoài Sơn

đồng chủ biên 2014) [17] đã phân tích vai trò của văn hóa trong quá trình pháttriển vạch ra những thách thức cơ bản đối với văn hóa trong quá trình hội nhập kinh

tế quốc tế và đề ra một số giải pháp chủ yếu để xây dựng và phát triển văn hóa ViệtNam trong thời kỳ mới Đây là các tài liệu tham khảo cơ bản cung cấp cái nhìn tổngthể cho tác giả luận văn tiếp tục phân tích và đề xuất cụ thể đối với Chính phủ kiếntạo hành động trong việc bảo vệ và phát huy sự đa dạng của các biểu đạt văn hóa

Từ năm 2007 khi Việt Nam tiến hành đánh giá lại chính sách văn hóa trongkhuôn khổ dự án do Sida Thụy điển tài trợ và đặc biệt sau khi phê chuẩn Công ước

2005 của UNESCO về Bảo vệ và Phát huy sự đa dạng của các biểu đạt văn hóa

nhiều hội thảo quốc tế về chủ đề này đã được tổ chức để phổ biến khái niệm về cácngành công nghiệp văn hóa nâng cao nhận thức cho các nhà quản lý hoạch địnhchính sách giới nghiên cứu và đào tạo các tổ chức và những người hoạt động vănhóa nghệ thuật các nghệ sỹ độc lập và các doanh nghiệp Có thể kể đến hàng loạtcác hội thảo do Cục Hợp tác quốc tế Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch chủ trì tổ

chức trong khuôn khổ dự án Đối thoại giữa các nhà quản lý và hoạch định chính sách văn hóa do Đan Mạch tài trợ như hội thảo Công nghiệp văn hóa ở Việt Nam – Thực trạng và giải pháp năm 2008 hội thảo Công nghiệp văn hóa: Vai trò đối với nền kinh tế và khung chính sách phù hợp phát triển công nghiệp văn hóa tại Việt Nam năm 2010 hội thảo Khung kế hoạch Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa tại Việt Nam năm 2011; Hội thảo Các ngành công nghiệp sáng tạo: trụ cột của nền kinh tế do Quỹ Á - Âu ASEF tài trợ năm 2014… Những hội thảo do

Cục Hợp tác quốc tế tổ chức đã góp phần đưa khái niệm các ngành công nghiệp vănhóa tới gần hơn với các nhà quản lý giới nghiên cứu và những người thực hànhvăn hóa Qua các cuộc hội thảo một số vấn đề lý luận chung về công nghiệp vănhóa như khái niệm vai trò hệ thống phân ngành xu hướng phát triển giải pháp tạođộng lực… đã được bàn luận và trao đổi góp phần làm sáng tỏ hơn khái niệm côngnghiệp văn hóa – một lĩnh vực đã phát triển mạnh mẽ ở nhiều nước trên thế giớinhưng vẫn còn mới mẻ ở Việt Nam [23]

Trong giới nghiên cứu các giảng viên từ các trường Đảng đã có nhữngnghiên cứu khá sâu về vấn đề này từ sớm Các bài viết của tác giả Tô Huy Rứa UVTW Đảng Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh “Xây dựng và

phát triển ngành công nghiệp văn hóa ở nước ta” đăng trên Tạp chí Cộng sản số 1

tháng 1 2006 “Phát huy vai trò động lực của văn hóa đối với sự phát triển kinh tế

-xã hội” (Tạp chí Khoa học -xã hội Việt Nam tháng 5/2006) [47] [48] Mai Hải Oanh với bài “Xây dựng ngành công nghiệp văn hóa ở nước ta” (Tạp chí Văn hóa Nghệ

thuật số 6-2006) [34]… đã đặt ra hướng tiếp cận mới đổi mới về tư duy thay đổi

quan niệm truyền thống coi văn hóa là kiến trúc thượng tầng đảm đương chức nănghình thái ý thức và chỉ phát huy cao độ trong lĩnh vực tinh thần xác lập nhận thứctrong thời đại kinh tế tri thức: văn hóa là nhân tố mấu chốt của tăng trưởng kinh tế trực tiếp thúc đẩy sức sản xuất phát triển phát triển công nghiệp văn hóa là mộtbiến đổi quan trọng đối với phương thức phát triển văn hóa xây dựng công nghiệpvăn hóa là tiến hành xây dựng văn hóa trong tình hình mới sử dụng điều kiện thuậnlợi của cơ chế thị trường và kỹ thuật cao để tạo nên sự phát triển mạnh mẽ củanghiệp văn hóa – nghệ thuật là tiền đề hết sức quan trọng để xây dựng một nền vănhóa tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc

Cũng thời kỳ này các kết quả của dự án do Quỹ Ford tài trợ trước đó nhằm

“Phát triển giáo trình quản lý văn hóa nghệ thuật trong nền kinh tế thị trường ở Việt

Nam” được tiếp nối với dự án Biên soạn giáo trình Quản lý Văn hóa Nghệ thuật

(Bậc cử nhân) và các khóa học chuyên sâu ngắn hạn và phát triển khung chươngtrình đào tạo quản lý văn hóa nghệ thuật (bậc thạc sỹ)” 2005-2009 đã có sản phẩm

cụ thể là giáo trình Các ngành công nghiệp văn hóa của nhóm tác giả Phạm Bích

Huyền Đặng Hoài Thu Trường Đại học Văn hóa Hà Nội được ra đời vào năm

2009 trở thành giáo trình cho sinh viên Đại học và Cao đẳng các trường Văn hóa –Nghệ thuật) [52]

Các nỗ lực nghiên cứu của các học giả Việt Nam tiếp tục được thực hiện

trong bài “Công nghiệp văn hóa” đăng trên Tạp chí Lý luận chính trị số 12/2014 tác

giả Đoàn Minh Huấn Học viện Chính trị Khu vực I và tác giả Nguyễn Ngọc Hà Viện Lịch sử Đảng còn đề xuất 1 định nghĩa riêng về công nghiệp văn hóa “làngành công nghiệp sáng tạo sản xuất tái sản xuất phổ biến tiêu dùng các sảnphẩm và các dịch vụ văn hóa bằng phương thức công nghiệp hóa tin học hóa thương phẩm hóa nhằm đáp ứng nhu cầu văn hóa đa dạng của xã hội các hoạtđộng đó được bảo vệ bởi bản quyền” [23]

Các nghiên cứu của tác giả Đỗ Thị Thanh Thủy “Để phát triển các ngànhcông nghiệp văn hóa ở Việt Nam” (2014) [54] và “Một số biện pháp để phát triển

các ngành công nghiệp văn hóa – bài học từ các nước trên thế giới” (2015) [55] đãlàm sáng tỏ hơn về mặt lý thuyết đối với khái niệm “các ngành công nghiệp vănhóa” và các khái niệm liên quan đưa ra khái niệm về công nghiệp văn hóa mà ViệtNam lựa chọn đồng thời thông qua việc đánh giá điểm mạnh điểm yếu của hiệntrạng Việt Nam đề xuất một hệ thống các biện pháp khá toàn diện trong việc huyđộng nguồn lực phát triển các ngành công nghiệp văn hóa tại Việt Nam.

Trong nghiên cứu “Công nghiệp sáng tạo và văn hóa” (2015) Trần Nho Thìn

đã làm rõ hơn các khái niệm công nghiệp văn hóa công nghiệp sáng tạo kinh tếsáng tạo tìm hiểu khía cạnh kinh tế của văn hóa qua công nghiệp văn hóa hiện đại

và kinh nghiệm thành công của một số nước như Hàn Quốc Trung Quốc Anhquốc… để đổi mới cách nhìn đối với văn hóa dân tộc không chỉ tự giới hạn tầmnhìn văn hóa dân tộc trong phạm vi bảo tồn giữ gìn bản sắc mà gia nhập tích cựcvào hệ thống công nghiệp văn hóa toàn cầu biến văn hóa thành nguồn lực thúc đẩy

sự phát triển kinh tế [51]

Tác giả Vũ Đức Thanh và Hoàng Khắc Lịch Đại học Kinh tế Đại học Quốcgia Hà Nội trong một nghiên cứu vào năm 2016 phân tích nhằm phân biệt giữa haikhái niệm “công nghiệp văn hóa” và “công nghiệp sáng tạo” để từ đó đề xuất phânloại các tiểu ngành của các ngành công nghiệp văn hóa [50]

Đặc biệt cuốn sách Phát triển công nghiệp văn hóa ở Việt Nam do tác giả Từ

Thị Loan chủ biên (2017) đã hệ thống hóa những vấn đề lý luận cơ bản về côngnghiệp văn hóa làm rõ các khái niệm công cụ đặc điểm cơ cấu phân ngành vai tròcủa công nghiệp văn hóa và các yếu tố tác động đến sự phát triển công nghiệp vănhóa ở Việt Nam Công trình cũng cung cấp cho người đọc tổng quan tình hìnhnghiên cứu của các nhà khoa học trong và ngoài nước về công nghiệp văn hóa giớithiệu các kinh nghiệm phát triển các ngành CNVH ở một số nền kinh tế phát triểnnhư Anh Pháp Nhật Bản Hàn Quốc Trung Quốc Singapo để đúc rút các bài họckinh nghiệm đối với Việt Nam Công trình còn tiến hành khảo sát phân tích đánhgiá thực trạng phát triển một số phân ngành công nghiệp văn hóa tại Việt Nam nhận diện thế mạnh tiềm năng cũng như hạn chế thách thức để đề xuất một số định

hướng chính sách nhiệm vụ giải pháp và lộ trình hành động nhằm phát triển côngnghiệp văn hóa tại nước ta [28].

Công trình nghiên cứu của cố tác giả Lương Hồng Quang Các ngành công nghiệp sáng tạo ở Việt Nam: Môi trường thể chế thị trường và sự tham gia (2018)

là tổng kết của các công trình nghiên cứu của ông và các cộng sự từ 10 năm trước

đó từ các đánh giá chính sách và định hình mô hình tổ chức gắn với hội nhập và

phát triển cho đến các báo cáo đánh giá Thực trạng các ngành công nghiệp văn hóa tại Việt Nam để đề ra các định hướng phát triển từ 2011 đến 2020 Tầm nhìn 2030.

Cuốn sách đã đi sâu phân tích các ngành công nghiệp sáng tạo – văn hóa với tư cách

là một hiện tượng kinh tế - văn hóa ra đời trong điều kiện của nền kinh tế tri thức dựa vào các tiềm năng văn hóa – con người cùng các yếu tố về công nghệ và pháttriển thị trường Xác định Việt Nam đang trong giai đoạn đầu tiên – “giai đoạn mớihình thành” của quá trình phát triển gồm 3 giai đoạn của các ngành công nghiệpsáng tạo tác giả nhấn mạnh vai trò “bà đỡ” của chính sách và đưa ra những bộ công

cụ và đề xuất cụ thể để bổ sung cho Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2020 tầm nhìn đến năm 2030 được Thủ tướng Chính

phủ ban hành vào năm 2016 mà tác giả đánh giá là một bước phát triển thể chế quantrọng [42]

*Nhận xét đánh giá về tình hình nghiên cứu và những vấn đề luận án có thể tiếp tục nghiên cứu.

Thông qua tổng quan tình hình nghiên cứu các vấn đề liên quan đến đề tàiluận án có thể thấy nhóm công trình nghiên cứu về các mô hình chính sách văn hóa

và các ngành CNVHST trên thế giới rất phong phú Đề tài này cũng được các nhànghiên cứu tại Việt Nam ngày càng quan tâm với sự ra đời của nhiều công trìnhtrong nước về CNVH trong hơn 10 năm qua Vấn đề “đa dạng văn hóa” cũng đượccác nhà khoa học trên thế giới nghiên cứu từ lâu và hình thành lý thuyết về chủnghĩa đa văn hóa Tuy nhiên các công trình liên quan đến Công ước UNESCO

2005 chưa nhiều và phần lớn dừng ở cấp độ khu vực hoặc toàn cầu chưa có côngtrình chuyên sâu đánh giá tác động của Công ước đối với sự phát triển chính sách

của quốc gia Vì vậy đây chính là khoảng trống để Luận án có thể tiến hành nghiêncứu sâu về Công ước UNESCO 2005 với tư cách là cơ sở để Nhà nước hoạch định

và thực thi các chính sách phát triển CNVH Đồng thời dựa trên các kinh nghiệm bài học thành công của Nhà nước trong các mô hình chính sách trên thế giới triểnkhai Công ước để nghiên cứu đề xuất hệ thống giải pháp mà Nhà nước Việt Namcần thực hiện để thúc đẩy sự phát triển các ngành CNVH quốc gia Bên cạnh đó mặc dù đã có nhiều nỗ lực định nghĩa khái niệm “các ngành công nghiệp văn hóa”của các cá nhân và tổ chức trong và ngoài nước tuy nhiên tại Việt Nam chưa cómột khái niệm chính thức từ Nhà nước Vì vậy luận án tiếp tục đi sâu nghiên cứu

để đề xuất một khái niệm mới áp dụng cho Việt Nam nhằm đạt được nhận thứcchung làm cơ sở cho hành động đáp ứng yêu cầu trong tình hình mới

“Tuyên ngôn 1966 về hợp tác văn hóa quốc tế” ra đời đánh dấu sự thay đổi

về trọng tâm và khái niệm Khái niệm văn hóa giờ bao hàm “bản sắc” Bản sắc vănhóa của các quốc gia trở thành trọng tâm chính trị Đó là những gì giúp ta hiểu mình

là ai và đến từ đâu Văn hóa giờ đây không chỉ còn giới hạn ở nghệ thuật mà đã đềcập đến những vấn đề về phẩm giá và quyền hợp pháp một bước tiến quan trọnggắn kết văn hóa với chính trị

Từ một loạt các hội nghị vào cuối những năm 60 đến Hội thảo quốc tế về

Chính sách văn hóa tại Bogotá năm 1978 lúc này khái niệm văn hóa với tư cách là

một quyền lực chính trị được gắn kết với ý tưởng về sự phát triển mở ra cho các

nước mới giành được độc lập và đang phát triển một con đường mới trong đó vănhóa mang lại một hướng đi tự chủ hướng tới sự tiến bộ có thể giải phóng về chínhtrị và tăng cường năng lực kinh tế UNESCO coi tôn trọng bản sắc văn hóa là một

sự lựa chọn về mặt kinh tế chính trị (thay vì đơn thuần là sự lựa chọn thẩm mỹ) và

là một tiền đề nhằm đạt được sự bình đẳng hơn giữa các quốc gia trên thế giới Sựtham gia và chia sẻ đối thoại liên văn hóa không chỉ diễn ra giữa các quốc gia thànhviên tổ chức mà còn vô cùng quan trọng trong nội bộ xã hội đa văn hóa của từngthành viên

Từ thập kỷ 80 đến những năm đầu thế kỷ XXI nhấn mạnh yêu cầu về “sựkhoan dung” không chỉ giữa các xã hội mà trong nội bộ bản thân từng xã hội UNESCO tập trung hơn vào các vấn đề trong lòng các xã hội luận giải các vấn đề

về lý thuyết và thực tiễn đối với quyền của nhóm thiểu số và sự cùng tồn tại của cáccộng đồng văn hóa Các khái niệm và ưu tiên của UNESCO cũng tiến triển để phùhợp với sự thay đổi trong thực tiễn về chính trị xã hội Tuyên bố Mexico về Chínhsách văn hóa năm 1982 đã đưa ra định nghĩa về văn hóa thể hiện sự phát triển trongkhái niệm này kể từ khi UNESCO ra đời: “Văn hóa theo các hiểu rộng nhất gồmtoàn bộ tập hợp những khía cạnh của đời sống tinh thần vật chất tri thức tình cảmđịnh hình đặc điểm của một xã hội hoặc một nhóm xã hội Nó không chỉ bao gồmnghệ thuật và chữ viết mà còn bao hàm cả phương thức sống các quyền cơ bản củacon người hệ giá trị truyền thống và tín ngưỡng” [130] Như vậy bên cạnh các giátrị phổ quát là quyền cơ bản của con người những giá trị đặc thù như tín ngưỡng lối sống sẽ là chất keo gắn kết đặc biệt những thành viên trong nhóm với nhau.Đồng thời Tuyên bố cũng khẳng định đa dạng văn hóa cần phải được quản lý trongtừng xã hội và không nền văn hóa nào có thể sống tách biệt trong thế giới tùy thuộclẫn nhau hiện nay

1.2.1.1.2 Đa dạng văn hóa

Từ những năm 90 UNESCO dành nhiều nỗ lực để phát triển khái niệm

mang tính bước ngoặt lịch sử đó là “đa dạng văn hóa” Báo cáo Sự đa dạng sáng tạo của chúng ta của Ủy ban Thế giới về Văn hóa và Đa dạng năm 1996 [188] lần

đầu tiên đã đưa ra khái niệm về “đa dạng văn hóa” trong bối cảnh chính sách vănhóa đối ngoại Tất cả các nền văn hóa đều được tôn trọng và được các nền văn hóakhác khoan dung Tất cả cùng tuân theo nguyên tắc mang tính đạo đức toàn cầu đó

là quyền tự do về văn hóa của các cá nhân và cộng đồng tôn trọng tính đa nguyên theo đó chấp nhận sự khác biệt về lối sống và sự đa dạng trong sáng tạo công nhậnvăn hóa không tĩnh tại mà luôn vận động phát triển thông qua sự sáng tạo thúc đẩytiến hóa và tiến bộ những nguyên tắc mang tính phổ quát về quyền con người Theobáo cáo này “sự đa dạng” đồng nghĩa với thuật ngữ “đa văn hóa” hàm ý về sự khácbiệt của nhiều nền văn hóa được hiểu theo nghĩa rộng như lối sống ngôn ngữ tưduy diễn ra không chỉ ở một vùng lãnh thổ mà còn ở cấp độ toàn cầu Thúc đẩy đadạng văn hóa là hành động có chủ đích nhằm chống lại sự đồng nhất do quá trìnhtoàn cầu hóa kinh tế và văn hóa gây ra Đây là mục tiêu được giới thiệu trong khuônkhổ của Thập kỷ Phát triển Văn hóa của Liên hiệp quốc (1988–1997) Tiếp đó Hộinghị Stockholm về văn hóa và phát triển năm 1998 đã đưa ra một cách hiểu về “đadạng” trong quan hệ chặt chẽ với các vấn đề phát triển cũng như mối quan hệ giữavăn hóa và chất lượng kinh tế xã hội của các quốc gia cộng đồng

UNESCO nhấn mạnh vào dân chủ hòa bình và đối thoại liên văn hóa đồngthời tiếp tục nghiên cứu về “sự tự chủ” và “chủ nghĩa đa văn hóa” như một mô hìnhthay thế đối với chính sách đồng hóa và hội nhập liên quan đến quyền của các dântộc thiểu số Mô hình của chủ nghĩa đa văn hóa cho phép bảo vệ sự đa dạng văn hóa

và quyền tự chủ trong mỗi xã hội với mong muốn các mối quan hệ “thành viên”

“công dân” sẽ gắn kết những cá nhân nhóm người có nguồn gốc văn hóa khác nhautrong một quốc gia

Theo Báo cáo Văn hóa Thế giới Văn hóa Sáng tạo và thị trường (1998)

[138] do UNESCO phát hành mặc dù có nhiều quan điểm khác nhau về đa dạngvăn hóa thậm chí cả những ý kiến phản đối đa dạng văn hóa vẫn tồn tại trên thựctiễn như một tất yếu Thứ nhất đa dạng chính là sự biểu đạt quyền sáng tạo của trítuệ loài người Nó dựa trên các nguyên tắc về bình đẳng quyền con người và tựquyết Thứ hai cũng như đa dạng sinh học nó giúp loài người có thể thích ứng với

các nguồn lực hạn chế và gắn bó chặt chẽ với phát triển bền vững Thứ ba đa dạngvăn hóa cần thiết để chống lại sự phụ thuộc và áp bức về kinh tế chính trị Thứ tư việc được tiếp cận với các nền văn hóa khác mang lại sự hài lòng về mặt thẩm mỹ.

Nó kích thích trí tuệ và óc tưởng tượng của con người Đặc biệt đa dạng văn hóa làkho tàng tri thức và trải nghiệm về những điều tốt đẹp trong cuộc sống

Tại Báo cáo Văn hóa Thế giới lần thứ hai với tiêu đề Đa dạng văn hóa xung đột và chủ nghĩa đa nguyên do UNESCO xuất bản năm 2000 [139] Tổng Giám đốc

UNESCO Ông Koichiro Matsuura tin rằng thế giới chúng ta đang sống sẽ là một thếgiới đa nguyên về văn hóa nếu chúng ta học cách sống cùng nhau Báo cáo Văn hóathế giới xem xét các cách thức để tìm ra phương thức chuyển giao thành công nhấttrong các xã hội từ thực tiễn đa dạng văn hóa dệt nên chủ nghĩa đa nguyên văn hóa.Bằng cách tôn trọng phẩm giá của các nền văn hóa một cách bình đẳng và thừanhận sự phụ thuộc lẫn nhau sẽ có nhiều con đường khác nhau để hướng tới chủnghĩa đa văn hóa nhằm bảo vệ bản sắc văn hóa của các cá nhân cộng đồng nhóm

xã hội bằng chính sự khoan dung và đa dạng đó Nói một cách khác đa dạng vănhóa chính là trao cho các cộng đồng các nhóm xã hội quyền tiếp cận đối với sự đadạng trong xã hội Trên thực tế đa dạng văn hóa bắt nguồn từ năng lực sáng tạo củacon người dựa trên những di sản văn hóa được trao truyền từ đời trước do đó làmphong phú thêm lối sống của các cá nhân cộng đồng nhóm xã hội

Bước vào thế kỷ XXI một lần nữa vấn đề an ninh lại trở thành trọng tâmtrong chương trình nghị sự của thế giới Trong bối cảnh vừa xảy ra cuộc khủng bố11/9 UNESCO đã nhất trí thông qua Tuyên ngôn Toàn cầu về Đa dạng Văn hóa

vào năm 2001 đưa đa dạng văn hóa trở thành “di sản chung của nhân loại” và

khẳng định niềm tin của các quốc gia thành viên đối với đối thoại văn hóa là

phương thức đảm bảo tốt nhất cho hòa bình phản bác mạnh mẽ học thuyết về sựxung đột không thể tránh khỏi giữa các nền văn hóa và văn minh Đa dạng văn hóađược coi là cần thiết cho con người cũng như đa dạng sinh học đối với tự nhiên.Tuyên ngôn công nhận sự cần thiết phải đảm bảo cùng tồn tại hòa bình giữa các cánhân và nhóm xã hội từ các nền văn hóa đa dạng khác nhau đồng thời bảo vệ nănglực sáng tạo thông qua các hình thức biểu hiện vật thể và phi vật thể của văn hóa

Chủ nghĩa đa văn hóa do đó chính là phản ứng chính trị đối với thực tiễn đa dạngvăn hóa và nó không thể tách rời khuôn khổ xã hội dân chủ.

1.2.1.1.3 Chính sách văn hóa

Thuật ngữ “chính sách văn hóa” ra đời sau Chiến tranh thế giới thứ hai gắn

với các hoạt động văn hóa cần sự hỗ trợ của Nhà nước trong bối cảnh hình thànhcác quốc gia dân tộc và gắn với sự xuất hiện của mô hình Bộ Văn hóa Pháp vàonăm 1959 Theo “một nghiên cứu sơ bộ về chính sách văn hóa” tài liệu đầu tiêntrong seri các nghiên cứu của UNESCO về vấn đề này đồng thời cũng là kết quả

của Hội nghị bàn tròn các chuyên gia văn hoá tại Monaco năm 1967 chính sách

văn hóa được định nghĩa là tổng thể các nguyên tắc hoạt động các thực hành và phương pháp quản lý hành chính và tài chính được sử dụng làm cơ sở cho hành động văn hoá của Nhà nước Không có một chính sách văn hóa chung cho tất cả

các quốc gia mà mỗi Nhà nước sẽ quyết định chính sách văn hóa của mình dựa trênnhững giá trị văn hóa và mục tiêu họ lựa chọn Chính sách văn hóa được xem nhưmột tổng thể hành động có ý thức được suy tính kỹ về việc Nhà nước nên can thiệphoặc không can thiệp nhằm đáp ứng các nhu cầu văn hóa của xã hội thông qua việc

sử dụng tối đa mọi nguồn vật chất và nhân lực sẵn có trong xã hội vào những thờiđiểm nhất định

Để hiểu thêm về CSVH trong mối quan hệ với thị trường Jenifer Craik (2007)[80] đưa ra hai quan điểm định nghĩa về chính sách văn hóa Quan điểm thứ nhất chorằng CSVH là các quy định về thị trường cho các ý tưởng và các thực tiễn sáng tạo.Thực tế văn hóa thấm sâu vào đời sống tiêu dùng hàng ngày Vai trò của Nhà nướctheo quan điểm này là nhằm điều hành sản xuất và tiêu thụ hướng tới mục tiêu pháttriển nền văn hóa quốc gia và khai thác tiềm năng xuất khẩu Nhà nước giữ khoảngcách nhất định chỉ đóng vai trò hoạch định và tạo điều kiện cho các chính sách chiếnlược thực thi Quan điểm thứ hai coi CSVH là các chính sách quản lý nguồn lực vănhóa và các thiết chế văn hóa Ở đây Nhà nước đóng vai trò chủ động hơn và nhiềukhi phải đưa ra các can thiệp trực tiếp

Chính sách văn hóa là một chính sách công nhằm phục vụ lợi ích chung của

công chúng trong xã hội và nuôi dưỡng bản sắc văn hóa quốc gia CSVH thườnghướng tới 4 mục tiêu sau: i) bảo vệ công chúng khỏi nhưng tác hại xấu (như kíchđộng bạo lực khiêu dâm phân biệt sắc tộc chính trị cực đoan…thông qua nhữngquy định pháp luật như kiểm duyệt cấp phép); ii) bảo vệ công chúng khỏi những áplực ngoại lai (như sự thống trị về văn hóa của Hollywood các nhãn hiệu của các tậpđoàn đa quốc gia làm thu hẹp sản xuất và thị trường trong nước thông qua hệ thốngthuế phí giới hạn đầu tư và nhập khẩu); iii) bảo vệ nguồn lực văn hóa cho tương lai(như di sản văn hóa tri thức dân gian…thông qua các thiết chế bảo tồn bảo tàng các chương trình bảo vệ di sản giáo dục cộng đồng…); iv) khuyến khích sáng tạo

và sự tham gia của người dân vào các hoạt động văn hóa (thông qua các lễ hội hoạtđộng của thư viện đài phát thanh truyền hình công các hoạt động văn hóa cộngđồng…) Ngày nay CSVH có xu hướng áp dụng định nghĩa nhân học về văn hóa theo đó văn hóa được coi là lối sống và do đó phạm vi của CSVH điều chỉnh cả lốisống của các nhóm cộng đồng khác nhau trong xã hội

Trong khuôn khổ Luận án tác giả sử dụng khái niệm chính sách văn hóa là

hệ thống các chiến lược quan điểm chỉ đạo và các biện pháp cụ thể nhằm thực hiệncác mục tiêu chính sách phát huy văn hóa và cung cấp cho xã hội những giá trị vàcác sản phẩm hàng hóa dịch vụ văn hóa cần thiết Chính sách là sự can thiệp haykhông can thiệp của Nhà nước nhưng đều là các tác động mang tính định hướng cho

sự phát triển là khung thể chế cho các hoạt động trong thực tiễn

1.2.1.2 Các khái niệm về các ngành công nghiệp văn hóa và sáng tạo

1.2.1.2.1 Công nghiệp văn hóa

Thuật ngữ “công nghiệp văn hóa” (cultural industry) (số ít) lần đầu tiên xuấthiện vào năm 1944 và mang nhiều hàm ý tiêu cực Trường phái Frankfurt đại diện lànhà nghiên cứu người Đức Theodor W Adorno và đồng sự của ông là Max

Horkheimer được cho là cha đẻ của thuật ngữ này Trong cuốn sách Phép biện chứng của sự khai sáng (Dialectic of Enlightenment) ông đã mô tả “Công nghiệp văn hóa”

là công cụ của một bộ phận tư sản quý tộc của tầng lớp cai trị và Nhà nước tướcđoạt của cả người nghệ sĩ lẫn tác phẩm giá trị nghệ thuật vốn có đồng thời lấy đi của

người tiêu dùng tính cá nhân “Công nghiệp văn hóa” chính là hình thức mở rộng củacác ngành công nghiệp sản xuất và phân phối hàng loạt xuất hiện vào cuối thế kỷ 19như điện ảnh ghi âm in ấn phát thanh Theo Adorno “Công nghiệp văn hóa” khôngchỉ đơn thuần là biến văn hóa thành hàng hóa mà đề cập đến cách tổ chức sản xuấtmặt hàng này ở quy mô công nghiệp Công nghiệp văn hóa hoàn thành mục tiêu khitrở thành một bộ phận của hệ thống tư bản độc quyền Lý luận của Adorno về côngnghiệp văn hóa bắt nguồn từ những quan ngại về văn hóa châu Âu bị Mỹ hóa và trăntrở tìm cách bảo vệ truyền thống văn hóa châu Âu trước nguy cơ này Ngày nay thuậtngữ “công nghiệp văn hóa” (số ít) hầu như đã biến mất trong các văn bản chính sách

và nghiên cứu học thuật bằng ngôn ngữ tiếng Anh

1.2.1.2.2 Các ngành công nghiệp văn hóa

Với sự phục hồi và phát triển thịnh vượng của nền kinh tế các nước ở BắcBán cầu sau Thế chiến thứ hai mức độ dân trí cao hơn và thời gian nhàn rỗi củangười dân tăng lên cùng với sự ra đời và ngày càng phổ cập của các phương tiệntruyền thông mới như vô tuyến truyền hình video máy tính đã đưa đến sự tăngtrưởng của các ngành CNVH Ngay từ đầu những năm 1960 nhiều nhà nghiên cứu

đã bắt đầu thay đổi nhận thức về tiến trình hàng hóa hóa các sản phẩm văn hóa

không nhất thiết đưa đến sự xuống cấp của các biểu đạt văn hóa

Thuật ngữ “các ngành công nghiệp văn hóa” (số nhiều) xuất hiện vào đầunhững năm 70 lần này mang nhiều hàm ý tích cực hơn Kể từ năm 1972 trong lĩnhvực nghiên cứu chính các nhà xã hội học người Pháp như Huet Miège Lacroix Tremblay Mattelart và đặc biệt là Girard trong báo cáo gửi UNESCO đã đưa ra thuậtngữ “các ngành công nghiệp văn hóa” (số nhiều) Từ 1985 trở đi các nhà nghiên cứukinh tế văn hóa cũng tập trung vào các ngành CNVH và John Myerscough (1988) làngười đầu tiên đã lập bản đồ đánh giá tác động kinh tế của các ngành CNVH tạiVương quốc Anh tuy nhiên phạm vi chỉ giới hạn ở các ngành thuộc lĩnh vực “nghệthuật” [128]

Tại Pháp các ngành CNVH được hiểu là hệ thống các hoạt động kinh tế kếthợp các chức năng nhận thức sáng tạo sản xuất văn hóa với các chức năng mang