ĐỀ tài quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập trong triết học mác lênin và ý nghĩa của nó đối với sự nghiệp đổi mới ở việt nam

MỞ ĐẦUQuy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập là một trong ba quy luật cơ bản là hạt nhân là thực chất của phép biện chứng duy vật quy luật về nguồn gốc, động lực cơ bản, p

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIAO THÔNG VẬN TẢI TP.HỒ CHÍ MINH

KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ

TIỂU LUẬN TRIẾT HỌC MÁC-LÊNIN

TÊN ĐỀ TÀI Quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập trong triết học Mác-Lênin và ý

nghĩa của nó đối với sự nghiệp đổi mới ở Việt Nam

Nguyễn Đức Huy – 2151250058 - 00510532 Giảng viên hướng dẫn: Ths Phan Ngọc Thạch

Thành Phố Hồ Chí Minh -2022

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 6

NỘI DUNG 7

1.Các khái niệm cơ bản của quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập 7 1.1 Mặt đối lập là gì? 7

1.2 Sự thống nhất: 7

1.3 Sự đấu tranh giữa các mặt đối lập là gì? 8

1.4 Mâu thuẩn là gì? 8

2 Phân tích quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập 11

2.1 Mâu thuẩn là hiện tượng khách quan phổ biến: 11

2.2 Mâu thuẩn là một chỉnh thể trong đó hai mặt đối lập vừa thống nhất vừa đấu tranh với nhau 12

2.3 Ý nghĩa phương pháp luận của quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập 14

3 Ý nghĩa quy luật đấu tranh và thống nhất vào sự nghiệp đổi mới Việt Nam 15

KẾT LUẬN 16

TÀI LIỆU THAM KHẢO 17

MỞ ĐẦU

Quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập là một trong ba quy luật cơ bản là hạt nhân là thực chất của phép biện chứng duy vật quy luật về nguồn gốc, động lực cơ bản, phổ biến của mọi quá trình vận động và phát triển Theo quy luật này,nguồn gốc và động lực cơ bản, phổ biến của mọi quá trình vận động, phát triển chính là mâu thuẫn khách quan, vốn có của sự vật, hiện tượng Như Việt Nam ta khi chuyển từ nên kinh tế tập trung, bao cấp sang nền kinh tế thị trường định hướng Xã hội Chủ nghĩa cũng đã vướng không ít mâu thuẫn, giữa tính tự phát và tính định hướng, giữa mặt tích cực và tiêu cực của kinh tế thị trường Mâu thuẫn cũng tồn tại ngay trong cuộc sống hằng ngày của chúng ta, và một trong những mặt dễ thấy nhất

là mâu thuẫn vừa thống nhất, vừa đối lập phát sinh trong quá trình học tập – nghiên cứu của học sinh, sinh viên Thấy được sự cần thiết và thú vị của các vấn đề giữa thống nhất và đối lập vận dụng những kiến thức thu được trong quá trình học tập, cho nên em sẽ quyết định chọn đề tài “Quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập và ý nghĩa của nó đối với sự nghiệp đổi mới ở Việt Nam”

-Mục tiêu là nắm vững quy luật này là cơ sở để hiểu biết cá quy luật khác Ngiên cứu quy luật này giúp mị người hình thành phương pháp ,hình thành tư duy khoa học biết khám phá bản chất của các sự vật và giải quyết các mãu thuẩn nảy sinh và thúc đẩy sự phát triển

-Phương pháp nghiên cứu: Dựa trên nghiên cứu của Chủ nghĩa Mác -Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh

-Kết cấu của tiểu luận gồm có ba phần:

+Các khái niệm cơ bản của quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập +Phân tích quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập

+ Ý nghĩa quy luật thống nhất và đấu tranh vào sự nghiệp đổi mới ở Việt Nam hiện nay

NỘI DUNG

1.Các khái niệm cơ bản của quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập

1.1 Mặt đối lập là gì?

Mặt đối lập là những mặt những thuộc tính những tính quy định có khynh hướng trái ngược nhau tồn tại một cách khách quan và phổ biến trong hiện thực

Ví dụ về mặt đối lập: Trong một nguyên tử có điện tích âm >< điện tích dương; trong

cơ thể sống có quá trình đồng hóa >< dị hóa; trong xã hội có giai cấp: g/c thống trị

>< g/c bị trị; tư tưởng con người: đổi mới >< bảo thủ Các mặt đối lập này phải có liên hệ với nhau, nếu tách rời nhau thì chúng không còn là mặt đối lập (xét trong một chỉnh thể)

1.2 Sự thống nhất:

Hai mặt đối lập tạo thành mâu thuẫn biện chứng tồn tại trong sự thống nhất với nhau Sự thống nhất của các mặt đối lập là sự nương tựa lẫn nhau, tồn tại không tách rời nhau giữa các mặt đối lập, sự tồn tại của mặt này phải lấy sự tồn tại của mặt kia làm tiền đề Các mặt đối lập tồn tại không tách rời nhau nên giữa chúng bao giờ cũng có những nhân tố giống nhau Những nhân tố giống nhau đó gọi là sự đông nhất của các mặt đối lập Với ý nghĩa đó sự thống nhất của các mặt đôi lập còn bao hàm cả sự đồng nhất của các mặt đó Engels đã đưa ra ví dụ:

“Gia cấp vô sản và sự giàu có là hai mặt đối lập, với tính cách như vậy chúng hợp thành một chỉnh thể hoàn chỉnh, thống nhất, chế độ tư hữu với tư cách là sự giàu có buộc phải duy trì vĩnh viễn ngay cả sự tồn tại của các mặt đối lập của nó là gia cấp

vô sản “

+ Do có sự đồng nhất của cá mặt đối lập mà trong sự triển khai của mâu thuẩn đến một lúc nào đó các mặt đối lập có thể chuyển hóa lẫn nhau Sự thống nhất của các mặt đối lập còn biểu hiện ở sự tác động ngang nhau của chúng Song đó chỉ là trạng

4

thái vận động của mâu thuẩn ở một giai đoạn phát triển khi diễn ra sự cân bằng của các mặt đối lập

1.3 Sự đấu tranh giữa các mặt đối lập là gì?

Sự đấu tranh giữa các mặt đối lập là sự tương tác qua lại theo xu hướng phủ định bài trừ nhau của các mặt đối lập

1.4 Mâu thuẩn là gì?

Mâu thuẫn là sự thống nhất và sự đấu tranh giữ các mặt đối lập Như vậy mỗi một mâu thuẩn cũng phải bao gồm hai mặt đối lập, hai mặt này vừa thống nhất với nhau đồng thời hai mặt đó đấu tranh qua lại với nhau Mâu thuẩn gồm có:

* Mâu thuẩn bên trong và mâu thuẩn bên ngoài

+Mâu thuẩn bên ngoài là mâu thuẩn giữa các mặt đối lập thuộc các sự vật khác nhau

+Mâu thuẩn bên trong là sự tác dộng qua lại của các mặt các khuynh hướng đối lập nhau của cùng một sự vật

Để phân biệt hai loại mâu thuẩn chỉ có ý nghĩa tương đối Có mâu thuẩn trong mối quan hệ là mâu thuẩn bên ngoài , nhưng trong mối quan hệ khác lại là mâu thuẩn bên trong Ví dụ như mâu thuẩn giữa chủ nghĩa tư bản và CNXH là mâu thuẩn bên ngoài xét trong mối quan hệ giữa nước XHCN với nước TBCN, nhưng trong mối quan hệ khác lại là mâu thuẩn bên trong

Vai trò của mâu thuẩn bên trong và mâu thuẩn bên ngoài: Mâu thuẩn bên trong bao giờ cũng giữ vai trò quyết định sự vận động, phát triển sự vật nó là nguồn gốc động lực của sự phát triển Mâu thuẩn bên ngoài có ảnh hưởng đến sự tồn tại và phát triển của sự vật, song mâu thuẩn bên ngoài phải thông qua mâu thuẩn bên trong mới phát huy được tác dụng

* Mâu thuẩn cơ bản và mâu thuẩn không cơ bản:

+ Mâu thuẩn cơ bản là mâu thuẩn quy định bản chất sự vật quy định sự phát triển trong tất cả các giai đoạn của sự vật nó xuất hiện trong suốt quá trình tồn tại của sự vật Trong một sự vật hiện tượng phức tạp có thể tồn tại nhiều mâu thuẩn cơ bản đồng thời đồng thời cũng có những mâu thuẩn không cơ bản Ví dụ mâu thuẩn đồng hóa và dị hóa là mâu thuẩn cơ bản trong sinh vật

+ Mâu thuẩn không cơ bản là mộ mâu thuẩn đặc trưng cho một phương diện nào đó của sự vật nó qui định sự vận động và phát triển của một mặt nào đó của sự vật hiện tượng Ví dụ đối với người học viên sĩ quan, ngoài mâu thuẩn cơ bản là mâu thuẩn giữa muc tiêu yêu cầu đào tạo với khả năng học tập còn có những mâu thuẫn không

cơ bản như sức khỏe, hoàn cảnh gia đình, điều kiện, cơ sở vật chất bảo đảm cho nhiệm vụ học tập

* Mâu thuẩn chủ yếu và mâu thuẩn thứ yếu:

+ Mâu thuẩn chủ yếu là những mâu thuẩn nổi lên hàng đầu ở một giai đoạn phát triển nhất định của sự vật, giải quyết nó sẽ tạo điều kiện để giải quyết các mâu thuẩn khác trong giai đoạn đó

+ Mâu thuẩn chủ yếu không thay đổi theo điều kiện, hoàn cảnh trong quá trình phát triển của sự vật

+ Mâu thuẩn chủ yếu là biểu hiện của mâu thuẩn cơ bản

+ Nếu sự vật có nhiều mâu thuẩn cơ bản thì mâu thuẩn chủ yếu là biểu hiện của sự vận động tổng hợp của những mâu thuẩn cơ bản trong giai đoạn đó

+ Giải quyết mâu thuẩn chủ yếu là quá trình từng bước giải quyết mâu thuẩn cơ bản

+ Ví dụ thực hiện chương trình xóa đói giảm nghèo, đẩy mạnh sự nghiệp CNH-HDH đất nước, chính là từng bước thực hiên mục tiêu giải quyết mâu thuẩn cơ bản trong thời kỳ quá độ lên CNXH ở nước ta đó là mâu thuẩn giữa hai con đường XHCN và TBCN

6

* Mâu thuẩn đối kháng và mâu thuẩn không đối kháng là:

+ Mâu thuẩn đối kháng là mâu thuẩn giữa những gia cấp, những tập đoàn người có lợi ích cơ bản đối lập nhau Ví dụ mâu thuẩn giữa những gia cấp nô lệ và giai cấp chủ

nô, nông sản và địa chủ, gia cấp vô sản và tư sản

+ Mâu thuẩn không đối kháng là mâu thuẩn giữa những lực lượng xã hôi có lợi ích

cơ bản thống nhất với nhau, chỉ đối lập về những lợi ích không cơ bản, cục bộ, tạm thời Ví dụ mâu thuẩn giữa những giai cấp công nhân và giai cấp nông dân hay trong nội bộ nhân dân lao động

+ Theo quy luật chung mâu thuẩn đối kháng đòi hỏi giải quyết bằng đấu tranh cách mạng giáo dục thuyết phục hành chính kinh tế, tự phê bình và phê bình

* Mâu thuẩn biện chứng:

+ Các mặt đối lập nằm trong sự liên hệ, tác động qua lại lẫn nhâu theo hướng trái ngược nhau, xung đột lẫn nhau tạo thành mâu thuẩn biện chứng Theo triết học duy vật biện chứng của Engels thì mâu thuẩn biện chứng tồn tại một cách khách uan và phổ biến trong tự nhiên xã hội và tư duy Mâu thuẩn biện chứng trong tư duy là phản ánh mâu thuẩn trong hiện thực và là nguồn gốc phát triển của nhận thức Mâu thuẩn biện chứng không phải là ngẫu nhiên, chủ quan, cũng không phải là mâu thuẩn trong lôgic hình thức Theo Ph Ăng-ghen thì:

“ Nếu bản thân sự di động một cách máy móc đơn giản đã chứa đựng sự mâu thuẩn, thì tất nhiên những hình thức vận động cao hơn của vật chất và đặc biệt sự sống hữu

cơ và sự phát triển của sự sống hữu cơ đó lại càng phải chứa đựng sự mâu thuẩn…

sự sống trước hết chính là ở chỗ một sinh vật trong mỗi lúc vừa là nó nhưng lại vừa

là cái khác Như vậy sự sống cũng là một mâu thuẩn tồn tại trong bản thân các sự vật và các quá trình, mâu thuẩn thường xuyên naey sinh và tự giải quyết và khi mâu thuẩn chấm dứt thì sự sống cũng không còn nữa và cái chết sẽ xảy đến Cũng như chúng ta đã nhận thấy rằng trong lĩnh vực tư duy chúng ta không thể thoát khỏi mâu

7

thuẩn chẳng hạn như mâu thuẩn giữa năng lực nhận thức vô tận ở bên trong con người và sự tồn tại thực tế của năng lực ấy trong những người bị hạn chế bởi hoàn cảnh bên ngoài và bị hạn chế trong những năng lực nhận thức- mâu thuẩn này được giải quyết trong sự nối tiếp của các thế hệ sự nối tiếp đó ít ra đối với chúng ta trên thực tiễn cũng vô tận – và được giải quyết trong sự vận động đi lên vô tận “

2 Phân tích quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập.

2.1 Mâu thuẩn là hiện tượng khách quan phổ biến:

- Mỗi một sự vật, hiện tượng đang tồn tại đêu là một thể thống nhất được cấu thành bởi các mặt, các khuynh hướng, các thuộc tính phát triển ngược chiều nhau, đối nhau…

Trong phép biện chứng duy vật, khái niệm “mặt đối lập” là phạm trù dùng để chỉ

những mặt có những đặc điểm, những khuynh hướng phát triển ngược chiều nhau tồn tại một cách khách quan trong tự nhiên, xã hội, tư duy Chính những mặt như vậy nằm trong sự liên hệ, tác động qua lại với nhau tạo thành mâu thuẫn biện chứng Do đó cần phải phân biệt rằng không phải bất kì hai mặt đối lập nào cũng tạo thành mâu thuẫn Bởi vì trong các sự vật hiện tượng của thế giới khách quan, không phải chỉ tồn tại trong đó hai mặt đối lập mà trong cùng một thời điểm ở mỗi

sự vật có thể cùng tồn tại nhiều mặt đối lập, có những mặt đối lập là tồn tại thống nhất trong cùng một sự vật nhưng có khuynh hướng phát triển ngược chiều nhau, bài trừ phủ định và chuyển hoá lẫn nhau Sự chuyển hóa này tạo thành nguồn gốc động lực, đồng thời quy định các bản chất, khuynh hướng phát triển của sự vật thì hai mặt đối lập như vậy mới gọi là hai mặt đối lập tạo thành mâu thuẫn

Mâu thuẫn là một hiện tượng khách quan và phổ biến Mâu thuẫn mang tính khách quan vì là cái vốn có trong các sự vật, hiện tượng và tồn tại trong tất cả các lĩnh vực tự nhiên, xã hội và tư duy nên có tính phổ biến

Chính vì vậy mâu thuẫn rất đa dạng 8

và phức tạp Mâu thuẫn trong mỗi sự vật hiện tương và trong các lĩnh vực khác nhau cũng khác nhau và trong bản thân mỗi sự vật hiện tượng lại bao hàm nhiều mâu thuẫn Mỗi mâu thuẫn và mỗi mặt của mâu thuẫn lại có đặc điểm, vai trò tác động lẫn nhau đối với sự vận động và phát triển của sự vật Vì vậy cần phải có phương pháp phân tích và giải quyết mâu thuẫn một cách cụ thể

2.2 Mâu thuẩn là một chỉnh thể trong đó hai mặt đối lập vừa thống nhất vừa đấu tranh với nhau.

* Sự thống nhất giữa các mặt đối lập:

- Sự thống nhất” Hai mặt đối lập trong sự vật tồn tại trong sư thống nhất của

chúng “của các mặt đối lập được hiểu với ý nghĩa không phải chúng đứng bên cạnh nhau mà là “nương tựa” vào nhau, tạo ra sự phù hợp, cân bằng như liên hệ phụ thuộc, quy định và ràng buộc lẫn nhau Mặt đối lập này lấy mặt đối lập làm tiền đề cho sự tồn tại của chính mình và ngược lại Nếu thiếu một trong hai mặt đối lập chính tạo thành sự vật thì nhất định không có sự tồn tại của sự vật Bởi vậy sự thống nhất của các mặt đối lập là điều kiện không thể thiêú được cho sư tồntại của bất kì sự vật hiện tượng nào Sự thống nhất này do những đặc điểm riêng có của bản thân sự vật tạo nên.Ví dụ: Quan hệ lực lượng sản xuất – quan hệ sản xuất trong phướng thức sản xuất khi lực lượng sản xuất phát triển cùng với nó quan hệ sản xuất cũng phát triển hai hình thức này chính là điều kiện tiền đề sự phát triển của phương thức sản xuất Giữa các mặt đối lập bao giờ cũng có những nhân tố giống nhau, “đồng nhất” với nhau Với ý nghĩa đó, sựthống nhất của các mặt đối lập còn bao hàm cả sự “đồng nhất” của các mặt đó Do đó sự “đồng nhất” của các mặt đối lập mà trong sự triển khai của mâu thuẫn, đến một lúc nào đó, mặt đối lập này có thể chuyển hoá sang mặt đối lập kia-khi xét về một vài đặc trưng nào đó Ví dụ sự phát triển kinh

tế trong chủ nghĩa tư bản phục vụ lợi ích giai cấp tư sản nhưng lại tạo tiền đề cho

sự thay thế chủ nghĩa tư bản bằng chủ nghĩa xã hội

Sự thống nhất của các mặt đối lập còn biểu hiện ở sự tác động ngang nhau của chúng Song đó chỉ là trạng thái vận động của mâu thuẫn ở một giai đoạn phát triển, khi diễn

ra sự cân bằng của các mặt đối lập

9

Tuy nhiên khái niệm thống nhất này cũng chỉ là tương đối Bản thân nội dung khái niệm cũng đã nói lên tính chất tương đối của nó: thống nhất của cái đối lập, trong thống nhất đã bao hàm và chứa đựng trong nó sự đối lập.

* Sự đấu tranh giữa các mặt đối lập:

- Tồn tại trong một thể thống nhất, hai mặt đối lập luôn luôn tác động qua lại với

nhau, “đấu tranh” với nhau Đấu tranh giữa các mặt đối lập là sự tác động qua laị

theo xu hướng bài trừ và phủ định lẫn nhau giữa các mặt đó Bởi vì các mặt đối lập cùng tồn tại trong một sự vật thống nhất như một chỉnh thể trọn vẹn nhưng không nằm yên bên nhau điều chỉnh chuyển hoá lẫn nhau tạo thành động lực phát triển của bản thân sự vật Sự đấu tranh chuyển hoá, bài trừ và phủ định lẫn nhau giữa các mặt trong thế giới khách quan thể hiện dưới nhiều dạng khác nhau

Không thể hiểu đấu tranh của các mặt đối lập chỉ là sự thủ tiêu lẫn nhau giữa các mặt đó Sự thủ tiêu chỉ là một trong những hình thức đấu tranh cảu các mặt đối lập Tính đa dạng của hình thức đấu tranh giữa các mặt đối lập tuỳ thuộc vào tính chất của các mặt đối lập cũng như mối quan hệ qua lại giữa chúng, phụ thuộc vào lĩnh vực tồn tại của các mặt đối lập, phụ thuộc vào điều kiện trong đó diễn ra cuộc đấu tranh giữa các mặt đối lập

Với tư cách là hai trạng thái đối lập trong mối quan hệ qua lại giữa hai mặt đối lập,

sựthống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập có quan hệ chặt chẽ với nhau Sự thống nhất có quan hệ hữu cơ với sự đứng im, sự ổn định tạm thời của vật Sự đấu tranh của mối quan hệ gắn bó với tính tuỵêt đối của sự vận động và phát triển Điều

đó có nghĩa là sự thống nhất của các mặt đối lập là tương đối, sự đấu tranhcủa các

mặt đối lập là tuyệt đối Lênin viết:”Mặc dù thống nhất chỉ là điều kiện để sự vật tồn tại với ý nghĩa nó chính là nó nhờ có sự thống nhất của các mặt đối lập mà chúng ta nhận biết được sự vật, hiện tượng tồn tại trong thế giới khách quan

10