NGHỆ THUẬT MÚA RỐI NƯỚC TRONG KHAI THÁC VÀ PHÁT TRIỂN HOẠT ĐỘNG DU LỊCH TẠI VIỆT NAM

NGHỆ THUẬT MÚA RỐI NƯỚC TRONG KHAI THÁC VÀ PHÁT TRIỂN HOẠT ĐỘNG DU LỊCH TẠI VIỆT NAM Ngày nay, cùng với sự phát triển kinh tế – xã hội mức sống của người dân cũng được nâng cao, nhu cầu vật chất ngày càng hoàn thiện, và con người được thỏa mãn nhu cầu về tinh thần cao hơn, vì vậy nhu cầu được giải trí cũng như đi du lịch đang là một nhu cầu không thể thiếu trong cuộc sống mỗi người và không thể thay thế được. Hơn hết, Việt Nam được biết đến như cái nôi của nền văn minh lúa nước với đặc điểm tự nhiên giàu nguồn tài nguyên “nước”, nghề nông là nghề chính và quan hệ sản xuất gắn kết các thành viên trong cộng đồng sinh sống theo các làng, hình thành nền văn hoá làng. Bởi vậy, văn hóa và đời sống dân làng rất đa dạng và phong phú về lễ hội truyền thống là cơ sở để cha ông ta sáng tạo nên các loại hình nghệ thuật dân gian, mà độc đáo nhất là Múa rối nước, một di sản văn hoá phi vật thể đặc sắc, hiện nay chỉ còn có ở Việt Nam. Từ lâu, Múa rối nước đã trở thành nghệ thuật truyền thống với hình thức diễn xướng tao nhã qua các tích, nhạc đệm, … mang đậm sắc thái, tâm hồn người Việt, giữ vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần, ảnh hưởng sâu sắc trong giáo dục đạo đức và thẩm mỹ đối với cư dân nông nghiệp vùng châu thổ sông Hồng. Múa rối nước mang giá trị phản ánh sinh động, chân thực về đời sống văn hoá của nông dân, nông thôn ở Việt Nam, thể hiện mối quan hệ tương tác giữa con người Việt với thiên nhiên. Rối nước được lưu truyền qua nhiều thế hệ người Việt Nam đã hội tụ cả tài năng và trí tuệ của nhiều thế hệ nghệ nghệ sĩ, nó có sức mạnh tiềm tàng trải qua sự sàng lọc của thời gian để trở thành một môn nghệ thuật đặc sắc của nước ta. Có thể nói Múa rối nước là một loại hình nghệ thuật độc đáo, hấp dẫn nếu biết bảo tồn và khai thác sẽ có giá trị rất lớn để thu hút khách du lịch. Tuy nhiên, loại hình nghệ thuật truyền thống này vẫn chưa được phổ biến rộng rãi, các tiết mục rối nước ngày càng trở nên nhàm chán, ít sáng tạo. Vấn đề giáo dục nghệ thuật thông qua múa rối nước cho công chúng chưa được quan tâm đúng mức, và đang đứng trước nguy cơ bị lãng quên, mai một cũng như chưa được khai thác thực sự hiệu quả cho hoạt động phát triển du lịch.

TỔNG LIÊN ĐOÀN LAO ĐỘNG VIỆT NAM

TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÔN ĐỨC THẮNG KHOA KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

BÁO CÁO MÔN HỌC GIẢI TRÍ VÀ XÃ HỘI

NGHỆ THUẬT MÚA RỐI NƯỚC TRONG KHAI THÁC VÀ PHÁT TRIỂN HOẠT ĐỘNG

DU LỊCH TẠI VIỆT NAM

Giảng viên: ThS NGUYỄN HIẾU TÍN Người thực hiện: ĐINH GIA NGHI

MSSV: 320H0060

Lớp : 20H30502

Khoá : 24

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH, NĂM 2022

LỜI CẢM ƠN

Trên con đường học tập và trang bị kiến thức chuyên ngành, em đã được tiếp xúc với môn Giải trí và xã hội, theo em đây là một môn học rất quan trọng và hữu ích trong quá trình học tập và nghiên cứu của em tại Khoa Khoa học Xã hội

và Nhân văn - Trường Đại học Tôn Đức Thắng Môn học này đã giúp em trang bị những kiến thức vững chắc để hiểu biết rõ hơn cũng như phát triển nghề nghiệp của mình trong tương lai Để có được những kiến thức vô cùng bổ ích đó, em xin gửi lời cảm ơn chân thành đến:

Khoa KHXH & NV - Trường Đại học Tôn Đức Thắng đã tạo điều kiện cho

em tiếp xúc, tìm hiểu và nghiên cứu môn học này Và cảm ơn thầy Nguyễn Hiếu Tín

đã tận tình hướng dẫn em và các bạn qua từng buổi học.

Bài báo cáo này chắc chắn sẽ còn những thiếu sót và hạn chế về kiến thức,

em rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến của thầy để củng cố kiến thức và rút kinh nghiệm cho những bài sau này.

TP HCM, ngày 15 tháng 5 năm 2022

Sinh viên Đinh Gia Nghi

DANH MỤC HÌNH ẢNH

Hình 1 Quân rối sau khi tạo hình 10

Hình 2.Người nghệ nhân tô vẽ cho quân rối 11

Hình 3 Sân khấu và các nghệ nhân múa rối nước 12

Hình 4 Dàn nhạc rối nước 13

Hình 5 Hình ảnh buổi biểu diễn Rối nước ở làng Đào Thục 19

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

PHẦN NỘI DUNG 2

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN 2

1.1 Cơ sở lý luận về loại hình nghệ thuật múa rối nước 2

1.1.1 Khái niệm múa rối nước 2

1.1.2 Lịch sử hình thành và sự phát triển 3

1.1.3 Đặc điểm của nghệ thuật múa rối nước 4

1.1.3.1 Nội dung vở diễn 4

1.1.3.2 Con rối 5

1.1.3.3 Sân khấu 8

1.1.3.4 Âm nhạc 9

1.1.3.5 Nghệ nhân múa rối nước 10

1.1.3.6 Các phường hội múa rối 10

1.2 Một số lý luận về du lịch 10

1.2.1 Khái niệm về du lịch 10

1.2.2 Hoạt động du lịch 11

1.3 Gía trị của nghệ thuật múa rối nước đối với phát triển du lịch 11

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG NGHỆ THUẬT MÚA RỐI NƯỚC TRONG HOẠT ĐỘNG KINH DOANH DU LỊCH 13

2.1 Hiệu quả khai thác nghệ thuật múa rối nước trong hoạt động kinh doanh du lịch 13

2.1.1 Hiệu quả khai thác nghệ thuật múa rối nước trong hoạt động kinh doanh du lịch ở các làng 13 2.1.1.1 Làng rối Đào Thục 13

2.1.1.2 Làng Nhân Mục 16

2.1.2 Hiệu quả khai thác nghệ thuật múa rối nước trong hoạt động kinh doanh du lịch của quốc gia 18

2.2 Những mặt hạn chế khi phát triển nghệ thuật múa rối nước trong hoạt động kinh doanh du lịch 19

2.2.2 Về nghệ thuật 19

2.2.3 Thị hiếu người xem 20

CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN NGHỆ THUẬT MÚA RỐI NƯỚC ĐỂ PHỤC VỤ CHO DU LỊCH 21

3.1 Định hướng công tác khai thác nghệ thuật múa rối nước cho phát triển du lịch 21

3.2 Một số giải pháp để nâng cao chất lượng sản phẩm múa rối nước trong hoạt động du lịch 22

3.2.1 Công tác đào tạo 22

3.2.2 Kết hợp giao thoa giữa tính truyền thống và tính hiện đại 23

3.2.3 Tạo môi trường biểu diễn rối nước gần với tự nhiên 24

3.2.4 Thông tin, tuyên truyền, quảng bá nghệ thuật múa rối nước 26

KẾT LUẬN 29

TÀI LIỆU THAM KHẢO 30

PHẦN MỞ ĐẦU

Ngày nay, cùng với sự phát triển kinh tế – xã hội mức sống của người dân cũngđược nâng cao, nhu cầu vật chất ngày càng hoàn thiện, và con người được thỏa mãn nhucầu về tinh thần cao hơn, vì vậy nhu cầu được giải trí cũng như đi du lịch đang là một nhucầu không thể thiếu trong cuộc sống mỗi người và không thể thay thế được

Hơn hết, Việt Nam được biết đến như cái nôi của nền văn minh lúa nước với đặcđiểm tự nhiên giàu nguồn tài nguyên “nước”, nghề nông là nghề chính và quan hệ sảnxuất gắn kết các thành viên trong cộng đồng sinh sống theo các làng, hình thành nền vănhoá làng Bởi vậy, văn hóa và đời sống dân làng rất đa dạng và phong phú về lễ hội truyềnthống - là cơ sở để cha ông ta sáng tạo nên các loại hình nghệ thuật dân gian, mà độc đáonhất là Múa rối nước, một di sản văn hoá phi vật thể đặc sắc, hiện nay chỉ còn có ở ViệtNam

Từ lâu, Múa rối nước đã trở thành nghệ thuật truyền thống với hình thức diễnxướng tao nhã qua các tích, nhạc đệm, … mang đậm sắc thái, tâm hồn người Việt, giữ vaitrò quan trọng trong đời sống tinh thần, ảnh hưởng sâu sắc trong giáo dục đạo đức vàthẩm mỹ đối với cư dân nông nghiệp vùng châu thổ sông Hồng Múa rối nước mang giátrị phản ánh sinh động, chân thực về đời sống văn hoá của nông dân, nông thôn ở ViệtNam, thể hiện mối quan hệ tương tác giữa con người Việt với thiên nhiên Rối nước đượclưu truyền qua nhiều thế hệ người Việt Nam đã hội tụ cả tài năng và trí tuệ của nhiều thế

hệ nghệ nghệ sĩ, nó có sức mạnh tiềm tàng trải qua sự sàng lọc của thời gian để trở thànhmột môn nghệ thuật đặc sắc của nước ta

Có thể nói Múa rối nước là một loại hình nghệ thuật độc đáo, hấp dẫn nếu biết bảotồn và khai thác sẽ có giá trị rất lớn để thu hút khách du lịch Tuy nhiên, loại hình nghệthuật truyền thống này vẫn chưa được phổ biến rộng rãi, các tiết mục rối nước ngày càngtrở nên nhàm chán, ít sáng tạo Vấn đề giáo dục nghệ thuật thông qua múa rối nước chocông chúng chưa được quan tâm đúng mức, và đang đứng trước nguy cơ bị lãng quên,

Chính những lý do trên nên em quyết đinh chọn đề tài “Nghệ thuật múa rối nướctrong khai thác và phát triển hoạt động du lịch tại Việt Nam” nhằm có cái nhìn tổng quáthơn về nghệ thuật múa rối nước cũng như sự ảnh hưởng của nó đối với du lịch, từ đó cóthể đưa ra một số giải pháp để bảo tồn, lưu giữ cũng như phát triển loại hình nghệ thuậtđộc đáo này trong du lịch

PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN

1.1 Cơ sở lý luận về loại hình nghệ thuật múa rối nước

1.1.1 Khái niệm múa rối nước

Múa rối nước (hình thức dùng con rối diễn trò, diễn kịch trên mặt nước) được coi

là nét văn hóa phi vật thể đặc sắc của dân tộc Việt Nam, một loại hình nghệ thuật sânkhấu dân gian truyền thống lâu đời ở vùng châu thổ sông Hồng thường diễn ra trong cácdịp lễ, hội làng, ngày vui, ngày Tết

Về khái niệm Múa rối nước, nhà nghiên cứu Tô Sanh cho rằng:

Múa rối nước là một loại hình nghệ thuật sân khấu múa rối mà chỗ diễn của con rối

là mặt nước ao, hồ hay bể rộng Buồng trò của người điều khiển là một cái nhà cất giữa ao

hồ hoặc sát một mé hồ Người điều khiển, ngâm mình dưới nước nấp sau bức mành điềukhiển con rối, thông thường bằng gỗ hoặc bằng chất liệu không thấm nước, bằng cách giậtdây hoặc khua sào có đính con rối ở dây và đầu sào Nước che kín các loại que, dây,máy điều khiển bên dưới nước Có nhiều loại rối nước, rối ao, rối bể (người đứng ngoài

bể cho tay vào điều khiển rối) rối nước phối hợp với rối cạn Sân khấu hoặc nhà hát cốđịnh của Múa rối nước là một cái nhà hai tầng tám mái xây cất bằng gạch ngói, có từ lâuđời Múa rối nước là một bộ môn nghệ thuật sân khấu nước kỳ lạ chỉ còn thấy ở Việt Nam[91, tr.37]

Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Huy Hồng: Rối nước là loại nhà hát ngoài trời, lấy

ao hồ làm nơi dựng buồng trò che giấu nghệ thuật điểu khiển và mặt nước làm sàn diễncho quân rối làm trò đóng kịch Người xem ngồi đứng trên bờ bãi phía trước và hai bênsân khấu Quân rối nước là loại rối máy điều khiển ngầm từ xa bằng hai kiểu máy dây vàmáy sào [47, tr.231]

Có thể nói, các khái niệm nêu trên của hai nhà nghiên cứu tiêu biểu trong lĩnh vựcnghệ thuật Múa rối, đều khẳng định Múa rối nước là một thể loại sân khấu truyền thống,làm trò và đóng kịch, là một trong những thành tố của văn hóa thể hiện đặc trưng văn hóavùng của người Việt

1.1.2 Lịch sử hình thành và sự phát triển

Sự hình thành của con rối tại Việt Nam bắt nguồn từ những tín ngưỡng dân giancủa người dân Bắc Bộ Những hình nhân thế mạng, tượng gỗ, hay hình nộm đã được sửdụng ở ruộng đồng để xua đuổi chim chóc, trong nhà hay chùa chiền để chống tà ma,hoặc trong các nghi lễ cầu cúng để cầu nguyện thần linh cho vụ mùa bội thu, một cuộcsống ấm no, hạnh phúc Từ những con rối riêng lẻ của những cá nhân nghệ nhân, cácPhường rối đã được hình thành với những tích trò biểu diễn đẹp và lạ mắt để đem ra thitài, biểu diễn phục vụ cho nhân dân trong các hoạt động cầu cúng và lễ hội

Đó là nghệ thuật rối nói chung, còn cơ sở hình thành của Rối Nước là cuộc sốngtrong các làng, xã gắn liền với nền nông nghiệp lúa nước và các hoạt động dân gian phongphú của người dân Bắc Bộ Nước từ lâu đã trở thành một phần không thể thiếu trong cuộcsống của người nông dân nơi đây: nước trong ruộng trồng lúa gạo, cho tưới tiêu, nước từnhững ao làng, sông ngòi, hay những trận lũ lụt gây mất mùa – nước đã trở thành một yếu

tố cộng sinh, cộng hưởng mà con người gửi gắm bao nhiêu tâm tư, tình cảm, và sự tônthờ Với cuộc sống gắn liền với nước và nghệ thuật rối đã có sẵn, các nghệ nhân và nôngdân đã liên tưởng, tìm tòi và sáng tạo ra Rối Nước

Rối Nước từ đó được hình thành như một phương tiện để con người truyền tải chânthực cuộc sống lao động gần gũi với thiên nhiên, thể hiện qua các trò diễn như Cày Cấy,

và nghi thức tín ngưỡng để cầu xin thần linh cho lũ lụt không tàn phá ruộng đồng và vụmùa như ý Mỗi dịp Tết đến xuân về, sau các vụ mùa bội thu, nhân dân Bắc Bộ lại nô nức

mở hội làng vui chơi, nhảy múa và thi đua Những hoạt động dân gian này đã tiếp tụctruyền cảm hứng cho người nghệ nhân sáng tạo nhiều trò rối như Múa Lân, Đua Thuyền,

… Từ đó, Rối Nước đã trở thành một phần trong cuộc sống sinh hoạt dân gian của ngườidân, được biểu diễn trong các lễ hội truyền thống, chùa chiền để phục vụ mục đích giải trícho người xem Nghệ thuật Rối Nước xưa được tổ chức trong các Phường, đứng đầu bởicác ông Trùm Đây là nơi nhân dân sáng tạo, trao đổi, tập luyện và biểu diễn để đưa múarối nước đến công chúng trong các dịp lễ hội hay các hoạt động văn hoá khác

Nghệ thuật múa rối nước dân gian đã phát triển từ một hình thức giải trí cho dânlàng thành những vở diễn trong hoàng cung Dưới thời Lý vào thế kỷ 12, các gánh rối nổitiếng nhất cả nước được lựa chọn để trình diễn trước nhà vua và quan lại khách mời, đánhdấu một tầm cao mới cho địa vị xã hội của môn nghệ thuật này Nhiều thế kỷ sau, múa rốinước vẫn lôi cuốn người xem và là một di sản văn hóa phi vật thể đáng quý của ViệtNam

Qúa trình phát triển nghệ thuật múa rối nước gồm 6 giai đoạn:

1 Thời kỳ chỉ là hình thức trò chơi của nhân dân lao động, thợ thủ công, không phổbiến rộng rãi (chỉ trong phạm vi gia đình, dòng họ), khoảng thế kỷ XI

2 Hình thành các gánh, phường rối biểu diễn rộng rãi trong các lễ hội lớn, được vuachúa biết đến và phát triển rầm rộ

3 Lan rộng khắp các vùng đồng bằng Bắc Bộ, có sự thi đấu, giao lưu, tổ chức họchỏi, bổ sung kĩ thuật giữa các phường rối

4 Sau cách mạng tháng Tám, các phường hội tan tác dần, con rối bị đốt cháy, pháhủy nhiều trong chiến tranh

5 Hòa bình lập lại ở Đông Dương ( 1954), đây là thời kì phục hồi lại các làng rối,những kịch bản đầu tiên được dàn dựng có quy mô lớn thuộc đoàn thực nghiệmnghiên cứu phát triển và nâng cao trình độ múa rối, múa rối Trung Ương : Thi hóarồng, Trần Hưng Đạo bình nguyên…

6 Hiện nay, đang trong công tác bảo tồn và phát triển múa rối nước -1 đặc sản của

VN qua các hoạt động biểu diễn, quảng bá …

1.1.3 Đặc điểm của nghệ thuật múa rối nước

1.1.3.1 Nội dung vở diễn

Nội dung biểu diễn của Rối Nước khá đa dạng, phản ảnh nhiều mặt của đời sốngbình dân, những tín ngưỡng thờ thần linh và những câu chuyện cổ tích, truyền thuyết vàlịch sử được truyền qua bao thế hệ người dân Bắc Bộ và cả những tích truyện quen thuộccủa Việt Nam với những bài học sâu sắc:

Một là, phản ảnh cuộc sống lao động của nhân dân: Điều này được thể hiện quacác nhân vật Rối Nước khắc hoạ những hình tượng quen thuộc với đời sống nông nghiệp(người nông dân, con trâu, con cá, con vịt, con ếch, …) cùng với những trò rối thể hiệncác hoạt động lao động như Đi cấy, Chăn trâu, Chăn vịt, Câu cá, Kéo vó, Sĩ nông côngthương, Xay lúa, Giã gạo, …

Hai là, phản ánh chân thực đời sống sinh hoạt và vui chơi của con người: Nhữngthú vui, trò chơi dân gian của người dân được thể hiện qua các trò như Đua thuyền, Đấuvật, Múa lân, … và sự tái hiện lại các hình ảnh lễ hội vui chơi Ngoài ra, Rối Nước còndùng để ca ngợi những phẩm chất tốt và quý giá của con người, cũng như châm biếm, phêphán các thói hư tật xấu một cách hóm hỉnh và hài hước – rối nước mang tính mua vui,giải trí

Ba là, ca ngợi các nhân vật lịch sử và thể hiện những điển tích cổ: Rối Nước nêugương các anh hùng dân tộc như Lê Lợi (tích trò Sự Tích Hồ Gươm), Đinh Tiên Hoàng(điển cố Đinh Tiên Hoàng bình thập nhị xứ quân), Hai Bà Trưng, Bà Triệu, Trần HưngĐạo, … Ngoài ra Rối Nước cũng thể hiện các điển tích cổ như Thạch Sanh, Tấm Cám, …

Bốn là, thể hiện tín ngưỡng tâm linh của nhân dân: Điều này được thể hiện qua cáchình ảnh nhân vật, nghi lễ mang ý nghĩa thể hiện, cầu nguyện thần linh cho một cuộc sống

an lành, hạnh phúc như Hát Văn, Chạy đàn, Múa tiên, … Các linh vật cũng là các tích trò

nổi tiếng, có thể kể đến các trò như Long, Ly, Quy, Phụng (Múa tứ linh), Múa Rồng, MúaPhượng, …

Ngoài ra, một vở diễn truyền thống thường bắt đầu với Tễu, người dẫn chuyệnhóm hỉnh Tễu là một nhân vật kinh điển của rối nước, một người kể chuyện dí dỏm dẫnkhán giả đi qua từng phân cảnh trên sân khấu Ngày xưa, Rối Nước thường không đi kèmlời thoại mà chỉ tập trung vào những tích trò và âm nhạc; tuy nhiên, sau này rối nước tiếpthu một chút từ nghệ thuật Chèo và văn học, nên đã thêm lời thoại vào

1.1.3.2 Con rối

Hình ảnh những con rối đã xuất hiện từ xa xưa trong đời sống nhân dân, gắn liềnvới nông nghiệp (bù nhìn xua đuổi động vật phá hoại hoa màu), các tín ngưỡng tâm linh(các hình nhân thế mạng, múa ông Địa, …) – nhiều loại rối đa dạng như rối tay, rối que,rối dây, rối mặt nạ, … dần dần được tạo nên cho các mục đích dân gian khác nhau củangười dân, trong đó có Rối Nước

Việc tạo nên một con Rối Nước có thể được chia thành các bước:

1 Chọn gỗ và tạo mẫu: Những con rối thường được làm bằng gỗ sung, mít hoặcvông (có thể được tìm thấy nhiều ở xung quanh các làng quê Bắc Bộ) với các ưu điểm lànhẹ, dai, và bền khi tiếp xúc với nước Những người nghệ nhân thường cắt gỗ thành cáckhối hình trụ dễ tạo hình cho con rối

2 Đục đẽo và tạo hình: Những khúc gỗ thô được gọt giũa thành các hình hài,đường nét thô sơ bởi đôi bàn tay tài hoa của những người nghệ nhân; nhiều khi, phần gỗbên trong phải được đục rỗng để làm giảm trọng lượng, giúp con rối trôi nổi dễ dàng hơntrên mặt nước Các chi tiết tay, chân thường được làm riêng biệt và sau đó gắn với thânrối bằng dây hoặc đinh tạo nên những khớp nối, giúp cho việc biểu diễn các chuyển động

‘cơ thể’ Nhiều con rối được cắt thành từng phần rồi cố định lại, giúp cho các cử độngđược được linh hoạt hơn

Hình 1 Quân rối sau khi tạo hình

3 Làm nhẵn: Tiếp đến, con rối được chà nhám, tạo nên bề mặt nhẵn để sau đóthuận lợi cho việc quét sơn và trang trí

4 Hong sơn ta: Tiếp theo, những con rối được quét một lớp hỗn hợp đất sét và sơn

ta (loại sơn giúp chống thấm nước để giữ độ bền) và phơi cho khô lớp sơn Quy trình nàythường được lập lại 3 lần để đảm bảo sơn ta bám màu tốt trên bề mặt quân rối

5 Tô vẽ và trang trí: Quân rối sau đó được thếp vàng, thếp bạc và tô vẽ bằng nhiềulớp sơn màu đa dạng mang đậm hơi hướng dân gian như đỏ, đen và xanh lục Người nghệnhân tiếp tục quét những lớp sơn khác lên con rối để giữ độ bền và bóng cho chúng Mỗilớp sơn đều phải được phơi cho khô mới tiếp tục quét được lớp tiếp theo Thời gian chosơn khô tuỳ thuộc vào các yếu tố thời tiết như độ ẩm

Hình 2.Người nghệ nhân tô vẽ cho quân rối

Những con rối sau khi đã được hoàn thiện cao khoảng 30-70cm, mang nhữngđường nét và hơi thở của cuộc sống đương đại giản dị, gắn liền với cuộc sống nông thôn

và làng quê Qua những con rối, ta có thể thấy được phần nào cái “hồn” chân chất, ngộnghĩnh, hóm hỉnh, và vui tươi của con người năm xưa

6 Lắp máy: Sau công đoạn tạo hình, con rối được lắp máy dây và máy sào –những bộ máy này được giấu dưới nước khiến cho khán giả không thể nhìn thấy Từ 2loại máy nếu trên, người nghệ nhân đã chế tạo thêm máy kìm, máy ngang, đem đến nhữngchuyển động tinh xảo cho con rối Để biểu diễn, người nghệ nhân phải ngâm mình trongnước và đứng đằng sau một tấm màn mỏng ngăn cách giữa khu vực sân khấu chính vàbuồng điều khiển “Cái độc đáo của sân khấu Rối Nước là con rối cử động được khôngchỉ nhờ những bộ dây, sào, mà còn nhờ sức nước tác động và thông qua các bánh lái vàphao được lắp đặt trong “bộ máy” điều khiển các con rối” – tác giả của bài viết “Lịch sửmúa rối Việt Nam” trên trang Nhà Hát Múa Rối Thăng Long đã viết Như vậy, có thể coiRối Nước là một tạo tác của sáng tạo nghệ thuật cũng như vận dụng thành thạo khoa họccủa những người nghệ nhân

1.1.3.3 Sân khấu

Ngày nay ở Việt Nam, các vở rối được trình diễn trên sân khấu ngập nước (Thủyđình) thay cho đồng ruộng Sân khấu này được trang trí với mái ngói đỏ, cờ, quạt, và lọngtượng trưng cho mái đình làng quê Việt Nam Hai bên sân khấu là nơi dành cho dàn nhạccông, những người thổi hồn vào câu chuyện trên sân khấu bằng giọng nói, giọng hát, vàcác nhạc cụ truyền thống

Hình 3 Sân khấu và các nghệ nhân múa rối nước

Nhắc đến sân khấu múa rối nước không thể khong nhắc đến buồng trò: Là nơinhững nghệ nhân, nghệ sĩ Rối Nước chuẩn bị và điểu khiển các con rối, được ngăn cáchvới sân khấu bởi những tấm mành Trong bài Tổng Quan Nghệ Thuật Rối Nước, tác giảTuấn Giang đã viết: “Không gian buồng trò, một căn nhà tám mái chồng lên như hộpdiêm, mái cắt thành hai phần, giữa khoảng không cao gấp đôi thân nhà Mái nhà cấu trúctám đầu đao cong lên nhẹ nhàng, bay bổng thanh thoát Nền buồng trò gồm bốn cột đỡmái trên cao, nhiều cột đỡ mái dưới Nền buồng trò hai bên cao hơn mặt nước, tường che

ba bên kín để cất con rối, đôi khi ngồi nghĩ trước khi diễn Nền buồng trò gian giữa, ngập

nước sâu dốc ra phía người xem, hai mặt trước trống không, khi diễn treo mành che kínkhông nhìn thấy nghệ nhân điều khiển con rối.”

Khi biểu diễn nghệ nhân sẽ sử dụng máy điều khiến và đặc biệt là kĩ xảo điềukhiển để tạo nên hành động của quân rối trên sân khấu Đó chính là mấu chốt của nghệthuật trình diễn rối nước Máy điều khiển rối nước sẽ làm di chuyển các quân rối và tạohoạt động cho nhân vật Máy được giấu trong lòng nước lợi dụng sức nước để điều khiển

từ xa

1.1.3.4 Âm nhạc

Ở thời kì sơ khai, bộ gõ (thanh la, trống cái, trống con, mõ, …) là nhạc cụ chínhcủa múa Rối Nước, được những người nghệ nhân sử dụng để tạo cho buổi diễn một bầukhông khí rộn ràng, náo nhiệt và nhộn nhịp Sau này, do sự ảnh hưởng nghệ thuật chèo ởcác vùng Đồng bằng Bắc Bộ, những nhạc cụ khác như bộ hơi (kèn, tiêu, sáo, …) và bộdây (đàn nhị, đàn tranh, đàn bầu, đàn tam, …) đã được đưa vào Rối Nước, tạo nên một sựhoà tấu đa dạng Qua đó, người xem rối như được hoà mình vào các lễ hội xưa nhờ nhữngtiếng trống, tiếng mõ, hay được “sống lại” trong không khí gian quê cũ khi nghe nhữngtiếng sáo đưa hơi Vốn là một nghệ thuật lấy động tác làm ngôn ngữ diễn đạt rối nước gắn

bó với âm nhạc như nghệ thuật múa Âm nhạc diều khiển tốc độ, giữ nhịp khiến chonhững con rối chỉ là những tạo tác vô tri vô giác trở nên có hồn hơn, qua đó thể hiệnnhững tâm tư và tình cảm mà người nghệ nhân muốn biểu đạt qua những con rối - dù chỉlàm nền, âm nhạc là “trợ thủ đắc lực” trong việc tạo nên cái hay, cái hấp dẫn của RốiNước và vai trò hết sức quan trọng quyết định đến thành công của đêm diễn

Hình 4 Dàn nhạc rối nước

1.1.3.5 Nghệ nhân múa rối nước

Đa số là những người dân lao động bình dị, được kế thừa và tiếp nối tinh hoa củathế hệ trước, không được đào tạo trường lớp quy củ bài bản

Nghệ nhân của trò múa rối nước không xuất hiện trên sân khấu mà họ đứng núpsau bức mành che để điều khiển con rối bằng một hệ thống dây, sào, thừng, vọt que phứctạp, đòi hỏi trình độ kỹ thuật cao hoặc giật dây con rối bằng hệ thống dây được bố trí sẵn.Điều đặt biệt hơn hết là họ phải ngâm mình dưới nước hàng giờ để biểu diển, chỉ khi nàokết thúc màng diễn họ mới xuất hiện và đồng thời các nghệ sĩ diễn rối nước xát gừng đãđược giã nát trên thân thể mình và uống nước mắm để giữ ấm khi họ phải đứng suốt tronglàng nước lạnh ngang hông để điều khiển con rối tại các cánh đồng lúa hay ở các ao, hồ.1.1.3.6 Các phường hội múa rối

Hầu hết phát triển ở các làng xã quanh kinh thành Thăng Long và các tỉnh đồngbằng Bắc Bộ

- Đào Thục, Đào Xá - Huyện Đông Anh, chùa Nành - Gia Lâm, Phường rối nước xã

- Nhà hát múa rối Thăng Long, nhà hát múa rối TW

- Sân khấu múa rối nước Rồng Vàng (Thành phố Hồ Chí Minh) …

1.2 Một số lý luận về du lịch

1.2.1 Khái niệm về du lịch

Theo Luật Du lịch năm 2017, Du lịch là hoạt động liên quan đến việc một người đi

du lịch ngoài nơi ở thường xuyên trong thời gian không quá 01 năm liên tục nhằm đápứng nhu cầu tham quan, nghỉ dưỡng, giải trí, tìm hiểu, khám phá tài nguyên du lịch hoặckết hợp với các mục đích hợp pháp khác

Theo các nhà kinh tế, du lịch không chỉ là một hiện tượng xã hội, nó phải gắn chặtvới hoạt động kinh tế Nhà kinh tế học Picara-Edmod định nghĩa du lịch là: “Du lịch làtổng hợp các tổ chức và chức năng của nó không chỉ về mặt du khách mà còn về giá trị dokhách và các du khách khác chỉ ra mang đầy túi tiền, chi tiêu trực tiếp hoặc gián tiếp vàocác chi phí của họ để đáp ứng nhu cầu về kiến thức và trách nhiệm giải trình của họ.”

Trái ngược với quan điểm trên, các học giả biên soạn bộ từ điển bách khoa ViệtNam đã tách hai nội dung cơ bản của du lịch thành hai phần riêng biệt Theo các chuyêngia này, nghĩa đầu tiên của từ này là “một hình thức nghỉ dưỡng với việc người dân chủđộng tham quan bên ngoài nơi cư trú với mục đích nghỉ ngơi, giải trí, ngắm cảnh” Theođịnh nghĩa thứ hai, du lịch được coi là “ngành kinh doanh tổng hợp đạt hiệu quả cao vềnhiều mặt, nâng cao hiểu biết về thiên nhiên, truyền thống lịch sử, văn hóa dân tộc, từ đógóp phần yêu nước, mến người nước ngoài, gắn bó với nhân dân Việt Nam, về mặt kinh

tế, du lịch là một lĩnh vực kinh doanh mang lại hiệu quả to lớn: có thể coi đây là một hìnhthức xuất khẩu hàng hoá và dịch vụ

1.2.2 Hoạt động du lịch

1.2.2.1 Khái niệm hoạt động du lịch

Theo luật du lịch (2017), hoạt động du lịch là hoạt động của khách du lịch, tổ chức,

cá nhân kinh doanh du lịch và cơ quan, tổ chức, cá nhân, cộng đồng dân cư có liên quan

1.2.2.2 Những loại hình trong kinh doanh du lịch

Với những đặc điểm riêng biệt, loại hình kinh doanh du lịch sẽ được phân loạikhác nhau:

- Mục đích chuyến đi: Du lịch sinh thái, du lịch thiên nhiên, du lịch văn hoá, du lịch

xã hội…

- Địa điểm địa lý của điểm đến: Du lịch biển, du lịch núi, du lịch nông thôn…

- Theo thời gian: Du lịch ngắn ngày và du lịch dài ngày

- Hoạt động tổ chức du lịch: Du lịch lữ hành, du lịch gia đình…

- Loại hợp đồng: Du lịch trọn gói, du lịch từng phần

1.3 Gía trị của nghệ thuật múa rối nước đối với phát triển du lịch

Nghệ thuật truyền thống chính sợi dây liên kết giữa quá khứ và hiện tại, phát huynhững giá trị của nghệ thuật truyền thống dân tộc chính là phát huy sức mạnh của dân tộc.Phát triển nghệ thuật truyền thống trong du lịch là việc làm hết sức quan trọng để thúc đẩyngành du lịch và kinh tế đất nước ngày một đi lên, cũng như để bảo tồn và gìn giữ bản sắcViệt Nam trọn vẹn

Nghệ thuật múa rối nước góp phần thúc đẩy sự hình thành và phát triển loại hình

du lịch văn hoá:

Có thể nói rằng, chúng ta đang có cái may mắn kế thừa di sản văn hóa hết sức tinhhoa và được cả thế giới ngưỡng mộ - đây chính là những gì lạ lùng độc đáo hấp dẫn đốivới khách du lịch Đặc biệt nó có ý nghĩa lớn lao giữ gìn bảo tồn và phát triển nền văn hóadân tộc Độc đáo trong số đó là nghệ thuật dân gian cổ truyền vùng đồng bằng Bắc BộViệt Nam, trong đó có nghệ thuật múa rối nước Đó cũng là một trong những nguồn tàinguyên nhân văn quí giá cho sự phát triển của du lịch

Mặt khác, nhiều giá trị thực đã được biểu tượng hoá trong nghệ thuật như sân khấurối nước trình diễn trên ao làng là môi trường sinh hoạt phổ biến ở miền quê, cũng nhưcây đa, bến nước nơi ao làng là nơi gắn kết dân Các nghệ nhân rối nước đã tái hiện trên

sân khấu những mảng cuộc sống lao động thường ngày như cày cấy, chăn vịt, nhổ mạ,xay lúa, giã gạo, lấy củi, đánh cá, đi buôn, dệt cửi…; các trò vui chơi giải trí như đấu vật,đánh đu, leo thang, cưỡi ngựa, chọi trâu, bơi lội, những sinh hoạt bình thường gần gũi đótrên cái ao làng, từ nhà thuỷ đình chính là chất keo gắn kết người dân với nghệ thuật rốinước truyền thống Trên sân khấu rối nước cũng có sự giao lưu giữa các con rối và khángiả như việc mời khán giả ăn trầu, dẹp trật tự, … Múa rối nước mang tính linh hoạt cao từviệc tận dụng mặt nước làm sân khấu để diễn cũng như khả năng ứng tác linh hoạt trongquá trình biểu diễn khi xảy ra những tình huống bất ngờ.

Trong các trò rối nước, có lửa và khói được sinh ra từ nước, rồi từ mặt nước lạixuất hiện cây cối, con người, ……nước và lửa lại quyện nhau, phải chăng đó là sự biểuhiện tri thức sơ khai của người đồng ruộng trong hiểu biết về ngũ hành Rồi đến những tròmúa lân, múa rồng, múa tứ linh ca ngợi tín ngưỡng vật linh của người dân đất Việt Hìnhảnh các trò rối dân dã như chăn vịt, chăn trâu, dệt vải… đã đi vào múa rối nước như một

sự tích hợp những giá trị thẩm mỹ độc đáo mang sắc thái địa phương, xây dựng nên diệnmạo tiêu biểu của nông thôn Việt Nam

Múa rối nước Việt Nam là một loại hình nghệ thuật đặc sắc độc đáo mang đậm đàbản sắc dân tộc, bao năm qua múa rối nước đã gắn chặt với những tập tục, thờ thần, thờthánh, cầu đảo, cầu yên, nghi lễ hội hè đình đám của làng xã Bắc bộ Việt Nam Rối nước

có thể được trình diễn trên mặt nước một khúc sông trước cửa đình, đền, chùa và dưới cây

đa đầu làng vào trong những ngày lễ hội với mục đích vừa hầu Thánh, hầu Thần, hầu Phậtcầu cho quốc thái dân an, cho mùa màng bội thu…, thể hiện tín ngưỡng nông nghiệp, vừagiải trí cho người trảy hội Những con rối luôn gần gũi với đời sống thường nhật củangười dân, góp phần không nhỏ trong việc truyền bá kiến thức sản xuất, giáo dục tinhthần yêu nước, đạo đức, lẽ sống cho người Việt cũng như bạn bè quốc tế

Ngày nay, nhu cầu đi du lịch của du khách phần lớn là muốn được thẩm nhận bềdày văn hoá của một nước, một vùng Vì vậy, phát triển nghệ thuật múa rối nước cũngchính là phát triển du lịch mà đặc biệt là loại hình du lịch văn hoá