Điều chỉnh chính sách giá nước sinh hoạt ở khu vực nông thôn TPHCM

7 CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU CHUNGBên cạnh đó, nước giếng được sử dụng ở nông thôn có chất lượng không đảm bảo.Theo kết quả điều tra bộ chỉ số theo dõi và đánh giá nước sạch và vệ sinh môi trư

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP.HCM

-Từ Minh Đức

ĐIỀU CHỈNH CHÍNH SÁCH GIÁ NƯỚC SINH HOẠT

Ở KHU VỰC NÔNG THÔN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ

TP Hồ Chí Minh – Năm 2011

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP.HCM

-CHƯƠNG TRÌNH GIẢNG DẠY KINH TẾ FULBRIGHT

Từ Minh Đức

ĐIỀU CHỈNH CHÍNH SÁCH GIÁ NƯỚC SINH HOẠT

Ở KHU VỰC NÔNG THÔN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

Chuyên ngành: Chính sách công

Mã số: 603114

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TS TRẦN TIẾN

KHAI

TP Hồ Chí Minh – Năm 2011

0 LỜI CẢM ƠN

Thật hạnh phúc khi được nhiều người ủng hộ và giúp đỡ

Việc học ở Fulbright là niềm mơ ước từ khi tôi còn là một sinh viên mới ra trường, bắtđầu bước vào nghiệp công chức Hai năm ở đây là niềm vinh dự và là trải nghiệm có ýnghĩa rất lớn đối với tôi

Hai năm ở Fulbright tôi đã nhận được rất nhiều thứ, mà nếu so sánh thì chi phí cơ hộichỉ là hạt lúa trên cánh đồng đang cho thu hoạch Tôi nhận được kiến thức từ những thầy

cô giỏi, nhiệt tình, cảm nhận được tấm lòng của họ đối với việc giảng dạy cũng như tâmhuyết đối với sự nghiệp phát triển đất nước Tôi được làm việc chung, học hỏi nhiều điều

từ bạn bè, là chuyên gia trong các lĩnh vực, khu vực và ở mọi miền đất nước Tôi đã rút rađược phương pháp làm việc hiệu quả trong môi trường đầy áp lực; cách đánh giá sự việcmột cách khách quan nhất có thể, là đức tính quan trọng đối với những người làm chínhsách công Quan trọng hơn cả là tình bạn và những mối quan hệ trong một tập thể gắn bó

và đoàn kết Tôi vẫn nhớ lời của cô Trang Ngân khi bảo rằng đừng xem khóa học này làđiều khó khăn mà hãy thưởng thức nó bởi đây sẽ là khoảng thời gian hạnh phúc trong cuộcsống

Chính vì vậy, tôi biết ơn mọi người đã ủng hộ và giúp đỡ tôi đạt được những điều này.Tôi cảm ơn các bạn bè, đồng nghiệp tại cơ quan đã hỗ trợ tôi trong thời gian qua Nhất

là các anh chị cùng phòng Họ đã thông cảm và gánh vác phần lớn công việc của tôi Cảm

ơn cơ quan đã hỗ trợ về thu nhập, để tôi an tâm học tập Cảm ơn các bạn đồng nghiệp ở cácđơn vị đã chia sẻ hiểu biết của mình về lĩnh vực mà tôi nghiên cứu và giúp tôi thu thập cácphiếu khảo sát cho luận văn của mình

Tôi cảm ơn thầy Nguyễn Hữu Lam, nếu không vô tình nghe được câu nói của thầy, tôi

đã không có can đảm để tiếp tục luận văn này, “Đừng sợ, chưa làm mà đã sợ thì sẽ chẳng

làm được gì” Những kỹ năng về quản lý và lãnh đạo từ môn học của thầy đã giúp tôi tranh

thủ được sự ủng hộ và giúp đỡ của mọi người

Tôi cảm ơn thầy Trần Tiến Khai, giảng viên hướng dẫn chính Thầy rất nhiệt tình, đã

hỗ trợ về mặt phương pháp luận và các hướng phân tích, khiến nội dung đề tài gắn kết và

i

có trọng tâm Thầy cũng đã nhờ các giảng viên khác giúp đỡ tôi về mặt lý thuyết và kỹthuật chạy mô hình ước lượng để nâng cao tính thuyết phục của đề tài Đây là điều mà tôirất trân trọng ở thầy.

Tôi cảm ơn anh Phùng Thanh Bình, giảng viên Khoa Kinh tế phát triển của Trường Đạihọc Kinh tế TP.HCM, đã giới thiệu cho tôi hai quyển sách rất hay về cơ sở lý thuyết củaxác định giá trị kinh tế Cảm ơn anh đã sắp xếp thời gian, hướng dẫn tôi chạy mô hình địnhlượng, một nội dung quan trọng mà nếu thiếu nó thì sẽ không đánh giá được tính khả thicủa chính sách đề xuất

Tôi cảm ơn ba má và những người thân trong gia đình Sự quan tâm và động viên của

họ là động lực giúp tôi luôn cố gắng

Và còn rất nhiều người mà tôi không thể kể hết sự giúp đỡ của họ

Cảm ơn mọi người đã giúp tôi đạt được ước mơ của mình

ii

1 LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn này hoàn toàn do tôi thực hiện Các đoạn trích dẫn và sốliệu sử dụng trong luận văn đều được dẫn nguồn và có độ chính xác cao nhất trong phạm vihiểu biết của tôi Luận văn này không nhất thiết phản ánh quan điểm của Trường Đại họcKinh tế thành phố Hồ Chí Minh hay Chương trình giảng dạy kinh tế Fulbright

Thành phố Hồ Chí Minh, ngày 25/4/2011

Người viết cam đoan

Từ Minh Đức

5

2 TÓM TẮT

Thành phố Hồ Chí Minh là đô thị lớn của cả nước, có kinh tế, xã hội phát triển Tuy nhiênđến nay, tại khu vực nông thôn vẫn còn nhiều người chưa được sử dụng nước sạch từ cácnhà máy mà phải dùng nước giếng hoặc mua nước với giá cao Thiếu nước sạch là một cảntrở đối với việc nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân và phát triển kinh tế xã hộikhu vực nông thôn, kéo dài khoảng cách giữa nông thôn và thành thị

Đề tài này nghiên cứu về chính sách giá nước ở nông thôn, cụ thể là giá nước mà Trungtâm Nước sinh hoạt và vệ sinh môi trường nông thôn, đơn vị chịu trách nhiệm chính trongviệc đảm bảo nhu cầu nước sinh hoạt của người dân nông thôn, đang áp dụng

Trong suốt một thời gian dài, từ năm 1995 đến hết năm 2010, giá nước sinh hoạt nông thônvẫn giữ nguyên đã làm lợi nhuận từ hoạt động cấp nước của Trung tâm ngày càng giảm và

bị lỗ, khiến Trung tâm không thể mở rộng mạng lưới cấp nước đến mọi người dân

Đến đầu năm 2011, thành phố đã ban hành giá nước mới, qua quá trình tính toán, đề tài đãxác định rằng giá nước hiện hành chỉ có thể giúp Trung tâm có lời trong hai năm 2011,

2012, nguồn thu trong những năm về sau không đủ để Trung tâm có thể mở rộng mạnglưới cấp nước của mình một cách bền vững và đã ước tính mức giá tiêu thụ bình quân đảmbảo mở rộng hoạt động cấp nước của Trung tâm

Đề tài cũng đã tiến hành khảo sát một số hộ dân ở nông thôn về sử dụng nước sinh hoạtnhằm ước lượng mức sẵn lòng chi trả của người dân nông thôn đối với nước sinh hoạt Kếtquả ước lượng cho thấy người dân sẵn lòng trả cao hơn mức giá nước hiện hành và mứcgiá tiêu thụ bình quân đảm bảo mở rộng hoạt động cấp nước

Trên cơ sở đó, đề tài đã kiến nghị với Ủy ban nhân dân thành phố Hồ Chí Minh một số giảipháp, trọng tâm là xem xét, thẩm định lại giá bán nước sinh hoạt ở khu vực nông thôn theohướng tính đúng, tính đủ các khoản chi phí và lợi nhuận, đảm bảo một tỉ lệ lợi nhuận giữlại phục vụ cho việc mở rộng mạng lưới cấp nước, giảm gánh nặng cho ngân sách Bêncạnh đó cần thúc đẩy tiến độ đầu tư, mở rộng mạng lưới cấp nước để tận dụng lợi thế theoqui mô và nghiên cứu, có chính sách hỗ trợ hộ nghèo tiếp cận với nước sạch

1 0 1.3 Mục tiêu nghiên cứu 5 0 4

1 1 1.4 Nội dung, phương pháp thực hiện và nguồn thông tin 5 1 4

1 2 1.5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5 2 5

1 3 1.6 Kết cấu luận văn: gồm 6 chương, trong đó .5 3 5

1 4 CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP LUẬN 5 4 7

1 5 2.1 Các nghiên cứu trước về ước lượng mức sẵn lòng chi trả đối vớinước sạch 5 5 7

1 6 2.2 Cơ sở lý thuyết về ước lượng mức sẵn lòng chi trả 5 6 8

1 7 2.3 Phương pháp hồi qui logistic (logit) 5 7 10

2 2 3.3 Nhận xét, đánh giá 6 2 18

2 3 CHƯƠNG 4: CHÍNH SÁCH GIÁ NƯỚC SINH HOẠT NÔNG THÔN 6 3 21

2 4 4.1 Giới thiệu chung về Trung tâm Nước sinh hoạt và vệ sinh môi trường nông

thôn 6 4 21

2 5 4.2 Cơ chế tài chính và các nguồn thu của Trung tâm Nước sinh hoạt

và vệ sinh môi trường nông thôn

6 5 21

2 6 4.3 Tình hình hoạt động cấp nước của Trung tâm Nước sinh hoạt và

vệ sinh môi trường nông thôn

6 6 22

2 7 4.4 Chính sách giá nước ở khu vực nông thôn từ trước tháng 3/2011 6 7 24

2 8 4.5 Chính sách giá nước hiện hành (hiệu lực từ tháng 3/2011)

6 8 28 2 9 CHƯƠNG 5: ĐỀ XUẤT GIÁ NƯỚC MỚI

6 9 33

3 0 5.1 Kết quả ước lượng mức sẵn lòng chi trả đối với nước sạch

7 0 33 3 1 5.2 Đề xuất giá nước sinh hoạt ở nông thôn 7 1

34 3 2 5.3 Đánh giá tính khả thi của giá nước mới 7 2 35 3 3 CHƯƠNG 6: KHUYẾN NGHỊ CHÍNH

SÁCH 7 3 37 3 KẾT LUẬN 7 4 40

TÀI LIỆU THAM KHẢO

CÁC PHỤ LỤC

vii

4 DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, TỪ VIẾT TẮT

Bộ NN-PTNT : Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn

SAWACO : Tổng công ty cấp nước Sài Gòn

Sở NN-PTNT : Sở Nông nghiệp và phát triển nông thôn

TP.HCM : Thành phố Hồ Chí Minh

TT.NSH-VSMTNT : Trung tâm Nước sinh hoạt và vệ sinh môi trường nông thôn

VAT : thuế giá trị gia tăng

WTP : mức sẵn lòng chi trả

viii

5 DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 4.1 Dự kiến kết quả kinh doanh nước sạch giai đoạn 2011 – 2015 của TT.NSH-

VSMTNT 30

Bảng 5.1 Thống kê mô tả về WTP của người dân nông thôn đối với nước sinh hoạt 33 Bảng 5.2 So sánh các mức giá 34

Bảng 5.3 Mức giá đề xuất 35

6 DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, ĐỒ THỊ Hình 2.1 Đường bàng quan của một cá nhân 8

Hình 2.2 Khung phân tích 12

Hình 3.1 Tình hình sử dụng nước sinh hoạt ở nông thôn (theo hộ dân) 14

Hình 3.2 Tình hình cung cấp nước máy ở khu vực nông thôn 15

Hình 3.3 Tỉ lệ nước máy được cung cấp so với nhu cầu 15

Hình 3.4 Các nguồn cung cấp nước máy 16

Hình 3.5 Tình hình cung cấp nước máy tại khu vực nông thôn 17

Hình 3.6 Tình hình sử dụng giếng tại khu vực nông thôn 18

Hình 4.1 Tình hình cung cấp nước máy hàng năm 23

Hình 4.2 Kết quả hoạt động của các trạm cấp nước trong 2 năm 2009, 2010 25

ix

7 CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU CHUNG

Bên cạnh đó, nước giếng được sử dụng ở nông thôn có chất lượng không đảm bảo.Theo kết quả điều tra bộ chỉ số theo dõi và đánh giá nước sạch và vệ sinh môi trường nôngthôn năm 2009 do Trung tâm Nước sinh hoạt và vệ sinh môi trường nông thôn thành phố(TT.NSH-VSMTNT) thực hiện, trong số 165 mẫu nước được thu thập ngẫu nhiên tại các

hộ dân (sử dụng nước giếng là nguồn nước chính) và tiến hành xét nghiệm, chỉ có 17,6%

số mẫu đạt tiêu chuẩn nước sinh hoạt2

Thực tế này đặt ra các vấn đề:

Thứ nhất, sử dụng nước sạch2

là nhu cầu thiết yếu của người dân, trong khi đa số ngườidân thành thị được sử dụng nước máy thì vẫn còn rất nhiều người dân ở vùng nông thônchưa được tiếp cận với phúc lợi cơ bản này Trong khi thu nhập bình quân ở nông thônthấp hơn nhiều so với thành thị thì tại một số nơi ở nông thôn, người dân phải mua nướcvới giá cao hơn nhiều so với sử dụng nước máy Điều này liên quan đến bình đẳng và côngbằng giữa nông thôn và thành thị trong tiếp cận với nước sạch

Thứ hai, vì phần lớn nước giếng không đạt tiêu chuẩn nước sinh hoạt nên sẽ ảnh hưởngxấu đến sức khỏe người dân và vệ sinh môi trường ở khu vực nông thôn, dẫn đến một loạtcác vấn đề thu nhập, chi tiêu, hạn chế phát triển kinh tế, xã hội ở khu vực nông thôn, đồngthời kéo dài khoảng cách phát triển giữa nông thôn và thành thị

1

Khu vực nông thôn ở TP.HCM bao gồm địa bàn 5 huyện Củ Chi, Bình Chánh, Hóc Môn, Nhà Bè, Cần Giờ.

2 Theo Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia QCVN 02:2009/BYT về chất lượng nước sinh hoạt do Bộ Y tế ban hành.

3 Nước sạch trong phạm vi nghiên cứu này được hiểu là nước đạt tiêu chuẩn chất lượng nước sinh hoạt theo quy định của Bộ Y tế Bao gồm nước máy; nước giếng hoặc các nguồn nước khác nếu được lọc và xử lý đạt tiêu chuẩn

13

3

Do đó, nhà nước cần phải can thiệp để người dân nông thôn được cung cấp đầy đủ nước sạch với giá bán phù hợp thu nhập.

Hiện tại, cấp nước sinh hoạt trên địa bàn TP.HCM được phân thành hai khu vực đô thị

và nông thôn Trong đó, cấp nước ở đô thị (địa bàn các quận) được giao cho Tổng công tycấp nước Sài Gòn (SAWACO) với các công ty cấp nước thành viên; cấp nước ở nông thôn(địa bàn các huyện) được giao cho ngành nông nghiệp và phát triển nông thôn, trực tiếp làTT.NSH-VSMTNT4 Qua hơn 20 năm hoạt động, đến năm 2010, Trung tâm đã xây dựngđược mạng lưới 118 trạm cấp nước tập trung5, trong đó khu vực nông thôn có 63 trạm,cung cấp nước sinh hoạt cho 25.568 hộ (7,3% số hộ ở nông thôn)

Bên cạnh TT.NSH-VSMTNT, SAWACO cũng tham gia một phần vào hoạt động cấpnước ở nông thôn Đến năm 2010, đã gắn được 9.765 đồng hồ nước (tương đương 9.765

hộ - 2,8% số hộ nông thôn) trên địa bàn 3 huyện Bình Chánh, Hóc Môn và Nhà Bè

Trong các năm qua, mặc dù thành phố không ngừng kêu gọi nhưng có rất ít doanhnghiệp đầu tư vào lĩnh vực cung cấp nước sạch ở nông thôn Đến nay, tại khu vực nôngthôn chỉ mới có 1 doanh nghiệp tư nhân tham gia vào cung cấp nước sạch là Công ty cổphần Đặng Đoàn Nguyễn xây dựng nhà máy xử lý nước lợ Cần Giờ, đặt tại xã Tam ThônHiệp Giá nước sản xuất tại nhà máy ở mức cao (10.000 – 12.000 đồng/m3) nên thành phố

đã giao Công ty DVCI huyện mua nước từ nhà máy và bán lại cho người dân theo giá thấphơn do thành phố qui định (ngân sách thành phố cấp bù phần chênh lệch giá nước mua từnhà máy với giá bán cho dân)

Mặc dù liên tục được mở rộng nhưng mạng lưới của TT.NSH-VSMTNT và SAWACOchỉ mới đáp ứng được một phần nhu cầu về nước sinh hoạt ở khu vực nông thôn, đến nay ởnông thôn vẫn còn nhiều hộ sử dụng nước giếng, nước mưa, nước sông, hồ là nguồn nước

4 Cấp nước sinh hoạt nông thôn được tổ chức thành hệ thống ngành dọc, từ TT.NSH-VSMTNT quốc gia (cơ quan trực thuộc Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn) đến các TT.NSH-VSMTNT tại các tỉnh, thành phố (trực thuộc Sở Nông nghiệp và phát triển nông thôn các tỉnh, thành phố).

5 Các trạm cấp nước được xây dựng tại các huyện từ những năm 1990, trong quá trình phát triển kinh tế, xã hội, đến nay thành phố đã chia tách, thành lập mới một số quận ven từ địa bàn các huyện cũ nên hiện tại các trạm cấp nước của TT.NSH-VSMTNT được phân bố trên địa bàn các huyện và quận ven (Quận 2, quận 9, Thủ Đức, Bình Tân).

chính (trong đó có khoảng 170.000 hộ có giếng riêng - 48,3% số hộ), còn lại là mua nước

từ các hộ cung cấp nước nhỏ lẻ (tập trung tại những vùng chưa có mạng lưới của VSMTNT hay SAWACO và những khu vực bị phèn mặn, người dân không thể khoangiếng lấy nước)

TT.NSH-Xét về chất lượng, nước được cung cấp từ TT.NSH-VSMTNT và SAWACO được sảnxuất theo qui mô công nghiệp, thông qua hệ thống xử lý và kiểm tra định kỳ theo tiêuchuẩn nước sinh hoạt của Bộ Y tế Đối với nước giếng do các hộ dân tự khoan hoặc nướcmưa, nước sông hồ và nước mua từ các hộ dân (có thể lấy từ nước máy hoặc nước giếng)thì không thể khẳng định chất lượng đạt tiêu chuẩn nước sinh hoạt Như vậy, trong cácnguồn cung cấp chỉ có nước từ TT.NSH-VSMTNT và SAWACO là đảm bảo đạt tiêuchuẩn nước sinh hoạt6

Cả TT.NSH-VSMTNT và SAWACO đều là đơn vị nhà nước, giá bán nước do Ủy bannhân dân thành phố (UBND thành phố) qui định Đối với SAWACO, giá bán nước hiện tại

là 4.400 đồng/m3 (trong định mức 4 m3/người/tháng), thay đổi theo số lượng và đối tượng

sử dụng7 Đối với TT.NSH-VSMTNT, suốt một thời gian dài từ năm 1995 đến hết tháng2/2011, áp dụng giá bán nước là 2.500 đồng/m3 (trong định mức 5 m3/người/tháng) và3.500 đồng/m3 (đối với mỗi m3 vượt định mức), không phân biệt đối tượng sử dụng 8 (gọi

là chính sách giá nước cũ); từ tháng 3/2011 áp dụng giá bán nước mới, theo đó giá bán đốivới hộ dân là 3.100 đồng/m3 (trong định mức 4 m3/người/tháng), thay đổi theo số lượng và

9

đối tượng sử

dụng8

(gọi là chính sách giá nước hiện hành)

Mặc dù số lượng khách hàng và lượng nước cung cấp tăng lên hàng năm, nhưng việcgiữ nguyên một mức giá bán, bên cạnh đó giá cả các loại nguyên vật liệu đầu vào đều tăngcùng với việc phát sinh những chi phí mới (thuế tài nguyên, phí khai thác giếng khoan, chiphí xét nghiệm …) đã khiến mức tăng doanh thu của TT.NSH-VSMTNT thấp hơn so mứctăng chi phí, khiến lợi nhuận từ hoạt động cấp nước giảm dần và bắt đầu bị lỗ từ 2009

6 Nghiên cứu này chỉ xét đến chất lượng nước sinh hoạt được sản xuất tại nhà máy Vấn đề nước sinh hoạt khi được vận chuyển qua mạng lưới đường ống bị giảm chất lượng không thuộc phạm vi của nghiên cứu.

7 Theo UBND thành phố (2009) [31]

8 Theo UBND thành phố (1995) [27]

9 Theo UBND thành phố (2011) [32]

Năm 2008, tổng số 118 trạm còn lời 742 triệu đồng, sang năm 2009 bị lỗ 2,1 tỉ đồng, năm

và phải bù chéo từ hoạt động cấp nước đô thị

Các câu hỏi chính sách được đặt ra:

1 Có phải chính sách giá nước cũ là nguyên nhân hạn chế việc mở rộng mạng lưới cấp nướccủa TT.NSH-VSMTNT ?

2 Chính sách giá nước hiện hành (được áp dụng từ tháng 3/2011) có giúp VSMTNT mở rộng được mạng lưới cấp nước trong thời gian tới không ?

TT.NSH-3 Trong trường hợp chính sách giá nước hiện hành không thể giúp TT.NSH-VSMTNT mởrộng mạng lưới cấp nước thì chính sách giá nước sinh hoạt cho khu vực nông thôn củaTP.HCM nên được điều chỉnh như thế nào để đảm bảo mở rộng mạng lưới cấp nước ?

Nghiên cứu này được thực hiện nhằm chứng minh chính sách giá nước cũ là nguyênnhân hạn chế việc mở rộng mạng lưới cấp nước sinh hoạt ở nông thôn, kế đến xem xét khảnăng mở rộng việc cung cấp nước sạch của TT.NSH-VSMTNT với chính sách giá nướchiện hành và xác định mức sẵn lòng chi trả đối với nước sinh hoạt của người dân khu vựcnông thôn để làm cơ sở đề xuất UBND thành phố điều chỉnh chính sách giá nước, phục vụviệc mở rộng mạng lưới cấp nước của TT.NSH-VSMTNT, giúp nhiều người dân ở khuvực nông thôn TP.HCM được sử dụng nước sạch

Nghiên cứu bắt đầu từ việc phân tích, đánh giá tình hình cung cấp và sử dụng nướcsinh hoạt ở nông thôn; tình hình hoạt động, quản lý mạng lưới cung cấp nước sinh hoạt, cơchế tài chính và chính sách giá nước áp dụng tại TT.NSH-VSMTNT, đơn vị được giaonhiệm vụ đảm bảo nhu cầu về nước sinh hoạt ở khu vực nông thôn, trong đó chứng minh

chính sách giá nước cũ đã hạn chế khả năng mở rộng mạng lưới cấp nước của VSMTNT Phần này sẽ được thực hiện bằng cách tổng hợp thông tin từ nhiều nguồn tàiliệu (các báo cáo tài chính hàng năm của TT.NSH-VSMTNT; số liệu trong Niên giámthống kê và các cuộc tổng điều tra của Cục Thống kê TP.HCM, đồng thời tham khảo ýkiến một số chuyên gia đang công tác tại TT.NSH-VSMTNT) và phân tích định tính.

TT.NSH-Kế đến, nghiên cứu sẽ xem xét, đánh giá khả năng mở rộng mạng lưới cấp nước củaTrung tâm với chính sách giá nước hiện hành Cụ thể, ước lượng doanh thu và chi phí sảnxuất 1 m3 nước sạch của Trung tâm trong giai đoạn 2011 – 2015 theo nhiều kịch bản; ướctính giá tiêu thụ bình quân đảm bảo lợi nhuận để mở rộng mạng lưới cấp nước Các chỉ tiêunày được tính toán trên cơ sở hướng dẫn của Liên Bộ Tài chính, Bộ Xây dựng và Bộ Nôngnghiệp và phát triển nông thôn (Bộ NN-PTNT)

Cuối cùng, nghiên cứu tiến hành điều tra, phỏng vấn và ước lượng mức sẵn lòng chi trảđối với nước sinh hoạt của người dân ở khu vực nông thôn, so sánh mức sẵn lòng chi trảvới chi phí, giá bán 1 m3 nước sinh hoạt theo chính sách giá nước hiện hành và giá tiêu thụbình quân, đồng thời kết hợp với các nội dung phân tích ở trên đề xuất UBND thành phốđiều chỉnh chính sách giá nước sinh hoạt ở khu vực nông thôn

Hoạt động cung cấp nước sinh hoạt của TT.NSH-VSMTNT, với tư cách là đơn vị cungcấp chính ở khu vực nông thôn

Tình hình sử dụng nước của các hộ gia đình khu vực nông thôn (địa bàn 5 huyện, baogồm những hộ đã có nước máy, chưa có nước máy và sử dụng nước từ các nguồn khác) vàmức sẵn lòng chi trả của họ đối với nước sinh hoạt

Chương 1 giới thiệu chung về đề tài nghiên cứu, bao gồm bối cảnh chính sách, câu hỏichính sách, mục tiêu nghiên cứu và phương pháp thực hiện

Chương 2 tổng quan về tài liệu và phương pháp luận, trong đó trình bày một sốphương pháp điều tra, khảo sát và ước lượng mức sẵn lòng chi trả

Chương 3 trình bày và đánh giá tình hình cung cấp và sử dụng nước sinh hoạt ở khuvực nông thôn TP.HCM

Chương 4 phân tích và đánh giá tình hình hoạt động của TT.NSH-VSMTNT, chứngminh chính sách giá nước cũ đã hạn chế khả năng mở rộng mạng lưới cấp nước của Trungtâm; đánh giá chính sách giá nước hiện hành và tính toán giá tiêu thụ bình quân đảm bảo

mở rộng mạng lưới cấp nước

Chương 5 trình bày kết quả ước lượng mức sẵn lòng chi trả đối với nước sinh hoạt củangười dân khu vực nông thôn, đề xuất và đánh giá tính khả thi của chính sách giá nướcmới

Chương 6 kết hợp những phân tích, đánh giá từ các chương trước để khuyến nghị vềchính sách giá nước

8 CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP LUẬN

Trên thế giới, vấn đề giá trị kinh tế của tài nguyên thiên nhiên nói chung và nước sạchnói riêng đã được nghiên cứu từ lâu Trong đó Dale Whittington, giáo sư Đại học BắcCarolina là một trong những tác giả nổi tiếng và được trích dẫn phổ biến trong nhiềunghiên cứu về giá trị kinh tế của nước Ông có nhiều nghiên cứu về nước sạch tại nhiềunước, đặc biệt là những nước đang phát triển ở Châu Á, dùng các phương pháp định giángẫu nhiên (contingent valuation), mô hình chọn lựa rời rạc (discrete choice model) … đểước lượng nhu cầu, mức sẵn lòng chi trả đối với nước sạch hoặc đối với việc cải thiện tìnhhình sử dụng nước …

Nghiên cứu về giá trị kinh tế của nước sạch tại Việt Nam đến nay chưa nhiều, chủ yếu

do các tổ chức quốc tế tài trợ và viết bằng tiếng Anh, chưa có nghiên cứu về mức sẵn lòngchi trả đối với nước sinh hoạt ở khu vực nông thôn TP.HCM Nghiên cứu gần đây về mức

sẵn lòng chi trả đối với nước sạch ở TP.HCM là nghiên cứu Household Demand for

Improved Water Services in Ho Chi Minh City: A Comparison of Contingent Valuation and Choice Modeling Estimates do hai tác giả Phạm Khánh Nam và Trần Võ

Hùng Sơn cùng thực hiện vào năm 2005

Nghiên cứu này đã áp dụng hai phương pháp (định giá ngẫu nhiên và mô hình chọnlựa) để đánh giá mức sẵn lòng chi trả của người dân đối với việc cải thiện dịch vụ cung cấpnước sinh hoạt (cụ thể là tăng áp lực và chất lượng nước), nghiên cứu trên hai đối tượng:những hộ đã và chưa kết nối với đường ống nước Kết quả là đối với phương pháp định giángẫu nhiên, trung bình mỗi hộ sẵn lòng chi trả lần lượt 108.000 đồng/tháng và 94.000đồng/tháng đối với hộ đã có kết nối và hộ chưa có kết nối (giá trị trung vị lần lượt là

10

148.000 đồng/tháng và 154.000 đồng/tháng)9

10 Pham Khanh Nam and Tran Vo Hung Son (2005) [37]

B C

Ý tưởng về mức sẵn lòng chi trả (willingess to pay – WTP) được giải thích bằng đườngbàng quan trong kinh tế học phúc lợi

Trên hình 2.1, đường bàng quan I thể hiện sở thích của một cá nhân cho trước Trụchoành thể hiện tiêu dùng một hàng hóa (ví dụ trong trường hợp của nghiên cứu này là nướcsinh hoạt, đơn vị tính là m3/tháng) Trục tung thể hiện chi tiêu cho những hàng hóa còn lại,qui ra tiền, đơn vị tính là đồng/tháng Những điểm trên đường bàng quan I thể hiện sự kếthợp chi tiêu giữa nước sinh hoạt với các hàng hóa còn lại mà mang lại cùng một mức độthỏa dụng cho cá nhân

Tại điểm A, tương ứng với tình trạng sử dụng nước ban đầu, cá nhân tiêu dùng x0 nướcsinh hoạt và chi tiêu y0 cho những hàng hóa còn lại Tại điểm B, cá nhân cải thiện tìnhtrạng sử dụng nước của mình bằng cách tăng tiêu dùng nước sinh hoạt từ x0 lên x1, nhưngchi tiêu cho các hàng hóa khác phải giảm từ y0 xuống y1 Vì A và B có cùng độ thỏa dụngnên giá trị y0 – y1 (đoạn AC) chính là mức sẵn lòng chi trả cho lượng nước sinh hoạt tiêudùng tăng thêm

x : lượng nước sinh hoạt (m3/tháng)

Nguồn: Bateman và các đồng tác giả, Economic Valuation with Stated Preference Techniques: a Manual (2002, p 24-25) [34]

Mức sẵn lòng chi trả (WTP) có thể được ước lượng bằng một trong hai phương pháp:

sở thích được phát biểu (stated preference) hoặc sở thích được bộc lộ (revealed

11

preference)10

Điểm cơ bản phân biệt hai phương pháp này là phương pháp sở thích được phát biểuước lượng WTP dựa trên phát biểu về sở thích của các cá nhân trong những tình huống giảthiết: “Ông/bà sẵn lòng trả bao nhiêu tiền cho nước sạch ?” hoặc “Ông/bà có sẵn lòng trả Ađồng cho nước sạch không?” Phương pháp sở thích được bộc lộ ước lượng WTP dựa trênthông tin từ những quan sát và bằng chứng thực tế (bằng những phương pháp như chi phí

du hành - travel cost method, đánh giá hưởng thụ - hedonic price …)

Do không thể thu thập được những bằng chứng thực tế về việc tiêu thụ nước sạch ởnông thôn (hóa đơn tiền nước hàng tháng, chi phí sử dụng nước đối với những hộ khôngdùng nước máy …) nên nghiên cứu này áp dụng phương pháp sở thích được phát biểu đểước lượng WTP đối với nước sạch

Vấn đề lớn nhất khi áp dụng phương pháp sở thích được phát biểu là tính chất giả địnhcủa những câu hỏi và độ chính xác của những câu trả lời Kết quả thu được là mức giá màngười ta sẵn lòng chi trả chứ không phải là mức giá mà họ đã thanh toán thật sự Tuy nhiênđây cũng là phương pháp tiếp cận gần nhất đến giá trị của hàng hóa bởi nó thu thập thôngtin trực tiếp từ khách hàng, thông qua phát biểu về mong muốn Mấu chốt là cách thiết kếnghiên cứu và đặt câu hỏi để người trả lời hiểu rõ về giá trị của hàng hóa, từ đó xác địnhđược mức sẵn lòng chi trả thực sự của cá nhân, đồng thời loại bỏ những câu trả lời khôngnghiêm túc, nói giảm hoặc nói quá mức sẵn lòng chi trả thực sự của cá nhân

Trong phương pháp sở thích được phát biểu có hai phương pháp: định giá ngẫu nhiên(contingent valuation) và mô hình chọn lựa (choice modelling), trong đó phương pháp địnhgiá ngẫu nhiên thường được dùng để ước tính giá trị kinh tế của cả hàng hóa, mô hình chọnlựa được dùng để tính toán giá trị kinh tế của một thuộc tính trong hàng hóa (ví dụ như giátrị của sự cải thiện chất lượng nước) Phương pháp định giá ngẫu nhiên được sử dụng lần

12

đầu vào năm 1963 để ước lượng giá trị của việc săn bắn thú lớn ở Maine, Mỹ11 và sau đó

11 Theo Bateman và các đồng tác giả (2002) [34]

12 Theo Champ và các đồng tác giả (2003, trang 111) [35]

được sử dụng phổ biến để ước lượng giá trị của những hàng hóa phi thị trường và dùngtrong những trường hợp không thể áp dụng phương pháp sở thích được bộc lộ.

Nghiên cứu này sẽ áp dụng phương pháp định giá ngẫu nhiên để ước lượng WTP củangười dân nông thôn TP.HCM đối với nước sinh hoạt

Nghiên cứu về WTP đối với nước sạch thường đi liền với việc ước lượng xác suất xảy

ra một biến cố nào đó, ví dụ như xác suất người dân muốn cải thiện tình hình sử dụng nướchay xác suất người dân chấp nhận một mức giá cho trước … Vì đây là biến phụ thuộcmang tính nhị phân, chỉ có hai giá trị: muốn/không muốn, chấp nhận/không chấp nhận …nên mô hình thường được áp dụng để ước lượng là mô hình hồi qui logistic (logit)

Đề tài này nghiên cứu về WTP của người dân đối với nước sạch để đề xuất giá nướcmới, một trong những chỉ tiêu để đánh giá tính khả thi của chính sách giá nước là xác suất

hộ dân ủng hộ giá nước mới Một hộ dân bất kỳ sẽ có một giá trị WTP nào đấy đối vớinước sạch, nếu giá nước mới thấp hơn hoặc cao hơn WTP thì hộ dân sẽ ủng hộ hoặc khôngủng hộ giá nước mới (giả thiết rằng hộ dân sẽ ủng hộ nếu giá nước thấp hơn hoặc bằng giátrị WTP và ngược lại) WTP phụ thuộc vào nhiều yếu tố như kinh tế, xã hội và nhân khẩuhọc (độ tuổi, trình độ, giới tính của chủ hộ, số lượng nhân khẩu, thu nhập bình quân của hộ

…), tình trạng sử dụng nước hiện tại … Như vậy, xác suất hộ dân ủng hộ giá nước mới sẽ

là một hàm số phụ thuộc vào các yếu tố trên và có dạng như sau:

(2.1)

Nguồn: Cao Hào Thi, Nguyễn Trọng Hoài, Bài giảng môn Các phương pháp định lượng: Biến phụ thuộc định tính [10]

Trong đó:

Pi là xác suất hộ dân thứ i ủng hộ giá nước mới (luôn nằm trong khoảng từ 0 đến 1)

X2i, X3i … Xki là những yếu tố tác động đến xác suất hộ dân thứ i ủng hộ giá nước mới Biến đổi phương trình (2.1)

Lấy log 2 vế sẽ được phương trình (2.2):

(2.2)

Áp dụng phương pháp thích hợp cực đại để ước lượng các hệ số hồi qui

Gọi Odds là tỉ lệ giữa xác suất hộ dân ủng hộ giá nước mới với xác suất hộ dân khôngủng hộ giá nước mới, tạm gọi là khả năng ủng hộ giá nước mới Ví dụ: một hộ dân có xácsuất ủng hộ giá nước mới là 60%, Odds sẽ bằng 0,6/(1-0,6) = 1,5

Ở các giá trị ban đầu

Khi tăng biến Xk thêm 1 đơn vị, giữ nguyên các biến còn lại

Như vậy, , còn gọi là Odds ratio (tỉ lệ khả năng)

Đây là ý nghĩa của hệ số , được giải thích rằng khi các yếu tố khác không đổi, nếu

Xk tăng thêm 1 đơn vị thì tỉ lệ khả năng ủng hộ giá nước mới của hộ sẽ tăng một khoảng

nguồn thu cho hoạt động đến từ 3

nguồn chính: thu tiền sử dụng

nước, ngân sách trung ương,

ngân sách thành phố và nguồn

khác Trong đó nguồn thu đầu

tiên là chủ yếu, phụ thuộc vào

chính sách giá nước; hai nguồn

thu còn lại phụ thuộc vào cơ chế

tài chính của đơn vị, cả chính

sách giá nước lẫn cơ chế tài chính

của hai đơn vị này đều do UBND

thành phố qui định

Nghiên cứu tập trung tìm hiểu

tác động của hai chính sách giá

giá bán nước ở nông thôn và

thành thị) để tính toán giá tiêu thụ

bình quân; đồng thời ước lượng

mức sẵn lòng chi trả đối với nước

sạch của người dân nông thôn; từ

đó đề xuất điều chỉnh chính sách

giá nước

ướ

c tín h

hư ớn

g dẫ

nước sinh hoạt

9 CHƯƠNG 3: TÌNH HÌNH CUNG CẤP VÀ SỬ DỤNG NƯỚC SINH HOẠT Ở VÙNG NÔNG THÔN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

Đến năm 2010, mạng lưới cấp nước sinh hoạt chưa phủ kín toàn bộ thành phố, chỉ mới

có khoảng 850.000 hộ (gần 50% số hộ toàn thành) được gắn đồng hồ nước (trong đó

giếng - 43,4% tổng số giếng), kế đến là Hóc Môn (64.400 giếng - 38%)13

Như vậy, ngoài 62,8% hộ dân được sử dụng nước máy1

thôn vẫn còn 37,2% hộ dân phải sử dụng nước từ các nguồn khác như nước sông, hồ, nướcmưa, mua nước từ người khác (Hình 3.1)

13 Số hộ được cung cấp nước máy trong thực tế có thể cao hơn nếu tính thêm các đơn vị khác (các trạm cấp nước của các đơn vị quốc phòng, các khu chế xuất, khu công nghiệp, khu dân cư … cung cấp nước sinh hoạt phục vụ nhu cầu nội bộ) nhưng tỉ lệ này không đáng kể Ngoài ra còn có trường hợp phổ biến là nhiều hộ gia đình dùng chung một đồng hồ nước.

14 Đây là số liệu ước tính, được làm tròn trên cơ sở số liệu thu thập từ kết quả điều tra bộ chỉ số theo dõi và đánh giá nước sạch và vệ sinh môi trường nông thôn năm 2009 do TT.NSH-VSMTNT thực hiện.

15 Hộ dân sử dụng nước máy trong phạm vi nghiên cứu này được hiểu là hộ dân được cung cấp nước máy ổn định thông qua mạng lưới đường ống (có thể có đồng hồ nước riêng hoặc dùng chung đồng hồ nước với các

hộ gia đình khác hay đồng hồ nước công cộng).

15

Nguồn: tổng hợp từ Cục Thống kê TP.HCM, Niên giám thống kê năm 2010 [14], Số liệu sơ

bộ về tổng điều tra dân số 2009 [15]; TT.NSH-VSMTNT, Số liệu về cung cấp nước sinh hoạt 2008, 2009, 2010 [26]; Tổng công ty cấp nước Sài Gòn, Số liệu về cung cấp nước sinh hoạt 2008, 2009, 2010 [19]

3.2.1. 3 5 Các nguồn cung cấp nước máy

Tại khu vực nông thôn, nước máy chủ yếu do TT.NSH-VSMTNT, SAWACO và Công

ty dịch vụ công ích (DVCI) huyện Cần Giờ cung cấp Năm 2010, ba đơn vị này đã cungcấp 15,3 triệu m3 nước máy cho 51.707 hộ - 14,7% số hộ ở nông thôn, trong hai năm 2009,

2010, bình quân mỗi năm lượng nước cung cấp tăng 27,2%/năm, số hộ được cung cấp tăng4,9%/năm (Hình 3.2) So với nhu cầu về nước sinh hoạt ở nông thôn khoảng 29,3 triệu

m3/năm thì lượng cung cấp chỉ mới đáp ứng được 52,1% nhu cầu 16 (Hình 3.3)

16 Nhu cầu về nước sinh hoạt ở khu vực nông thôn năm 2010 được ước lượng bằng cách lấy dân số khu vực nông thôn (2010) * 365 ngày * 0,06 m3/người/ngày (nhu cầu tối thiểu đảm bảo sức khỏe, theo chỉ tiêu phấn đấu trong Chiến lược quốc gia về nước sạch và vệ sinh nông thôn đến năm 2020) Nhu cầu tối thiểu này thấp hơn nhiều so với định mức 4 m3/người/tháng trong giá bán nước hiện hành (tương đương 0,13

m3/người/ngày)

Nguồn: tổng hợp từ Cục Thống kê TP.HCM, Niên giám thống kê năm 2010 [14], Số liệu sơ

bộ về tổng điều tra dân số 2009 [15]; TT.NSH-VSMTNT, Số liệu về cung cấp nước sinh hoạt 2008, 2009, 2010 [26]; Tổng công ty cấp nước Sài Gòn, Số liệu về cung cấp nước sinh hoạt 2008, 2009, 2010 [19]

Xét về cơ cấu, TT.NSH-VSMTNT chiếm tỉ lệ chủ yếu với 49,4% số hộ dân (49,4%lượng nước), cung cấp cho 4 huyện Củ Chi, Bình Chánh, Hóc Môn, Nhà Bè; SAWACOchiếm tỉ lệ 18,9% số hộ dân (33,5% lượng nước), cung cấp cho Bình Chánh, Nhà Bè và bắtđầu cung cấp cho Hóc Môn từ năm 2010; phần còn lại do Công ty DVCI huyện Cần Giờ

triệu m3 Hóc Môn có 5.511 hộ, Củ Chi chỉ có 1.601 hộ dùng nước máy (Hình 3.5).

Hình 3.5 Tình hình cung cấp nước máy tại khu vực nông thôn

Hình 3.4 Các nguồn cung cấp nước máy

Nguồn: tổng hợp từ Cục Thống kê TP.HCM, Niên giám thống kê năm 2010 [14], Số liệu sơ

bộ về tổng điều tra dân số 2009 [15]; TT.NSH-VSMTNT, Số liệu về cung cấp nước sinh hoạt 2008, 2009, 2010 [26]; Tổng công ty cấp nước Sài Gòn, Số liệu về cung cấp nước sinh hoạt 2008, 2009, 2010 [19]

3.2.2. 3 6 Sử dụng nước tại các huyện

Năm 2010, trong số 51.107 hộ được cung cấp nước máy tại khu vực nông thôn, chủyếu là ở Bình Chánh, Cần Giờ và Nhà Bè; Bình Chánh có 16.485 hộ (13,7% số hộ củahuyện), được cung cấp 5,6 triệu m3, Cần Giờ có 16.374 hộ (93% số hộ của huyện) đượccung cấp 2,6 triệu m3, Nhà Bè có 11.736 hộ (45,8% số hộ của huyện) được cung cấp 4,9

Nguồn: tổng hợp từ Cục Thống kê TP.HCM, Niên giám thống kê năm 2010 [14], Số liệu sơ

bộ về tổng điều tra dân số 2009 [15]; TT.NSH-VSMTNT, Số liệu về cung cấp nước sinh hoạt 2008, 2009, 2010 [26]; Tổng công ty cấp nước Sài Gòn, Số liệu về cung cấp nước sinh hoạt 2008, 2009, 2010 [19]

Cùng là khu vực nông thôn nhưng ba huyện Bình Chánh, Nhà Bè và Cần Giờ có nhiềungười dùng nước máy hơn hẳn hai huyện còn lại Đặc điểm địa chất những huyện này làvùng đất phèn mặn, nước giếng bị nhiễm phèn và mặn không thể dùng cho ăn uống được.Nước giếng ở một số nơi tại Bình Chánh và Nhà Bè có thể dùng được nhưng tại Cần Giờgần như là không thể Nước ngọt tại Cần Giờ rất khan hiếm, toàn huyện chủ yếu dựa vàonguồn nước vận chuyển từ nội thành do ngân sách thành phố trợ giá, lượng cung rất hạnchế, mặc dù số lượng hộ được cấp nước xấp xỉ Bình Chánh nhưng lượng cung cấp chưađến 50% lượng nước cung cấp cho Bình Chánh

Củ Chi và Hóc Môn có ít hộ dùng nước máy Người dân dùng nước giếng rất nhiều.Huyện Củ Chi và Hóc Môn có trên 70% số hộ dùng nước giếng là nguồn nước chính (Hình3.6)

Hình 3.6 Tình hình sử dụng giếng tại khu vực nông thôn

Nguồn: tổng hợp từ Cục Thống kê TP.HCM, Niên giám thống kê năm 2010 [14], Số liệu sơ bộ về tổng điều tra dân số 2009 [15]; TT.NSH-VSMTNT, Báo cáo kết quả điều tra

bộ chỉ số theo dõi và đánh giá nước sạch và vệ sinh môi trường nông thôn năm 2009 [24]

Tóm lại, hiện nay tại khu vực nông thôn chỉ mới có 14,7% số hộ được cung cấp nướcmáy, 48,1% số hộ sử dụng nước giếng là nguồn nước sinh hoạt chính, 37,2% hộ dân cònlại phải dùng nước từ các nguồn khác như nước sông, hồ, nước mưa và mua nước từ ngườikhác

Nước máy được cung cấp từ mạng lưới của TT.NSH-VSMTNT, SAWACO và Công tyDVCI huyện Cần Giờ, trong đó TT.NSH-VSMTNT là chủ yếu Lượng nước máy chỉ mớiđáp ứng được 52,1% nhu cầu Trong số 14,7% hộ được cung cấp nước máy có 10,1% hộđược gắn đồng hồ nước (của TT.NSH-VSMTNT và SAWACO), 4,6% số hộ được muanước từ Công ty DVCI Những hộ này được dùng nước với giá bán do thành phố qui định,giá nước của TT.NSH-VSMTNT là 3.100 đồng/m3 (dưới 4 m3/người/tháng) và 4.700đồng/m3 (từ 4 – 6 m3/người/tháng); giá nước của SAWACO lần lượt là 4.400 đồng/m3 và8.300 đồng/m3 với định mức tương tự như trên Các hộ được cung cấp nước máy chủ yếu ởBình Chánh, Cần Giờ và Nhà Bè Củ Chi có rất ít hộ dùng nước máy

Các hộ dùng nước giếng là nguồn nước chính chủ yếu ở hai huyện Củ Chi và HócMôn, ở Nhà Bè và Cần Giờ có rất ít hộ dùng nước giếng bởi nước giếng ở đây bị nhiễmmặn, không thể dùng cho ăn uống hay sinh hoạt.

Đối với các hộ dân còn lại, phải sử dụng nước từ nhiều nguồn, vì không mua được trựctiếp từ các đơn vị cấp nước trên nên sẽ phải mua lại từ những người bán nước tư nhân hoặccâu nhờ đồng hồ nước của các hộ khác Giá mua nước thường là cao hơn nhiều so giá bánthành phố qui định Tình trạng này rất phổ biến ở khu vực huyện Nhà Bè, Cần Giờ và tạimột số nơi ở huyện Bình Chánh bởi khu vực này bị nhiễm mặn, người dân không thể đàogiếng để lấy nước

Như vậy, nước sạch là nhu cầu thiết yếu trong cuộc sống hàng ngày nhưng tại khu vựcnông thôn TP.HCM hiện nay lượng cung nước sinh hoạt từ những nguồn đảm bảo chấtlượng (SAWACO, TT.NSH-VSMTNT) không đủ, chỉ mới đáp ứng được khoảng 52,1%nhu cầu Điều này dẫn đến một loạt các vấn đề sau:

Thứ nhất, vì lượng cung từ những nguồn đảm bảo chất lượng không đủ nên người dânphải đào giếng Nước giếng tại một số khu vực tuy có chất lượng cảm quan là tốt (nướctrong, không có mùi vị lạ) nhưng vì không được xử lý theo phương pháp công nghiệp nhưđối với nước máy của SAWACO hay TT.NSH-VSMTNT nên chất lượng không thể đảmbảo đạt tiêu chuẩn nước sinh hoạt

Thứ hai, những hộ không đào giếng được sẽ phải mua nước của những người cung cấp

tư nhân với giá bán cao hơn rất nhiều so với mức giá thành phố qui định Đây là một gánhnặng, đặc biệt đối với những hộ có thu nhập thấp Họ sẽ dùng nước rất hạn chế, có thể dướimức nhu cầu cần thiết Yếu tố này cùng với việc sử dụng nước giếng, nước sông, hồ, aochất lượng không đảm bảo sẽ ảnh hưởng xấu đến sức khỏe và tình trạng vệ sinh môitrường nông thôn, dẫn đến nhiều hệ lụy, kìm hãm phát triển kinh tế xã hội khu vực nôngthôn

Thứ ba, việc các hộ dân tự đào giếng, khai thác nước ngầm một cách tự do, không theoquy hoạch có thể làm giảm mực nước ngầm, gây nên tình trạng sụt lún, ảnh hưởng xấu đếnkết cấu hạ tầng khu vực nông thôn nói riêng và ảnh hưởng chung cho toàn thành phố.Ngoài ra hiện nay có một vấn đề về cách nhìn nhận và đánh giá tình hình sử dụng nướcsinh hoạt khu vực nông thôn ở góc độ của UBND thành phố Hiện nay, trong các báo cáo

của UBND thành phố, tình hình sử dụng nước sinh hoạt khu vực nông thôn được thể hiệnbằng chỉ tiêu phần trăm hộ dân nông thôn được cung cấp nước sạch Nước sạch trong chỉ

18

tiêu này được xác định theo tiêu chí của Bộ

NN-PTNT1 7

, đánh giá chất lượng bằng cảmquan, không qua xét nghiệm, vì vậy nước giếng nếu trong và không có mùi vị lạ thì vẫnđược xem là nước sạch Do vậy, tỉ lệ hộ dân được cung cấp nước sạch được xét theo tiêuchí này là rất cao, trên 80-90%, trong khi nếu dựa vào tiêu chuẩn của Bộ Y tế, đảm bảo an

19

toàn sức khỏe, thì tỉ lệ này có thể rất thấp18

Mặt khác, chỉ tiêu này xét tất cả những hộ dân được cung cấp nước sạch, từ những hộđược mua nước trực tiếp từ các công ty cấp nước với giá bán do thành phố qui định chođến những hộ dân chưa có đồng hồ nước riêng, phải dùng chung đồng hồ hoặc mua lạinước của những người bán nước tư nhân với giá cao Do đó không phản ánh được bản chấttình hình cung cấp và sử dụng nước sinh hoạt ở khu vực nông thôn

Việc đánh giá lạc quan hơn so với thực tế, đồng thời không phản ánh đúng bản chấttình hình cung cấp và sử dụng nước sinh hoạt sẽ gây ra những ngộ nhận trong đánh giá củalãnh đạo thành phố về tình hình nước sinh hoạt nông thôn, dễ dẫn đến sai lệch trong chỉđạo, điều hành hoạt động cấp nước

18 Theo qui định trong Bộ chỉ số theo dõi và đánh giá nước sạch và vệ sinh môi trường nông thôn được ban hành kèm theo Quyết định số 51/2008/QĐ-BNN ngày 14/4/2008 của Bộ NN-PTNT, nước hợp vệ sinh là nước được sử dụng trực tiếp hoặc sau lọc thỏa mãn các yêu cầu chất lượng: không màu, không mùi, không vị

lạ, có thể dùng để ăn uống sau khi đun sôi (những yếu tố này được đánh giá dựa trên quan sát – không qua xét nghiệm) Bao gồm các nguồn: nước máy, giếng đào hợp vệ sinh, giếng khoan hợp vệ sinh và các nguồn nước hợp vệ sinh khác.

19 Theo kết quả điều tra bộ chỉ số theo dõi và đánh giá nước sạch và vệ sinh môi trường nông thôn năm 2009

do TT.NSH-VSMTNT thực hiện, trong số 165 mẫu nước được thu thập ngẫu nhiên tại các hộ dân (sử dụng nước giếng là nguồn nước chính) và tiến hành xét nghiệm, chỉ có 17,6% số mẫu đạt tiêu chuẩn nước sinh hoạt (Theo Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia QCVN 02:2009/BYT về chất lượng nước sinh hoạt).

1 0 CHƯƠNG 4: CHÍNH SÁCH GIÁ NƯỚC SINH HOẠT NÔNG THÔN

Hiện tại khu vực nông thôn có ba đơn vị cung cấp nước máy chủ yếu, mỗi đơn vị cócác mức giá khác nhau và đều do UBND thành phố qui định Không tính đến trường hợpcủa Công ty DVCI huyện Cần Giờ (vận chuyển nước từ mạng lưới của SAWACO và bánlại cho dân cư trên địa bàn huyện với mức giá có trợ cấp từ ngân sách thành phố) Giá báncủa SAWACO được xây dựng trên cơ sở phục vụ cho khu vực đô thị, giá bán củaTT.NSH-VSMTNT được xây dựng phục vụ cho khu vực nông thôn Do đó chính sách giánước sinh hoạt nông thôn trong phạm vi nghiên cứu của đề tài này là chính sách giá màTT.NSH-VSMTNT đang áp dụng

thôn

Trung tâm có tiền thân là Ban quản lý các chương trình viện trợ trực thuộc Sở Laođộng thành phố, được thành lập từ năm 1987 Đến năm 1992 được đổi tên thành Ban quản

lý chương trình viện trợ về nước sinh hoạt nông thôn trực thuộc Sở Lao động thương binh

và xã hội thành phố Năm 1999, được tổ chức lại thành Trung tâm Nước sinh hoạt và vệsinh môi trường nông thôn trực thuộc Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn thành phốvới nhiệm vụ chính là đảm bảo việc cung cấp nước sinh hoạt cho người dân ở khu vựcnông thôn của thành phố và hoạt động cho đến nay

Trải qua hơn 20 năm hoạt động, hoạt động của Trung tâm ngày càng được mở rộng, từmột ban quản lý các chương trình viện trợ với nhiệm vụ ban đầu là tiếp nhận và tổ chứcthực hiện các chương trình viện trợ của UNICEF về cung cấp nước sinh hoạt ngoại thành,dần dần đã được cấp ngân sách để xây dựng các giếng khoan, đầu bơm nước để phục vụlâu bền, đến nay đã phát triển thành hệ thống các trạm cấp nước tập trung có qui mô lớncung cấp nước sinh hoạt cho các khu vực dân cư ở nông thôn

sinh môi trường nông thôn

Trung tâm là đơn vị sự nghiệp có thu, hoạt động theo chế độ tự chủ tài chính, tự đảmbảo hoàn toàn chi phí hoạt động thường xuyên

Kinh phí hàng năm của Trung tâm bao gồm ba nguồn chính: thu tiền sử dụng nước từ

hộ dân, ngân sách thành phố và ngân sách trung ương Trong đó, thành phố chỉ cấp ngânsách cho công tác đầu tư xây dựng cơ bản (xây mới, nâng cấp các trạm cấp nước, mua sắmmáy móc, thiết bị, trung bình 2 – 3 năm xây mới 1 trạm với mức đầu tư khoảng 30 tỉ đồng)

và một số hoạt động sự nghiệp; ngân sách trung ương chiếm tỉ lệ rất ít (thông qua chươngtrình mục tiêu quốc gia về nước sạch và vệ sinh môi trường nông thôn, khoảng 100 – 300triệu đồng/năm), do đó kinh phí hoạt động của Trung tâm (quản lý, khai thác, vận hành,duy tu, bảo dưỡng các trạm cấp nước) chủ yếu dựa vào thu tiền sử dụng nước của hộ dân.Sau khi trừ các khoản chi phí, trích khấu hao và thực hiện nghĩa vụ với ngân sách (thuế,các khoản phải nộp khác), phần còn lại sẽ được đưa vào tổng thu nhập chung và phân phốicho cán bộ công chức của Trung tâm Năm 2010, thu tiền nước từ 118 trạm đang hoạt độngđạt 41,6 tỉ đồng nhưng chi phí khai thác, vận hành lên đến 47,1 tỉ đồng, Trung tâm bị lỗ 5,5

tỉ đồng

môi trường nông thôn

Đến năm 2010, Trung tâm đang quản lý 118 trạm cấp nước tập trung tại 66 xã phườngcủa 11 quận huyện, cung cấp nước sinh hoạt cho 49.784 hộ (280.546 nhân khẩu) với tổnglượng nước cung cấp đạt 14,9 triệu m3; trong đó khu vực nông thôn có 63 trạm phục vụcho 25.568 hộ (7,3% số hộ ở nông thôn) với 142.518 nhân khẩu (10,7% dân số nông thôn),lượng nước cung cấp là 7,5 triệu m3

Các trạm cấp nước ở khu vực nông thôn có tổng công suất thiết kế là 23.920 m3/ngàyđêm, bình quân mỗi trạm đạt 400 m3/ngày đêm, nếu tính theo định mức 4 m3/người/thángthì các trạm này chỉ có thể phục vụ được 179.400 nhân khẩu, tương đương 13,4% dân sốnông thôn Đa số các trạm được xây dựng trong giai đoạn 1995 – 2005 nên có công suấttương đối thấp, từ 200 – 500 m3/ngày đêm, có khả năng phục vụ từ 1.500 – 3.800 người(theo định mức 4 m3/người/tháng), những trạm được xây dựng sau này có công suất caohơn, từ 1.000 – 1.800 m3/ngày đêm Năm 2010, tổng lượng nước cung cấp cho khu vựcnông thôn là 7,5 triệu m3, mức sử dụng bình quân đạt 4,3 m3/người/tháng, tương đương144,9 lít/người/ngày

Ngoại trừ huyện Cần Giờ, các huyện còn lại đều có mạng lưới của Trung tâm, trong đóBình Chánh có 30 trạm, tổng công suất (theo thiết kế) là 12.840 m3/ngày đêm, cung cấpcho 13.464 hộ (4,3 triệu m3 – năm 2010), kế đến là Hóc Môn (13 trạm, tổng công suất5.941 m3/ngày đêm), cung cấp cho 5.369 hộ (1,3 triệu m3); Nhà Bè (13 trạm, tổng côngsuất 3.346 m3/ngày đêm), cung cấp cho 5.134 hộ (1,6 triệu m3), Củ Chi (7 trạm, tổng côngsuất 1.793 m3/ngày đêm), cung cấp cho 1.601 hộ (0,3 triệu m3) (Hình 4.1).

Hình 4.1 Tình hình cung cấp nước máy hàng năm

Nguồn: TT.NSH-VSMTNT, Số liệu về cung cấp nước sinh hoạt 2008, 2009, 2010 [26]

4.4. 3 0 Chính sách giá nước ở khu vực nông thôn từ trước tháng 3/2011

Những năm 1990, tình hình nước sạch cho sinh hoạt ở nông thôn còn rất khó khăn,người dân sử dụng nước giếng là chủ yếu (giếng đào), nước máy xử lý theo phương phápcông nghiệp gần như không có, chỉ có các giếng khoan lắp bơm tay và một số giếng khoandùng máy bơm do UNICEF và các tổ chức quốc tế tài trợ Bắt đầu từ các chương trình tàitrợ của nước ngoài, thành phố đã thành lập Ban quản lý các chương trình viện trợ, theo dõi

về việc cung cấp nước sinh hoạt, dần dần nâng cấp và đổi tên thành TT.NSH-VSMTNT

Từ năm 1995, thành phố duyệt giá bán nước cho khu vực ngoại thành là 2.500 đồng/m3(trong định mức 5 m3/người/tháng) và 3.500 đồng/m3 đối với lượng nước vượt định mức 20.Đơn giá này được xây dựng trên cơ sở đơn giá bình quân 3.000 đồng/m3 và đã bao gồmthuế giá trị gia tăng (VAT) Mặc dù đã có trợ giá một phần từ ngân sách, nhưng mức giá2.500 đồng/m3 tại thời điểm đó vẫn còn cao, cao hơn gấp đôi so với giá nước màSAWACO cung cấp cho khu vực nội thành (1.000 đồng/m3 và 1.500 đồng/m3, tương ứngvới trong và ngoài định mức 6 m3/người/tháng) Thành phố duyệt mức giá như thế là dokhi đó mật độ dân cư tại khu vực nông thôn chưa cao, chỉ đạt 724 người/km2, bằng 2,9%

21

so với khu vực thành thị20 , không thể tận dụng lợi thế theo qui mô để giảm chi phí xuốngthấp hơn Bên cạnh đó, số cơ sở hoạt động sản xuất kinh doanh còn ít, chủ yếu là hộ giađình sinh sống và sản xuất nông nghiệp, nước sạch cung cấp chủ yếu phục vụ nhu cầu sinhhoạt của người dân nên giá bán không phân biệt đối tượng sử dụng

Suốt một thời gian dài từ năm 1995 đến 2010, trong khi SAWACO đã điều chỉnh giá

22

bán nước sinh hoạt 4

lần2 1

, thì TT.NSH-VSMTNT chỉ áp dụng duy nhất một mức giá bántại khu vực nông thôn Mặc dù số lượng khách hàng và lượng nước cung cấp tăng lên hàngnăm, nhưng việc giữ nguyên một mức giá bán, bên cạnh đó giá cả các loại nguyên vật liệuđầu vào đều tăng cùng với việc phát sinh những chi phí mới (thuế tài nguyên, phí khai thácgiếng khoan, chi phí xét nghiệm …) đã khiến mức tăng doanh thu thấp hơn so mức tăngchi phí, khiến lợi nhuận từ hoạt động cấp nước giảm dần và bắt đầu bị lỗ từ 2009 Năm

20 Theo UBND thành phố (1995) [27]

21 Nguồn: Cục Thống kê TP.HCM, Niên giám thống kê năm 1996 [13]

22 Giá nước được điều chỉnh qua các năm 1996, 2000, 2004, 2010 Từ năm 2010 đến 2013 thì mỗi năm giá bán tăng 10% so năm trước.

2008, tổng số 118 trạm còn lời 742 triệu đồng, sang năm 2009 bị lỗ 2,1 tỉ đồng, năm 2010

bị lỗ 5,5 tỉ đồng

Tính riêng 63 trạm cấp nước khu vực nông thôn, năm 2009, 15 trạm có lời, 47 trạm bị

lỗ, 1 trạm hòa vốn; các trạm bị lỗ tổng cộng 3,1 tỉ, bình quân mỗi trạm bị lỗ 48,5 triệu,trong đó trạm bị lỗ nhiều nhất là 960 triệu, trạm có lời cao nhất là 202 triệu

Năm 2010, có 15 trạm có lời, 48 trạm bị lỗ; tổng mức lỗ cao hơn, lên đến 4,2 tỉ, bìnhquân mỗi trạm lỗ 65,7 triệu, trong đó trạm bị lỗ nhiều nhất là 912 triệu, trạm có lời caonhất là 245 triệu

Hình 4.2 thể hiện kết quả cung cấp nước và kết quả kinh doanh của các trạm trong 2năm 2009 và 2010, hình này chỉ đưa vào 48 trạm mở rộng được mạng lưới và tăng lượngnước cung cấp (các trạm còn lại do đang duy tu, sửa chữa lớn, giảm lượng cung cấp hoặckhông có đủ thông tin nên không đưa vào) Các trạm được sắp xếp theo thứ tự lượng cungcấp tăng thêm (của năm 2010 so với năm 2009) theo hướng tăng dần này

Hình 4.2 Kết quả hoạt động của các trạm cấp nước trong 2 năm 2009, 2010

Nguồn: TT.NSH-VSMTNT, Số liệu về cung cấp nước sinh hoạt 2008, 2009, 2010 [26]

Nhìn chung, tại các trạm cấp nước khi mở rộng cung cấp thì doanh thu và chi phí đềutăng Mức tăng doanh thu của các trạm không đều, có một số trạm khi tăng lượng nước thìdoanh thu lại giảm, điều này là do sự khác biệt về số lượng khách hàng, lượng nước sửdụng bình quân từng người (khác nhau theo từng trạm) và giá bán theo định mức Ví dụnhư nếu trạm mở rộng thật nhiều khách hàng trong khi khả năng công suất có giới hạn thì

mức sử dụng bình quân của mỗi khách hàng sẽ giảm, có thể thấp hơn định mức và chỉ bánđược với giá 2.500 đồng/m3 Nhưng nếu trạm có ít khách hàng hơn, mỗi khách hàng sửdụng nhiều và vượt định mức, như các cơ quan, đơn vị, ngoài ra cũng có trường hợp cơquan, đơn vị hoặc hộ gia đình lấy nước của Trung tâm bán lại cho những người có nhu cầu,khi đó có thể bán với giá 3.500 đồng/m3 23 Như vậy, cùng một mức tăng lượng cung cấpnhưng trạm nào có mức sử dụng bình quân từng người cao hơn thì doanh thu sẽ tăng nhiềuhơn Bình Chánh có 5 trạm có mức sử dụng bình quân từng người trên 8 m3/người/tháng(An Phú Tây 1, An Phú Tây 4, Lê Minh Xuân 2, Tân Kiên 1 và Tân Kiên 2), Nhà Bè cótrạm Phước Kiển 3 có mức sử dụng bình quân lên đến 12,2 m3/người/tháng.

Cùng tăng lượng cung cấp nhưng chi phí tăng không đều là do giá trị khấu hao tại mỗitrạm khác nhau tùy theo qui mô và nguyên giá của trạm Nhưng các trạm có một điểmchung là khi tăng lượng cung cấp thì mức tăng của doanh thu thấp hơn so mức tăng của chi

24

phí2

3

Điều đó khiến lợi nhuận từ hoạt động cấp nước bị giảm

Ở đây có một điểm bất hợp lý là trong khi hàng năm thành phố đều cấp ngân sách choxây dựng cơ bản, chủ yếu phục vụ xây mới, nâng cấp và trang bị máy móc, thiết bị cho cáctrạm thì nguồn thu tiền nước lại không đủ để quản lý, vận hành, khai thác các trạm để cấpnước cho dân

Bên cạnh việc giữ nguyên giá bán trong suốt thời gian dài, việc chỉ có 2 mức giá (trong

và vượt định mức), không phân biệt đối tượng sử dụng cũng hạn chế việc mở rộng cấpnước đến mọi người Mặc dù chưa có số liệu thống kê đầy đủ, nhưng thực tế tại nông thôn

có nhiều hộ sống bằng nghề đổi nước, đa số ở Bình Chánh và Nhà Bè, là những vùng khókhăn về nguồn nước, nước giếng không sử dụng được, những hộ được cấp nước từ Trungtâm sẽ bán lại cho những hộ chưa vào được đồng hồ dưới nhiều hình thức (bán theo thùng

20 lít, cho hộ khác câu nhờ …) Vì sử dụng nhiều nước nên họ dùng máy bơm, hút nướclên bồn chứa, làm giảm áp lực và nguồn nước cung cấp cho các hộ còn lại trong cùngđường ống, đồng thời hạn chế khả năng mở rộng phạm vi phục vụ của trạm Do chỉ thống

23 Theo thống kê của TT.NSH-VSMTNT, trong cơ cấu doanh thu có 35,6% lượng nước sử dụng ngoài định mức (tức là được tính theo giá 3.500 đồng/m3)

24 Trong số 48 trạm tăng lượng nước cung cấp, chỉ có 17 trạm là lợi nhuận năm 2010 cao hơn so năm 2009 (lợi nhuận cao hơn được hiểu theo nghĩa lời nhiều hơn hoặc là lỗ ít hơn), các trạm còn lại đều có lợi nhuận giảm so năm 2009.

kê số lượng nhân khẩu theo hộ đăng ký sử dụng nước chính thức, không thống kê được sốlượng những người dùng nước thứ cấp nên mức độ sử dụng bình quân từng người tạinhững hộ này rất cao Một số trạm ở Bình Chánh và Nhà Bè có mức sử dụng bình quânđầu người rất cao, Bình Chánh có 15/30 trạm có mức sử dụng bình quân trên 5

m3/người/tháng, trong đó có 5 trạm có mức sử dụng bình quân trên 8 m3/người/tháng; Nhà

Bè 7/13 trạm sử dụng trên 5 m3/người/tháng, đặc biệt trạm Phước Kiển 3 có mức sử dụngbình quân lên đến 12,2 m3/người/tháng, trong khi Củ Chi và Hóc Môn lần lượt chỉ có 1 và

3 trạm sử dụng trên 5 m3/người/tháng

Nếu xem xét ở góc độ mở rộng người dùng nước sạch, việc các hộ lấy nước của Trungtâm và bán lại cho những người có nhu cầu cũng có ý nghĩa tích cực nếu như họ bán lại vớimột mức giá phải chăng, bù đắp được chi phí vận chuyển, là một kênh để mở rộng nguồnnước đến những hộ chưa có điều kiện gắn đồng hồ nước, nhưng nếu bán lại với mức giácao thì nó sẽ là gánh nặng đối với các hộ gia đình ở nông thôn Thực tế, theo kết quả khảosát hộ gia đình về sử dụng nước sinh hoạt, thì mức giá đổi nước ở nông thôn thường là rấtcao, dao động từ 20.000 đến 1.000.000 đồng/m3 Mặt khác, nó còn là sự bất bình đẳngtrong việc thụ hưởng phúc lợi của nhà nước, cụ thể ở đây là trợ giá của ngân sách đối vớiviệc sử dụng nước sạch của người dân nông thôn

Như vậy, sau hơn 15 năm áp dụng, đến nay chính sách giá nước này đã bộc lộ các hạnchế Thứ nhất, không đảm bảo được doanh thu để quản lý, vận hành, duy tu, bảo dưỡngcũng như mở rộng mạng lưới cấp nước của TT.NSH-VSMTNT Thứ hai, không đảm bảotính công bằng trong việc phân phối phúc lợi của nhà nước đến người dùng nước sạch ởnông thôn Trong đó hạn chế đầu tiên là quan trọng nhất bởi nó tác động trực tiếp đến việc

sử dụng nước, đến tình trạng vệ sinh môi trường và sức khỏe của người dân nông thôn vàmột loạt các vấn đề kinh tế, xã hội có liên quan khác, kìm hãm phát triển kinh tế xã hội khuvực nông thôn, kéo dài khoảng cách với thành thị

Ngày 28/2/2011, UBND thành phố ban hành Quyết định số 12/2011/QĐ-UBND vềđiều chỉnh giá nước sinh hoạt khu vực nông thôn trên địa bàn TP.HCM Khung giá đượcban hành theo Quyết định này được xây dựng trên cơ sở khung giá mà SAWACO đang ápdụng, trong đó giá bán có phân biệt theo các đối tượng sử dụng (hộ dân cư; cơ quan hành