MỤC LỤC A LỜI MỞ ĐẦU 1 B NỘI DUNG 2 I Khái quát về luật thành văn và án lệ trong hệ thống pháp luật Anh và hệ thống pháp luật Mỹ 2 1 1 Khái niệm luật thành văn và án lệ 2 1 2 Án lệ và luật thành văn t.
Trang 1MỤC LỤC
A LỜI MỞ ĐẦU 1
B NỘI DUNG 2
I Khái quát về luật thành văn và án lệ trong hệ thống pháp luật Anh và hệ thống pháp luật Mỹ 2
1.1 Khái niệm luật thành văn và án lệ 2
1.2 Án lệ và luật thành văn trong hệ thống pháp luật Anh và hệ thống pháp luật Mỹ 3
II So sánh vị trí và vai trò của luật thành văn và án lệ trong hệ thống pháp luật Anh và hệ thống pháp luật Mỹ 7
2.1 Điểm tương đồng 7
2.2 Sự khác biệt về vai trò của luật thành văn và án lệ ở Anh và Mỹ 7
III Nguyên nhân dẫn tới sự khác biệt về vị trí, vai trò của luật thành văn và án lệ ở hệ thống pháp luật Anh và Mỹ 10
IV Vị trí, vai trò và thực tiễn áp dụng án lệ ở Việt Nam 11
C KẾT LUẬN 14
D DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 14
Trang 2A LỜI MỞ ĐẦU
Hệ thống pháp luật Anh và Mỹ là hai hệ thống pháp luật lớn trên thế giới, đây là hai hệ thống pháp luật cùng thuộc dòng họ pháp luật Common law nên chúng có một số điểm tương đồng Tuy nhiên, giữa hai
hệ thống pháp luật này vẫn có những điểm khác biệt và một trong những
sự khác biệt đó chính là vị trí, vai trò của luật thành văn và án lệ Để hiểu
rõ hơn về vấn đề này, em xin lựa chọn đề tài nghiên cứu: “So sánh vị trí
và vai trò của luật thành văn và án lệ trong hệ thống pháp luật Anh và
hệ thống pháp luật Mỹ”
Trang 3B NỘI DUNG
I Khái quát về luật thành văn và án lệ trong hệ thống pháp luật Anh
và hệ thống pháp luật Mỹ
1.1 Khái niệm luật thành văn và án lệ
1.1.1 Khái niệm luật thành văn và án lệ
- Luật thành văn là một tập hợp các quy tắc xử sự được ghi nhận hay quy định trong một hình thức văn bản nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành theo đúng trình tự và thẩm quyền tại một thời điểm xác định1
- Án lệ là những nguyên tắc pháp lý rút ra từ những phán quyết của Tòa do các thẩm phán sáng tạo ra, cung cấp tiền lệ hay cơ sở pháp lý để các thẩm phán giải quyết các vụ việc có tình tiết tương tự trong hiện tại và tương lai.2 Theo từ điển Black’s Law thì án lệ được hiểu như sau: "Án lệ là việc làm
luật của Tòa án khi công nhận và áp dụng các quy tắc mới trong quá trình xét
xử vụ việc đã được giải quyết làm cơ sở để đưa ra phán quyết cho những trường hợp có tình tiết hoặc vấn đề tương tự sau này”.
1.1.2 Đặc điểm
1.1.2.1 Án lệ
Thứ nhất, án lệ có mối quan hệ mật thiết với thẩm phán vì án lệ do
thẩm phán sáng tạo ra và để giải quyết các vụ việc cụ thể Tuy nhiên không phải bản án của thẩm phán của bất cứ cấp toà án nào cũng được coi là án lệ mà nó phải được thông qua một số trình tự thủ tục nhất định tuỳ theo quy định của mỗi quốc gia
Thứ hai, án lệ có tính nhắc lại, điều này thể hiện ở việc khi một bản án
được công nhận là án lệ thì nó sẽ đuợc lấy làm khuôn mẫu cho các vụ việc có tính chất tương tự và sẽ còn được sử dụng nhiều lần nữa Bên
1 Mối quan hệ giữa tập quán thương mại với các nguồn pháp luật khác, Viện Nghiên cứu Lập pháp (Việt Nam), 28 tháng 11 năm 2012.
2 Giáo trình Luật so sánh (tr 259), trường đại học Luật Hà Nội
Trang 4cạnh đó, tuy án lệ luôn gắn với một vụ việc cụ thể nhưng nó phải có tính khái quát cao để có thể đảm bảo việc xét xử cho các vụ việc tương tự
Thứ ba, án lệ có tính bắt buộc, chỉ có những bản án có tính chất bắt
buộc mới trở thành án lệ và có tính pháp lí, còn các bản án khác chỉ có tính gợi ý, tham khảo Có nghĩa là nếu một bản án được đem ra sử dụng cho một vụ việc có tính chất tương tự nhưng chỉ để tham khảo thì không được coi là án lệ mà bản án đó phải là khuôn mẫu buộc các thẩm phán phải áp dụng đối với các vụ án tương tự sau này
1.1.2.2 Luật thành văn
Thứ nhất, luật thành văn được pháp điển hóa trong các văn bản pháp
luật và thường là do cơ quan lập pháp có thẩm quyền ban hành
Thứ hai, hầu hết các quy phạm pháp luật trong luật thành văn được
xây dựng mang tính khái quát, toàn diện và chính xác nhất để thẩm phán
có thể tìm thấy trong quy phạm pháp luật để lấy đó làm căn cứ giải quyết cho các tranh chấp nảy sinh có liên quan
1.2 Án lệ và luật thành văn trong hệ thống pháp luật Anh và hệ thống pháp luật Mỹ
1.2.1 Án lệ và luật thành văn trong hệ thống pháp luật Anh
1.2.1.1 Án lệ
- Án lệ là bộ phận quan trọng của luật thực định của Anh, là do cơ quan tư pháp tức Toà án sáng tạo ra dựa trên cơ sở áp dụng và phát triển án lệ hay tiền lệ pháp;
- Một số nguyên tắc ra đời từ khoảng thế kỷ XIII có tên Latinh là
“stare decisis” có nghĩa là tuân thủ các phán quyết trước đây và không phá vỡ
những quy phạm pháp luật đã được thiết lập trong án lệ;
- Những nguyên tắc pháp lý được ghi nhận trong những bản án được xuất bản của Tòa án Thượng nghị viện, Tòa phúc thẩm và Tòa án cấp cao trở thành án lệ và có giá trị ràng buộc các Tòa án cấp dưới;
Trang 5- Trong bản án ở Anh ban hành có hai phần là ratio decidendi (phần
lí do hay nguyên tắc để ra phán quyết) và obiter dictum (phần bình luận của
thẩm phán) Ratio decidendi trong mỗi bản án có thể hiểu là cơ sở lập luận quan trọng để đi đến phán quyết, là những nguyên tắc, quy phạm pháp luật dựa vào
đó người thẩm phán ra quyết định đối với các đương sự trong vụ việc đã xử Bộ phận này của bản án có giá trị ràng buộc, tuy nhiên thẩm phán có thể từ chối áp dụng phần ratio decidendi của một phán quyết trong quá khứ vì một số lí do Obiter dictum là phần bình luận, nhận xét hoặc ý kiến của thẩm phán đưa ra trong quá trình xét xử vụ việc chứ không phải là những lí lẽ cần thiết để đi đến phán quyết và vì vậy nó không phải là tiền lệ pháp và không có giá trị ràng buộc
- Việc bám sát vào tiền lệ pháp trong hoạt động xét xử là yêu cầu
nghiêm ngặt Mức độ tuân thủ chặt chẽ nguyên tắc “stare decisis” của các Tòa
án ở Anh thể hiện ở sự không muốn phủ nhận những phán quyết trong quá khứ của chính mình và thể hiện ở sự miễn cưỡng của họ trong việc phân biệt tình tiết của vụ việc hiện tại với những tình tiết của vụ việc trong quá khứ hoặc trong việc tìm ra mâu thuẫn trong án lệ hoặc trong việc chỉ ra hoặc khai thác sự tối nghĩa trong lập luận của thẩm phán ở phán quyết trước đấy
1.2.1.2 Luật thành văn
- Mặc dù Vương quốc Anh không có hiến pháp thành văn nhưng những quy định có bản chất của hiến pháp ở Anh có thể tìm thấy trong đặc quyền Hoàng gia, trong một số truyền thống và ở một số án lệ cũng như văn bản pháp luật do Nghị viện ban hành hay một số đạo luật của Liên minh châu Âu
- Các văn bản pháp luật của Anh gồm các văn bản do Nghị viện trực tiếp ban hành và các văn bản pháp luật Nghị viện ủy quyền ban hành Các văn bản pháp luật do nghị viện trực tiếp ban hành nhằm bổ sung hoặc thay thế án lệ trên nhiều lĩnh vực và gồm: Luật, luật thống nhất và luật hệ thống hóa
+Luật do Nghị viện ban hành có hiệu lực cao hơn án lệ do thẩm phán làm ra Luật thường được ban hành để bổ sung hoặc thay thế án lệ Luật có
Trang 6thể phủ nhận hiệu lực trong tương lai của một án lệ nào đó và thậm chí luật còn
có hiệu lực hồi tố, có thể làm cho bản án nào đó đã tuyên trong quá khứ trở nên
vô hiệu
+Luật thống nhất được soạn thảo để thay thế và trình bày lại tất cả những đạo luật được ban hành trước đó về lĩnh vực cụ thể nào đó Khi ban hành luật thống nhất, Nghị viện Anh chỉ có ý định hợp nhất các quy phạm pháp luật cùng điều chỉnh lĩnh vực nào đó nằm tản mạn ở các văn bản pháp luật khác nhau về một mối chứ thường không có ý định thay đổi nội dung của các văn bản pháp luật đó
+Luật hệ thống hóa là đạo luật chứa đựng một cách toàn diện tất cả những luật điều chỉnh lĩnh vực nhất định, là sản phẩm của hoạt động pháp điển hóa
- Bên cạnh đó, các văn bản pháp luật do Nghị viện ủy quyền ban hành cũng chiếm tỉ lệ đáng kể trong luật thành văn ở Anh Căn cứ vào cách thức ban hành, các văn bản pháp luật ủy quyền được chia thành hai nhóm: các văn bản thi hành luật và luật lệ địa phương Các văn bản thi hành luật được ban hành theo sự ủy quyền được ghi nhận trong mỗi đạo luật của Nghị viện, thường được trình tới Nghị viện và sẽ phát sinh hiệu lực nếu không bị nghị viện bác bỏ Các văn bản pháp luật địa phương do chính quyền của địa phương ban hành
1.2.2 Luật thành văn và án lệ trong hệ thống pháp luật Mỹ
1.2.2.1 Luật thành văn
Thứ nhất là Hiến pháp của nước Mỹ
- Nước Mỹ có hiến pháp thành văn, trong đó liên bang và các bang đều có hiến pháp viết Bên cạnh đó việc thừa nhận quyền con người và nguyên tắc giám sát bằng thủ tục tư pháp đối với tính hợp hiến của các văn bản pháp luật trong hiến pháp ở Mỹ là điểm khác biệt điển hình so với hiến pháp ở Anh
- Hiến pháp Mỹ được ban hành năm 1789 và được coi là đạo luật cơ bản của quốc gia, là bản hiến chương chính trị, là văn kiện sáng lập quốc gia và
là bản hiến pháp đã đưa vào thực tiễn khái niệm về thỏa ước xã hội Thêm vào
Trang 7đó, hiến pháp Mỹ không chỉ thừa nhận chính phủ mới mà mục đích lớn hơn là nhằm thành lập nên nhà nước mới từ những nhà nước đã có chủ quyền, là những thành viên của nhà nước liên bang mới thành lập nhưng chủ quyền của các bang vẫn tiếp tục được tôn trọng
Thứ hai là luật của nước Mỹ
- Mỹ có rất nhiều đạo luật ở cả cấp Liên bang và cấp bang Luật Liên bang có giá trị pháp lý cao hơn luật của các bang Các đạo luật Liên bang có hiệu lực cao hơn phán quyết của Tòa án mặc dù nội dung và ý nghĩa của các đạo luật do chính tòa án giải thích
- Các đạo luật do Quốc hội Mỹ và cơ quan lập pháp của các bang ban hành đều được xuất bản và được biên tập định kỳ để đảm bảo công chúng luôn có được những thông tin cập nhật về những sửa đổi của pháp luật Mặt khác, phần lớn luật thành văn của các bang vẫn độc lập tuyệt đối với luật thành văn của các bang khác
Thứ ba là các văn bản dưới luật do cơ quan hành pháp ban hành
Các cơ quan quản lý nhà nước ở cả cấp liên bang và cấp bang đều ban hành các quy chế và quy tắc để triển khai các quy định cụ thể trong đạo luật có liên quan Các văn bản dưới luật do Chính phủ liên bang ban hành cũng được ưu tiên áp dụng trong mối quan hệ với pháp luật của các tiểu bang
1.2.2.2 Án lệ
- Tiền lệ pháp ở Mỹ được tất cả các tòa án trích dẫn rất thường xuyên nhưng trong các bản án cũng dành rất nhiều chỗ cho quan điểm của thẩm phán về chính sách chung, đặc biệt những vụ việc mà tòa án coi là quan trọng,
- Ở tất cả các bang, phán quyết của Tòa án tối cao và tòa phúc thẩm thường được xuất bản Trong các lĩnh vực luật thành văn và luật tố tụng liên bang, trong việc giải thích hiến pháp liên bang, phán quyết của Tòa án tối cao của Mỹ, về nguyên tắc có giá trị ràng buộc tất cả các tòa án khác
Trang 8- Nguyên tắc “stare decisis” hoạt động không hiệu quả tại Mỹ vì
hầu hết các phán quyết của các bang có thể xung đột với nhau, không nhất thiết
có giá trị ràng buộc lẫn nhau và không tòa án nào coi mình chịu sự ràng buộc bởi phán quyết của chính mình Điều này được thể hiện ở chỗ mặc dù tiền lệ pháp của mỗi bang không nhất thiết ràng buộc những bang còn lại những rất có thể có ảnh hưởng lẫn nhau và cũng có thể ở trong trạng thái trái ngược nhau do các bang có quan điểm khác nhau về vấn đề cần giải quyết Bên cạnh đó, Tòa án tối cao của Mỹ khẳng định rằng kết quả xét xử của một vụ việc có thể dựa trên chính sách chung nhièu hơn là dựa vào án lệ và rằng triết lí của Tòa án thay đổi tùy theo quan điểm cá nhân của người thẩm phán về vấn đề đang giải quyết và ở thời điểm giải quyết vụ việc
II So sánh vị trí và vai trò của luật thành văn và án lệ trong hệ thống pháp luật Anh và hệ thống pháp luật Mỹ
2.1 Điểm tương đồng
Một là, án lệ ở cả hai hệ thống pháp luật Anh và Mỹ đều được tạo
ra từ các phán quyết của các thẩm phán toà án cấp trên
Hai là, ở cả hai hệ thống pháp luật Anh và Mỹ, án lệ đều là nguồn
chủ yếu của pháp luật Án lệ được thừa nhận là một nguồn luật chính
thống, thậm chí về mặt thực tế còn chiếm ưu thế hơn so với luật thành
văn Án lệ của Anh và Mỹ đều có chung nguyên tắc “stare decisis”, có
nghĩa là tuân thủ các phán quyết trước đó, có sự ràng buộc giữa các phán quyết của các tòa án với nhau, đều được ghi chép, xuất bản để sử dụng (tuy rằng ở Mỹ có số lượng ít hơn)
Ba là, luật thành văn này càng được coi trọng trong hệ thống nguồn luật của hai hệ thống pháp luật Anh và Mỹ
2.2 Sự khác biệt về vai trò của luật thành văn và án lệ ở Anh và Mỹ
2.2.1 Án lệ là nguồn luật chính thống và chủ yếu ở Anh còn ở Mỹ thì
án lệ ít quan trọng hơn
Trang 9Anh và Mỹ là hai hệ thống pháp luật thuộc dòng họ Common law3, và nguồn luật quan trọng nhất của hai hệ thống pháp luật này là án lệ Tuy nhiên, nếu xét tổng thể thì vai trò, vị trí của Án lệ ở Anh nổi bật hơn ở
Mỹ Án lệ là nguồn luật chính thống và chủ yếu ở Anh còn ở Mỹ thì án lệ
ít quan trọng hơn
Án lệ ở Anh
Nước Anh được xem là quê hương của án lệ, vì vậy mà án lệ có vai trò rất quan trọng và chiếm đa số trong hệ thống pháp luật Anh Trong hệ thống pháp luật Anh, án lệ có giá trị ràng buộc chính thức đối với các vụ việc trong tương lai Tòa án bị ràng buộc bởi án lệ của Tòa án cấp trên và của chính mình, trừ Thượng Nghị Viện không bắt buộc tuân theo án lệ của chính mình
Khi áp dụng án lệ phải đảm bảo được tính chắc chắn và ổn định của pháp luật, tuân thủ những nguyên tắc nhất định của pháp luật Toà án xét xử các vụ án hiện tại, phải tìm ra những bản án tương đương trong quá khứ, nghiên cứu kĩ bản án đó và tìm ra những quy định để áp dụng trong vụ việc hiện tại
Án lệ ở Anh được chia thành án lệ bắt buộc và án lệ không bắt buộc Ở Anh, các án lệ manh tính bắt buộc và luật của Anh có thể được coi là luật án lệ điển hình nhất thế giới
Án lệ ở Mỹ
Nếu như Anh được xem là quê hương của án lệ thì Mỹ có án lệ là
do trong lịch sử Mỹ chịu sự đô hộ của Anh Cho nên, vị trí của án lệ ở
Mỹ không giống như ở Anh Hơn nữa, nguyên tắc án lệ ở Mỹ không giống ở Anh Ở Mỹ chỉ áp dụng án lệ của Tòa án cấp trên; phán quyết của các tòa án tối cao ở cấp bang và liên bang không chịu sự ràng buộc của chính mình; tòa án bang không bị bắt buộc tuân thủ án lệ của các tòa án ở các bang khác Tuy nhiên các phán quyết phù hợp của các tòa án bang
3 Dòng họ pháp luật Anh – Mỹ
Trang 10khác thường được viện dẫn, giá trị thuyết phục phụ thuộc vào việc tòa án nào đã đưa ra quyết định đó
Tòa án tối cao của Mỹ cũng khẳng định rằng kết quả xét xử của một vụ việc có thể dựa trên chính sách chung nhiều hơn là dựa vào án lệ
và rằng triết lý của tòa án thay đổi tùy theo quan điểm cá nhân của người thẩm phán về vấn đề đang giải quyết và ở thời điểm giải quyết vụ việc
Qua đây có thể thấy việc áp dụng nguyên tắc “stare decicis” ở Mỹ không
nghiêm ngặt như ở Anh
2.2.2 Luật thành văn ở Mỹ có vai trò quan trọng hơn luật thành văn ở Anh
Ở Anh và Mỹ luật thành văn đều có vai trò quan trọng trong hệ thống pháp luật Nhưng xét một cách toàn diện nhất, so với Anh thì ở Mỹ luật thành văn có vai trò quan trọng hơn trong hệ thống pháp luật
Luật thành văn ở Anh:
Luật thành văn ở Anh bao gồm hai loại: Luật do Nghị viện ban hành và luật do những cơ quan được Nghị viện uỷ quyền ban hành Ở Anh không có hiến pháp thành văn và không có cơ quan bảo hiến Hiến pháp của Anh chính là tổng thể các quy phạm có nguốn gốc luật thành văn hoặc nguồn gốc án lệ, có nội dung liên quan đến việc bảo đảm quyền
tự do và cơ bản của công dân và hạn chế sự độc đoán của chính quyền
Vị trí của Luật thành văn từ 100 năm nay đã có sự thay đổi, nhất là khi nước Anh gia nhập EEC4 năm 1972 (nay là Liên minh châu Âu – EU), theo đó pháp luật Anh phải phù hợp với pháp luật cộng đồng chung
về nội dung điều chỉnh Những vấn đề mới phát sinh phải được điều chỉnh kịp thời bằng luật thành văn
Trong pháp luật nước Anh, không có trật tự đẳng cấp giữa hiến pháp và luật Nếu có xung đột giữa hiến pháp và luật, thì áp dụng quy tắc văn bản ban hành sau sẽ có giá trị áp dụng Vào thế kỷ XIX, sau công cuộc cải tổ hệ thống pháp luật ở Anh, luật thành văn phát triển hơn bất kỳ
4 Cộng đồng kinh tế Châu Âu