Đổi mới hệ thống giáo dục đại học việt nam đáp ứng các yêu cầu của thay đổi xã hội (changing vietnams higher education system meeting the needs of social changes

Tr n Công Phong, TS... Mali Saudi Arabia Panama LuxembourgEmirates Zambia Zimbabwe Hình 3.

i m i h th ng giáo d c i h c Vi t Nam

áp ng các yêu c u c a thay i xã h i

GS TS Tr n Công Phong, TS Lê ông Ph ng

Vi n Khoa h c Giáo d c Vi t Nam

Tóm t t

Bài vi t này t p trung vào trình bày s phát tri n c a giáo d c i h c Vi t Nam qua các giai n l ch s c m c a h th ng giáo d c i h c c mô t ph n ánh tính ch t c a n n giáo d c i h c trong m i th i k Thành t u và khó kh n c a giáo d c i h c trong nh ng n m g n ây c phân tích t yêu c u c a phát tri n

n kinh t và trong so sánh t ng quan qu c t ch ra nh ng h n ch i v i giáo

c i h c Vi t Nam hi n nay Trên c s ó bài vi t a ra m t s xu t t m v

mô v phát tri n giáo d c i h c

i dung

Vi t Nam ã c hình thành nh m t nhà n c c l p t trên 3000 n m Trong su t quá trình l ch s ó, giáo d c ã tr thành m t truy n th ng lâu i c a dân

c Vi t Nam Ngay t nh ng ngày u l p qu c, giáo d c ã c phát tri n nh m t

ph ng th c truy n t và ph bi n n n v n hóa c a ng i Vi t cho nh ng th h sau Tuy nhiên, giáo d c th i k u ch mang tính không hình th c, ch a c t

ch c ch t ch Nh ng tr ng h c u tiên ch xu t hi n kho ng n m 200 sau Công nguyên, d i th i k ô h c a ph ng B c Nh ng tr ng h c u tiên ó ch y u truy n bá tri t lý giáo d c Kh ng t (Pham Minh Hac, 1995) n khi qu c gia Vi t Nam c c l p d i th i Ngô, inh và ti n Lê, n n giáo d c mang tính Vi t Nam

th t s ch y u c các v t ng l , các nhà s th c hi n n i Lý (1009 - 1225), chính quy n phong ki n Vi t Nam m i b t u t ch c qu n lý giáo d c m t cách chính quy N m 1070 V n Mi u ã c xây t i kinh thành Th ng long nh m t c s giáo d c b c cao u tiên c a chính quy n Vi t Nam dành cho ng i Vi t Nam Tuy

y, n n giáo d c v n ch t p trung vào d y các t t ng c a Kh ng t và t p trung vào phát tri n các t ng l p tinh hoa xu t thân t các gia inh quy n quý và giàu có Truy n th ng giáo d c này c các tri u i Tr n, h u Lê và Nguy n duy trì cho n

n u th k 20 Giáo d c theo truy n th ng này ch h ng n thi c , ph c v cho

th ng hành chính c a nhà n c phong ki n mà ch a th c s h ng vào phát tri n nhân l c ph c v xã h i nói chung

Khi n c Pháp b t u “công cu c” ô h t i Vi t Nam h ã mang theo m t

i cách l n v giáo d c Chính quy n ô h Pháp ã d n thay th n n giáo d c khoa theo tri t lý Kh ng t b ng m t n n giáo d c hi n i h n Tuy v y, n n giáo d c

i h c hi n i theo cách làm c a ph ng Tây ch c a vào Vi t Nam trong

nh ng n m u c a th k 20 cùng v i s ph bi n c a ch qu c ng

Ban u, Toàn quy n Pháp t i ông D ng ã thành l p i h c ông d ng (Ngh nh 1514a ngày 16 tháng 5 n m 1906) trên c s m t s c s giáo d c công

p s n có Tuy Vi n i h c ông D ng ch ho t ng c 1 n m thì b d ng l i

th ng giáo d c i h c c a Vi t Nam khi ó có các tr ng c p cao ng g m có

tr ng Y D c Hà N i (1902), tr ng Thú y (1918), tr ng Lu t và hành chính (1918), tr ng S ph m (1918), tr ng Công chính (1918), tr ng Th ng m i Hà

i và Sài gòn (n m 1924 hai tr ng này c h p nh t thanh m t), tr ng V n khoa (1923, n m 1924 sát nh p v i tr ng Lu t và hành chính hình thành i h c ông

ng v sau), tr ng Khoa h c th c hành (1923), tr ng Khoa h c c b n (1919), và

tr ng M thu t và Ki n trúc (1924)

Ph i t i th i k chi n tranh th gi i th II chính sách v giáo d c i h c c a pháp t i ông D ng m i c u ch nh v i vi c nâng t m nhi u tr ng t cao

ng lên i h c và m r ng quy mô c a i h c ông D ng Tuy v y, quy mô ào

o i h c v n r t h n ch

Sau cách m ng tháng Tám n m 1945, cùng v i các n l c xây d ng và phát tri n qu c gia Chính ph c a Nhà n c Vi t Nam Dân ch C ng hòa non tr ã chú ý

n phát tri n h th ng giáo d c, t xóa mù ch cho n ào t o chuyên nghi p và i

c T t c các c s giáo d c i h c c ã c khôi ph c ho t ng và t d i s

ch o c a B Qu c gia Giáo d c (B i h c và Trung h c Chuyên nghi p, 1980) Ngay c nh ng n m tháng khó kh n c a công cu c kháng chi n ch ng Pháp, các c s giáo d c i h c v n c duy trì trong vùng kháng chi n, ti p t c ào t o nhân l c

ph c v kháng chi n và chu n b cho giai n phát tri n sau này N m 1947 i h c

Y D c ã c thành l p, n m 1948 là Cao ng Giao thông Công chính, tr ng S

ph m Cao c p và Khoa h c C b n n m 1951, tr ng S ph m Cao c p v Khoa h c

Xã h i n m 1953 Trong khi ó, t i vùng t m chi m c a Pháp, i h c ông D ng

c khôi ph c l i n m 1949 v i các khoa S ph m, Y, D c, Ki n trúc, V n khoa và Khoa h c Sau Hi p nh Geneva 1954 tr ng này ã c chuy n vào Sài Gòn

Trong cu c kháng chi n ch ng M , h th ng giáo d c i h c c phát tri n phía Nam và B c và ã hình thành m t h th ng giáo d c ho t ng r ng l n, i theo các mô hình phát tri n khác nhau Trong khi phía Nam ã hình thành h th ng các vi n i h c và m t s tr ng chuyên ngành c ng nh b c u phát tri n các

tr ng cao ng c ng ng thì mi n B c ã hình thành m t lo t các tr ng i h c chuyên ngành áp ng nhu c u nhân l c c a các l nh v c kinh t c th Giáo d c i

c phía Nam ã có m t s c s i h c t th c áp ng nhu c u h c t p c a thanh niên trong u ki n h th ng công l p không áp ng c h t thì giáo d c i h c

mi n B c i theo h ng qu n lý t p trung, k ho ch hóa, mi n phí cho m i sinh viên

Mô hình này c ti p t c áp d ng trên ph m v toàn qu c cho n nh ng n m u

i m i, khi mà chu c u h c t p c a dân c t ng nhanh h n kh n ng áp ng c a h

th ng

1986 n 1992, n n giáo d c Vi t Nam b t u công cu c i m i c a chính mình Theo ó, nh ng i m i trong giáo d c i h c bao g m (Tr n H ng Quân,

1995): Th nh t, giáo d c i h c không ch ào t o nhân l c cho các c s nhà n c

mà c cho các t ch c ngoài nhà n c và ph i th a mãn nguy n v ng h c lên c a t t

m i ng i Th hai, phát tri n giáo d c i h c không ch d a vào ngu n u t c a Nhà n c mà c các óng góp t xã h i Th ba, ào t o i h c không ch c n c vào

ho ch c a Nhà n c mà còn ph i u tra và d báo nhu c u ào t o và h c t p c a

xã h i và áp ng các nhu c u c a xã h i Th t , sinh viên t t nghi p các tr ng, tr

c Nhà n c b trí vi c làm, s ph i t lo công n vi c làm cho chính mình Thay i l n nh t trong th i k này là vi c ch p nh n các hình th c s h u ngoài công l p i v i các c s giáo d c i h c (dân l p, t th c, bán công) và vi c chính th c a h c phí vào các tr ng công l p Nh th quy mô c a giáo d c i h c

ã t ng lên r t nhi u, t o thêm c h i h c t p cho nhi u thanh niên

m 1993, ti p n i các b c c i cách ã c th c hi n tr c ó, Ban ch p hành Trung ng ã ra Ngh quy t s 04- NQ/HNTW ngày 14 tháng 1 n m 1993, Ngh quy t này xác nh rõ nh h ng phát tri n cho giáo d c i h c theo h ng nâng cao dân trí, ào t o nhân l c, b i d ng nhân tài, g n ào t o v i yêu c u phát tri n t n c, a d ng hoá các hình th c ào t o (Ban ch p hành Trung ng, 1993)

m 1996 Ngh quy t 02/NQ/HNTW ra i, a giáo d c và ào t o lên m t

m cao m i v i giáo d c - ào t o là qu c sách hàng u và Giáo d c - ào t o là s nghi p c a toàn ng, c a Nhà n c và c a toàn dân (Ban ch p hành Trung ng, 1996) Ngh quy t này ã là ti n cho s phát tri n m nh m c a h th ng giáo d c nói chung và giáo d c i h c nói riêng Ch n n m 2000, s tr ng i h c và cao

ng ã t ng lên n 153 tr ng, ti p nh n g n 1 tri u sinh viên (B Giáo d c và ào

o, 2013)

Trên tinh th n xã h i hóa giáo d c, Vi t Nam ã b t u ch p nh n s h u t nhân trong giáo d c i h c Ngày 24 tháng 5 n m 1993 Th t ng Chính ph ã ký Quy t nh s 240-TTg v vi c ban hành Quy ch t ch c và ho t ng c a tr ng i

c t th c (Th t ng Chính ph , 1993) Tinh th n xã h i hóa giáo d c c ng ã c pháp lý hóa trong Lu t Giáo d c (Qu c h i, 1998, 2005, 2009) và Lu t Giáo d c i

c (Qu c h i, 2012)

Cho n nay, vi c phát tri n giáo d c i h c v n c s quan tâm c a Nhà

c Vi c ban hành Lu t giáo d c i h c n m 2012 ã th hi n quy t tâm phát tri n giáo d c i h c c a Nhà n c Theo Lu t giáo d c i h c, khu v c giáo d c i h c

ch u s u ch nh c a lu t g m tr ng cao ng, tr ng i h c, h c vi n, i h c vùng, i h c qu c gia; vi n nghiên c u khoa h c c phép ào t o trình ti n s ;

ch c và cá nhân có liên quan n giáo d c i h c Lu t ã th ch hóa quy n t

ch c a các c s giáo d c i h c trong các l nh v c (i) t ch c và nhân s , (ii) tài

chính và tài s n, (iii) ào t o, (iv) khoa h c và công ngh , (v) h p tác qu c t , (vi) b o

m ch t l ng giáo d c i h c Các c s giáo d c i h c c quy n t quy t nh

ph ng th c tuy n sinh, ch u trách nhi m v công tác tuy n sinh; xác nh ch tiêu tuy n sinh, ch u trách nhi m công b công khai ch tiêu tuy n sinh, ch t l ng ào t o

và các u ki n b o m ch t l ng ào t o c a c s giáo d c i h c; t ch , t

ch u trách nhi m trong vi c xây d ng, th m nh, ban hành ch ng trình ào t o trình cao ng, i h c, th c s , ti n s …

Bên c nh ó, giúp cho công tác qu n lý Nhà n c nói chung và u t ngân sách Nhà n c nói riêng, giúp công chúng có c cách nhìn nh n t t h n v các c giáo d c i h c Lu t c ng quy nh vi c phân t ng, x p h ng các c s giáo d c

i h c d a trên các tiêu chí chính nh : V trí, vai trò trong h th ng giáo d c i h c; quy mô, ngành ngh và các trình ào t o, c c u các ho t ng ào t o và khoa h c công ngh , ch t l ng ào t o và nghiên c u khoa h c (Qu c h i, 2012)

Trong nh ng n m g n ây, giáo d c i h c ã có c s phát tri n áng k quy mô Hi n nay chúng ta ã có x p x 400 c s giáo d c i h c (s l ng

tr ng i h c và cao ng x p x nhau - Hình 1) Các c s giáo d c i h c này ang

ti n hành ào t o cho trên 2 tri u sinh viên các lo i, trong ó sinh viên i h c g n 1,5 tri u ng i T l gi ng viên có trình sau i h c c a các tr ng cao ng ã t trên 41% và t i các tr ng i h c là trên 61% c bi t t l gi ng viên có trình

TS c a các tr ng i h c ã duy trì m c trên 14% trong nhi u n m li n (B Giáo

c và ào t o, 2013)

Hình 1 S phát tri n s l ng c a các c s giáo d c i h c

Hình 2 S phát tri n v quy mô ào t o c a giáo d c i h c

Cùng v i s nghi p i m i t n c h th ng giáo d c i h c Vi t Nam c ng

ã có nh ng b c chuy n tích c c T m t h th ng giáo d c i h c tinh hoa, ào t o theo n hàng c a n n kinh t t p trung chúng ta ã t n n móng cho m t n n giáo

c i h c i chúng, ph c v nhu c u h c t p c a ông o thanh niên và ng i

tr ng thành

Theo ánh giá c a Qu c h i (Qu c h i, 2010) giáo d c i h c Vi t Nam ã có

c nh ng thành công áng k : Quy mô t ng nhanh, m ng l i c s r ng kh p;

Ki n th c và k n ng c a h c sinh, sinh viên có ti n b , ti p c n v i ph ng pháp h c

p m i; Ch t l ng ào t o i h c và sau i h c m t s ngành ã c nâng lên;

ã có nhi u u tiên cho công tác ào t o nhân l c c a các vùng c bi t khó kh n, h

tr các nhóm i t ng chính sách xã h i và các nhóm thi t thòi; Công tác m b o

ch t l ng và ki m nh ch t l ng ã b c u c chú tr ng; Tuy n sinh i h c

và cao ng ã c i m i gi m phi n hà, t n kém c a xã h i

Tuy nhiên, so v i yêu c u c a Nhà n c và yêu c u phát tri n c a t n c, giáo d c i h c Vi t Nam v n còn nhi u h n ch : Th nh t, ch t l ng ào t o i trà

a giáo d c i h c còn th p, tình tr ng ng i h c thi u c g ng, thi u trung th c trong h c t p khá ph bi n trong m t s hình th c ào t o (không chính qui ch ng n) Ch t l ng gi ng d y, h c t p nhi u môn h c còn th p, hi u qu ch a cao Ch t

ng ào t o có s khác bi t rõ r t gi a hình th c ào t o, lo i hình tr ng Th hai,

nhìn chung, sinh viên còn y u v kh n ng t h c, t nghiên c u Ngay c s ã t t nghi p c ng còn y u v k n ng th c hành, kh n ng giao ti p, h p tác trong công

vi c Trình ngo i ng , hi u bi t v công ngh hi n i c a a s sinh viên còn có

kho ng cách khá xa so v i yêu c u h i nh p; Th ba, gi ng viên và sinh viên tham gia

nghiên c u khoa h c còn ít và ch t l ng nghiên c u khoa h c th p nên ch a óng

góp nhi u cho phát tri n kinh t xã h i Th t , các ngành m i nh n, các l nh v c công

ngh m i i h c và sau i h c nhìn chung còn kém các n c trong khu v c v c

i dung l n ph ng pháp ào t o V c b n giáo d c i h c ch a ngang t m khu

c và qu c t Th n m, h th ng giáo d c thi u ng b , ch a liên thông, m t cân

i gi a các c p h c, ngành h c, c c u, trình , ngành ngh , vùng, mi n Th sáu,

nh h ng liên k t ào t o v i n c ngoài xây d ng m t n n giáo d c tiên ti n, dân t c, xã h i ch ngh a còn nhi u lúng túng trong b i c nh toàn c u hóa, h i nh p

qu c t ; qu n lý sinh viên Vi t Nam ang theo h c n c ngoài còn r t l ng l o Th

y, vi c cho phép thành l p m i các tr ng có ph n d dãi, trong khi các u ki n v

s v t ch t, k thu t và i ng gi ng viên không m b o, d n n ch t l ng ào

o th p, nh t là các tr ng ngoài công l p và các tr ng c a a ph ng

Tuy ã có nhi u thành công nh ng giáo d c i h c Vi t Nam v n còn nhi u

n So sánh qu c t cho chúng ta th y giáo d c i h c c a ta còn nhi u m y u

Vi t Nam c Di n àn kinh t th gi i x p vào nhóm các n c phát tri n nh vào các nhân t có s n (factor-driven economies) trong khi các n c ông Nam Á khác

nh Indonesia, Malaysia hay Thái lan ã c x p vào nhóm các n c phát tri n nh

hi u su t (efficency-drive) và Singapore, Hàn qu c hay Nh t b n, Liên minh châu Âu thu c vào nhóm các n c phát tri n nh sáng t o (innovation-driven) (Centre for Global Competitiveness and Performance, 2011)

Nhóm 1:

Các n n kinh t

a vào nhân t có

n (37)

Nhóm trung gian 1 sang 2 (24)

Nhóm 2:

Các n n kinh t

a trên hi u su t (28)

Nhóm trung gian 2 sang 3 (18)

Nhóm 3: Các n n kinh t

a vào sáng t o (35)

Herzegovina

Republic

India Kazakhstan Macedonia, FYR Russian Federation Iceland

Tobago

Israel

Mali Saudi Arabia Panama Luxembourg

Emirates

Zambia

Zimbabwe

Hình 3 N n kinh t Vi t Nam trong so sánh qu c t

So sánh giáo d c và ào t o c a Vi t Nam v i các n c láng gi ng, các n c công nghi p hóa, hi n i cho th y Vi t Nam còn kém các n c láng gi ng khá nhi u

v ch t l ng giáo d c c b n c ng nh giáo d c và ào t o b c cao (Hình 4)

Hình 4 ánh giá c a WEF v giáo d c và ào t o b c cao c a m t s qu c gia

Khi xem xét c c u lao ng c a các n c chúng ta th y rõ ràng là các n c phát tri n có l c l ng lao ng phi s n xu t trình cao khá l n Ph n l n các n c

ã phát tri n Châu Á và Thái bình d ng có trên 40% lao ng thu c nhóm trình cao, l c l ng lao ng có k n ng chi m kho ng 50% t ng s lao ng (Hình 5) Trong khi ó các n c EU c ng có n 40% là lao ng phi s n xu t trình cao, lao

ng có k n ng chi m kho ng 40-50% t ng s lao ng (B ng 1) các n c phát tri n l c l ng lao ng gi n n, không có trình k n ng ch chi m m t t l r t

nh t 7-8% Ch có lao ng c a các n c ông Nam Á m i có nhi u lao ng có k

ng h n là lao ng phi s n xu t có trình cao (Hình 6)

ng 1 So sánh c c u lao ng theo ngh c p 1 c a các n c n m 2008

l % trong t ng s lao ng

Qu c gia

Vi t Nam

Phá

Liên

hi p Anh

Can ada

Aus -trali a

New Zeala nd

Hà n qu c

Indo nesia

Mala ysia

Phill ipin es

Sin gap ore

Thá i lan d

1 Nhà lãnh

o trong các

ngành, các c p

và các n v 0.91

7.8 8

6.6 0

11.6 0

8.9 2

10.

96

13.6 7

2.3

12.4 5

15 37

2.6 4

2 Nhà chuyên

môn b c cao 4.78

12.

41

13.

31

13.8 6

16.

87

17.

90

16.8 1

8.6

15 57

4.0 5

3 Nhà chuyên

môn b c trung 4.22

17.

46

18.

87

14.8 1

14.

94

13.

53

12.4 4

11.

14 1.91

14.0

20 08

4.0 8

4 Nhân viên

tr lý v n

11.

13

10.

85

21.6 3

13.

12

13.

24

12.0 6

14.

12 3.67 9.88 5.05

13 48

3.7 7

5 Nhân viên

ch v và bán

11.

56

11.

30

26.6 1

14.

34

15.

21

14.8 4

23.

76

18.0 4

16.6

11 24

16 39

6 Lao ng có

n ng trong

nông nghi p,

lâm nghi p và

3.0 3

1.6

2.1 1

2.8

6.9 3

34.6 5

11.9 3

17.7 4

0.0 5

39 29

7 Lao ng

th công và các

ngh nghi p có

liên quan khác

14.6 6

10.

87

13.

74 0.65

10.

42

12.

00 9.31

10.

34

11.6 2

10.8

4.8 3

11 13

8 Th l p ráp

và v n hành

máy móc, thi t

4.15

8.1 5

6.5

8.9 4

6.3

11.

04 6.55

12.6

8.4 4

7.6 0

9 Lao ng

gi n n

58.9 0

8.9 5

7.9

8.3 5

7.9

11.

63

17.5 9

11.2 8

32.5 5

7.5 6

10 97

Ngu n: ILOStat 2011, EUROstat 2011 và T ng c c th ng kê 2011

46.50%

42.92%

37.81%

22.18%

10.12%

27.46%

25.79%

26.90%

25.98%

37.88%

12.38%

21.47%

27.72%

24.15%

36.21%

28.31%

28.55%

8.35%

0.31%

5.59%

0.30%

11.63%

48.82%

0.00% 5.00% 10.00% 15.00% 20.00% 25.00% 30.00% 35.00% 40.00% 45.00% 50.00%

Canada

Hoa kì 2000

New Zealand

Japan

Korea

Vi t nam 2010

Ngh phi s n xu t k n ng cao Ngh phi s n xu t k n ng th p Ngh s n xu t có k n ng Ngh không k n ng

Hình 5 C c u ngh c p 1 c a Vi t Nam so v i các n c phát tri n trong khu v c châu Á –

Vi t Nam so v i các n c ông Nam Á

7.41%

26.82%

19.60%

51.02%

10.77%

10.12%

21.71%

26.54%

15.02%

24.72%

20.16%

12.38%

52.82%

35.36%

32.41%

13.33%

58.02%

28.55%

17.59%

11.28%

32.55%

7.56%

10.97%

48.82%

Indonesia

Malaysia

Phillipines

Singapore

Thái land

Vi t nam 2010

Ngh phi s n xu t k n ng cao Ngh phi s n xu t k n ng th p Ngh s n xu t có k n ng Ngh không k n ng

Hình 6 C c u ngh c p 1 c a Vi t Nam so v i các n c ông Nam Á

Trong c c u lao ng Vi t Nam có m t m áng chú ý là c l ng lao ng

n gi n chi m t i g n 60% t ng l c l ng lao ng, cao h n t t c các n c ông Nam Á khác Lao ng có trình cao c a Vi t Nam ch có 10% S khác bi t này là

u r t áng l u tâm

Theo ILO, lao ng phi s n xu t trình cao g m các nhóm 1,2 và 3; lao ng phi s n xu t k n ng th p là nhóm 4 và 5 Nhóm 6,7 và 8 c coi là lao ng s n xu t

có k n ng, còn 9 là di n không có k n ng (Frank Corvers & Jaanika Merikull, 2007)

u xét tháp phân b lao ng theo c u trúc trình này thì d dàng nh n th y các

c phát tri n, công nghi p hóa có c c u lao ng theo d ng hình thang ng c, v i lao ng trình cao nhi u h n s lao ng có trình th p hay không có trình Trong khi ó các n c ang phát tri n, ang d a vào hi u su t (nh m t s n c ông nam Á) thì c c u có h ng phình ra gi a và co vào bên d i d ng hình tr ng Ch

có Vi t Nam là có tháp lao ng theo hình thang xuôi v i áy l n là lao ng gi n

n, không k n ng (xem Hình 5, Hình 6)

Nhi u qu c gia ã phát tri n c n n kinh t c a mình thông qua nâng cao trình h c v n c a lao ng Các n c công nghi p, ã phát tri n ã a t l lao

ng có v n b ng lên 30 t i 50% L c l ng lao ng có trình THCS hay th p h n

t ít, ch kho ng ~20%

ng 2 Trình h c v n c a l c l ng lao ng m t s n c 2008

Qu c gia

Ti u h c hay th p n

trên THPT không v n ng

, H và sau H

Ngu n: ILO Stat, EUROstat và T ng c c th ng kê

Chú thích: * do Vi t Nam ã hoàn thành ph c p giáo d c THCS khá lâu nên s lao ng không có chuyên môn k thu t c t m quy v t ng ng t t nghi p THCS

** Trình d y ngh trong u tra lao ng-vi c làm