Theo đó, đại biểu phải liên hệ chặt chẽ với cử tri, thực hiện chế độ tiếp xúc, báo cáo với cử tri ít nhất mỗi năm một lần về hoạt động của Quốc hội, của đoàn đại biểu Quốc hội đối với ĐB
Trang 1T¹p chÝ luËt häc sè 1/2004 47
Lưu Trung Thµnh * oạt động tiếp xúc với cử tri của đại
biểu Quốc hội (ĐBQH) và đại biểu hội
đồng nhân dân (ĐBHĐND) các cấp không
phải là một vấn đề mới nhưng là vấn đề bức
xúc hiện nay được nhiều người quan tâm
Đặc biệt trong giai đoạn hiện nay khi chúng
ta đang chủ trương xây dựng nhà nước pháp
quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân và vì
dân thì vai trò, trách nhiệm của những người
đại diện cho nhân dân ngày càng được quan
tâm, đề cao
Tiếp xúc với cử tri là trách nhiệm của
ĐBQH và ĐBHĐND đã được quy định
trong các văn bản pháp luật của nước ta từ
trước đến nay Trách nhiệm này hiện nay
được quy định tại Điều 97 Hiến pháp năm
1992 và Điều 51 Luật tổ chức Quốc hội năm
2001 đối với ĐBQH Còn đối với
ĐBHĐND, trách nhiệm này được quy định
tại Điều 121 Hiến pháp 1992 và Điều 22
Luật tổ chức hội đồng nhân dân và uỷ ban
nhân dân năm 1994 Theo đó, đại biểu phải
liên hệ chặt chẽ với cử tri, thực hiện chế độ
tiếp xúc, báo cáo với cử tri ít nhất mỗi năm
một lần về hoạt động của Quốc hội, của đoàn
đại biểu Quốc hội đối với ĐBQH; còn
ĐBHĐND phải báo cáo về hoạt động của
hội đồng nhân dân cũng như của tổ đại biểu
hội đồng nhân dân Tại các cuộc tiếp xúc,
ĐBQH và ĐBHĐND phải trả lời những yêu
cầu, kiến nghị của cử tri, giúp cử tri giải
quyết các khiếu nại, tố cáo; đồng thời phổ
biến, vận động nhân dân thực hiện hiến pháp
và pháp luật
Như vậy, tiếp xúc với cử tri là trách nhiệm của mỗi ĐBQH và ĐBHĐND các cấp
đã được hiến định Trách nhiệm này xuất
phát từ địa vị pháp lí của ĐBQH "là người đại diện cho ý chí và nguyện vọng của nhân dân, không chỉ đại diện cho nhân dân ở đơn
vị bầu cử ra mình mà còn đại diện cho nhân dân cả nước";(1) cũng như trách nhiệm pháp lí
của ĐBHĐND "là người đại diện cho ý chí, nguyện vọng của nhân dân địa phương"
Là người đại diện cho ý chí, nguyện vọng của nhân dân, được nhân dân trao cho quyền lực nhà nước để thay mặt nhân dân thực hiện quyền lực đó, ĐBQH và ĐBHĐND như chiếc cầu nối giữa nhân dân với nhà nước Thông qua hoạt động tiếp xúc với cử tri trước các kì họp Quốc hội cũng như các kì họp của hội đồng nhân dân để đại biểu thông báo về dự kiến chương trình, nội dung kì họp và những vấn đề cần phải xin ý kiến của cử tri có liên quan đến nội dung kì họp Trên cơ sở đó, đại biểu nắm được tâm tư, nguyện vọng của nhân dân cũng như tình hình thực tế ở địa phương có liên quan đến kì họp Từ đó, đại biểu phải suy ngẫm, trăn trở với những gì mà nhân dân đang mong đợi ở Nhà nước, những
gì mà thực tế đang đặt ra đòi hỏi Nhà nước
H
* Giảng viên chính Khoa hành chính - nhà nước Trường đại học luật Hà Nội
Trang 248 T¹p chÝ luËt häc sè 1/2004
phải kịp thời điều chỉnh Từ những tâm tư
nguyện vọng chính đáng của nhân dân cũng
như những đòi hỏi thực tế, ĐBQH và
ĐBHĐND phải phản ánh trung thực với
Quốc hội, với hội đồng nhân dân để tại kì
họp Quốc hội, hội đồng nhân dân xem xét,
quyết định cho phù hợp với lòng dân, phù
hợp với thực tế Làm được như vậy, ĐBQH
và ĐBHĐND sẽ trở thành chiếc cầu nối giữa
nhân dân với Nhà nước, để Nhà nước gắn bó
với nhân dân, thực sự là của dân, do dân vì
dân; mặt khác, hiến pháp và pháp luật mới
mang tính thực tiễn, tính khả thi cao nhất
Sau mỗi kì họp, ĐBQH, ĐBHĐND phải
tiếp xúc với cử tri (chủ yếu thông qua hội
nghị cử tri) để ĐBQH báo cáo về kết quả kì
họp Quốc hội cũng như hoạt động của
ĐBQH và đoàn đại biểu Quốc hội; còn
ĐBHĐND báo cáo về kết quả kì họp hội
đồng nhân dân cũng như hoạt động của đại
biểu và tổ đại biểu hội đồng nhân dân
Thông qua đó, ĐBQH phổ biến, tuyên
truyền về hiến pháp, luật và nghị quyết của
Quốc hội; còn ĐBHĐND phổ biến tuyên
truyền về các nghị quyết của hội đồng nhân
dân để cử tri nắm bắt được ý nghĩa, nội dung
của những văn bản pháp luật mà Quốc hội và
hội đồng nhân dân đã thông qua để tự giác
thực hiện Làm được như vậy, ĐBQH và
ĐBHĐND sẽ trở thành chiếc cầu nối giữa
Nhà nước và nhân dân, đưa luật pháp đến tận
các cộng đồng dân cư để nâng cao ý thức
pháp luật cho nhân dân, tạo điều kiện để Nhà
nước quản lí xã hội bằng pháp luật là chủ
yếu, hình thành một xã hội công dân
Ngoài việc tiếp xúc với cử tri thông qua
hội nghị cử tri, ĐBQH và ĐBHĐND còn
tiếp xúc với cử tri thông qua việc tiếp công dân để nhận đơn từ về kiến nghị, khiếu nại,
tố cáo của công dân Theo quy định hiện nay, khi nhận được các kiến nghị, khiếu nại,
tố cáo của cử tri, ĐBQH và ĐBHĐND có trách nhiệm nghiên cứu, kịp thời chuyển đến
cá nhân, cơ quan có trách nhiệm giải quyết đồng thời theo dõi, đôn đốc việc giải quyết các kiến nghị, khiếu nại, tố cáo đó và thông báo cho người khiếu nại, tố cáo biết về kết quả giải quyết Thực hiện được trách nhiệm này, ĐBQH và ĐBHĐND mới thể hiện là người đại diện cho nhân dân là chiếc cầu nối giữa nhân dân với Nhà nước và ngược lại Vì làm tốt công tác này ĐBQH và ĐBHĐND mới trở thành người tin cậy, gắn bó với nhân dân Đồng thời thông qua việc tiếp xúc với
cử tri, ĐBQH và ĐBHĐND thực hiện được quyền giám sát của mình đối với các cơ quan, tổ chức theo thẩm quyền
Hoạt động tiếp xúc với cử tri của ĐBQH
và ĐBHĐND đang là vấn đề bức xúc hiện nay được nhiều người quan tâm vì tính phổ biến, tính hiệu quả của hoạt động này trong những năm qua và hiện nay chưa đáp ứng được những quy định của pháp luật cũng như mong đợi của nhân dân
Như chúng ta đều biết, cử tri đã bầu ra bốn tầng đại biểu: ĐBQH, ĐBHĐND cấp tỉnh, cấp huyện và cấp xã Như vậy, bên cạnh mỗi cử tri, mỗi cộng đồng dân cư có bốn tầng đại biểu Theo quy định của pháp luật, ĐBQH, ĐBHĐND mỗi năm phải ít nhất một lần tiếp xúc cử tri Tuy nhiên, trong thực tế, quy định này chưa được các đại biểu thực hiện nghiêm túc Có những đại biểu do hạn chế về mặt thời gian nhưng cũng có
Trang 3T¹p chÝ luËt häc sè 1/2004 49
những đại biểu do năng lực trình độ yếu,
thiếu thông tin, ngại tiếp xúc với cử tri
Thậm chí có đại biểu ngại đến mức không
dám tiếp xúc với cử tri vì sợ bị "quay" không
trả lời được.(2) Vì vậy, nhiều cử tri trong cả
cuộc đời mình chưa một lần được tiếp xúc
với một trong bốn tầng đại biểu nói trên tại
hội nghị cử tri Đó là một điều chưa ổn mà
mỗi ĐBQH, ĐBHĐND có trách nhiệm cần
phải suy nghĩ để hành động
Lâu nay các phương tiện thông tin đại
chúng vẫn đưa tin về nơi này nơi kia có hoạt
động tiếp xúc cử tri của ĐBQH hoặc
ĐBHĐND trước và sau mỗi kì họp Quốc
hội, kì họp hội đồng nhân dân Tuy nhiên,
hoạt động này chưa mang tính phổ biến, còn
mờ nhạt và xa lạ đối với nhiều cộng đồng
dân cư
Ở nhiều nơi có tổ chức hội nghị cử tri để
đại biểu tiếp xúc nhưng thành phần tham dự
là "cử tri chuyên nghiệp", còn những người
muốn tham dự thì không được thông báo,
không được mời Nội dung các hội nghị cử
tri thường là các ĐBQH báo cáo về nội
dung, kết quả kì họp Quốc hội, hoạt động
của đoàn đại biểu tại kì họp Còn các
ĐBHĐND thì báo về nội dung, kết quả kì
họp hội đồng nhân dân cũng như hoạt động
của tổ đại biểu tại kì họp Sau đó cử tri nêu
lên những kiến nghị, thắc mắc nhưng
những kiến nghị, thắc mắc đó chưa được trả
lời, giải quyết một cách thoả đáng Vì vậy,
các cuộc tiếp xúc với cử tri của ĐBQH,
ĐBHĐND lâu nay thường mang tính chất
thông báo về nội dung, kết quả kì họp của
Quốc hội, hội đồng nhân dân là chủ yếu
Để hoạt động tiếp xúc với cử tri của
ĐBQH và ĐBHĐND trở thành một hoạt động chính trị thường xuyên, có ý nghĩa thực
sự, sự cần thiết phải thực hiện một số các biện pháp đồng bộ sau đây:
Thứ nhất, Quốc hội cần ban hành Quy chế về hoạt động của đại biểu và đoàn đại biểu Quốc hội trong đó dành riêng một chương về hoạt động tiếp xúc với cử tri của ĐBQH và đoàn đại biểu Quốc hội Còn Ủy ban thường vụ Quốc hội ban hành Quy chế hoạt động của hội đồng nhân dân các cấp, trong đó cần giành riêng một chương về hoạt động tiếp xúc với cử tri của ĐBHĐND và tổ đại biểu Trong chương này cần quy định rõ trách nhiệm của đại biểu chuyên trách cũng như đại biểu kiêm nhiệm trong việc tiếp xúc với cử tri Nếu đại biểu trong cả nhiệm kì không thực hiện nghiêm túc việc tiếp xúc với
cử tri theo quy định của pháp luật và theo sự phân công của đoàn đại biểu Quốc hội, tổ đại biểu hội đồng nhân dân thì đại biểu đó phải chịu một chế tài nhất định Mặt khác, cũng phải quy định trách nhiệm của đoàn đại biểu Quốc hội, tổ đại biểu hội đồng nhân dân trong việc phối kết hợp với ủy ban nhân dân, Mặt trận tổ quốc và các đoàn thể cùng cấp trong việc tổ chức các hội nghị cử tri để đại biểu tiếp xúc Trong chương này cũng cần quy định rõ về những nội dung chủ yếu trong các cuộc tiếp xúc (tiếp xúc định kì trước và sau mỗi kì họp cũng như tiếp xúc giữa hai kì họp về những vấn đề mang tính chuyên đề đối với những đối tượng nhất định) Việc xử
lí thông tin qua các cuộc tiếp xúc với cử tri của đại biểu cũng cần được quy định trong chương này
Thứ hai, các đoàn đại biểu Quốc hội, tổ
Trang 450 T¹p chÝ luËt häc sè 1/2004
đại biểu hội đồng nhân dân phải có chương
trình, kế hoạch trong đó quy định thời gian
địa điểm, nội dung và phân công đại biểu
tiếp xúc với cử tri hàng năm, hàng quý
Chương trình, kế hoạch này phải được thông
báo cho ủy ban Mặt trận tổ quốc cùng cấp
biết để chủ động trong việc phối kết hợp với
uỷ ban nhân dân và các đoàn thể tổ chức hội
nghị cử tri đồng thời thông báo trên các
phương tiện thông tin đại chúng cho nhân
dân biết để tham dự Đại biểu được phân
công tiếp xúc với cử tri phải chuẩn bị chu
đáo những nội dung cần báo cáo với cử tri
cũng như những thông tin về tình hình kinh
tế, chính trị, văn hóa, xã hội do Ủy ban
thường vụ Quốc hội, thường trực hội đồng
nhân dân và ủy ban nhân dân cung cấp Đại
biểu không chỉ báo cáo, lắng nghe ý kiến của
cử tri mà còn phải trả lời, giải quyết các kiến
nghị của cử tri
Thứ ba, nội dung các cuộc tiếp xúc với
cử tri phải được ghi thành biên bản (do uỷ
ban Mặt trận tổ quốc cùng cấp chịu trách
nhiệm) trong đó phải ghi rõ những nội dung
mà đại biểu báo cáo, đại biểu trả lời và tổng
hợp các ý kiến của cử tri Biên bản này phải
được gửi cho Ủy ban thường vụ Quốc hội,
Đoàn chủ tịch uỷ ban trung ương Mặt trận tổ
quốc Việt Nam đối với hội nghị cử tri để
ĐBQH tiếp xúc; hoặc gửi cho thường trực
hội đồng nhân dân, uỷ ban Mặt trận tổ quốc
cùng cấp đối với hội nghị cử tri để
ĐBHĐND tiếp xúc Uỷ ban thường vụ Quốc
hội cùng với Đoàn chủ tịch uỷ ban Mặt trận
tổ quốc Việt Nam có trách nhiệm tổng hợp,
báo cáo trước kì họp Quốc hội về tình hình
và kết quả tiếp xúc với cử tri của các đoàn
đại biểu Quốc hội sau các báo cáo của Chính phủ, Toà án nhân dân tối cao, viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao Có như vậy Quốc hội mới có một cách nhìn tổng quan không chỉ từ các báo cáo của các
cơ quan Nhà nước mà còn từ tiếng nói của các hội nghị cử tri để các đại biểu có thêm thông tin trước khi đi vào thỏa thuận, chất vấn, biểu quyết
Thứ tư, tại kì họp cuối cùng của mỗi khoá Quốc hội, hội đồng nhân dân cần có sự đánh giá về hoạt động tiếp xúc với cử tri của ĐBQH, ĐBHĐND cũng như của các đoàn đại biểu Quốc hội, các tổ đại biểu hội đồng nhân dân Trên cơ sở đó đúc rút kinh nghiệm, kịp thời chấn chỉnh hoạt động tiếp xúc với cử tri để hoạt động này trở thành hoạt động chính trị thường xuyên, có hiệu quả Có như vậy quan hệ giữa Nhà nước với nhân dân mới ngày càng gắn bó Nhân dân mới thấy được vai trò và trách nhiệm của mình trong việc xây dựng chính quyền nhà nước, tích cực tham gia vào quá trình quản lí nhà nước, quản lí xã hội
Thứ năm, trong các hội nghị cử tri để lấy phiếu tín nhiệm của người ứng cử cũng như Hội nghị hiệp thương để giới thiệu lập danh sách những người ứng cử, uỷ ban Mặt trận tổ quốc cùng cấp phải thông báo cho hội nghị biết về hoạt động tiếp xúc với cử tri của các đại biểu tái cử Trên cơ sở đó, cử tri cân nhắc trong việc bỏ phiếu tín nhiệm cho người được đưa vào danh sách ứng cử chính thức Điều này sẽ gắn trách nhiệm của đại biểu với
cử tri trong nhiệm kì hoạt động của mình./
(1).Xem: Điều 97 Hiến pháp 1992
(2).Xem: Báo pháp luật thành phố Hồ Chí Minh ngày 20/10/2003, tr.3