xuất hiện nhiều quan điểm về chức năng của nhà nước, tuy nhiên, hầu hết các quan điểm đó đều chưa lí giải được một cách thỏa đáng về khái niệm chức năng của nhà nướ cũng như vai trò, nội
Trang 1Lê Thu Hằng * uất phát từ sự phát triển của tư tưởng
đổi mới được xác định từ Đại hội VI,
qua Đại hội VII, VIII và IX của Đảng ta về
con đường đi lên chủ nghĩa x hội, về Nhà
nước trong điều kiện mới, Đại hội Đảng IX
đ xác định vấn đề cấp bách là đẩy mạnh cải
cách tổ chức và nâng cao hoạt động của Nhà
nước cho phù hợp với tình hình mới Từ sự
đổi mới nhận thức về chức năng, sứ mệnh,
vai trò x hội của Nhà nước trong điều kiện
mới, việc nghiên cứu chức năng của Nhà
nước được đặt trong yêu cầu cải cách bộ máy
nhà nước nhằm đặt Nhà nước vào đúng vị trí,
đảm đương đúng vai trò của mình đối với sự
phát triển của x hội, thể hiện rõ bản chất tốt
đẹp, tính ưu việt của Nhà nước ta
Trong phạm vi bài viết này, chúng tôi
trình bày một số nhận thức của mình về chức
năng của nhà nước nói chung, chức năng của
Nhà nước ta trong giai đoạn hiện nay nhằm
góp phần làm sáng tỏ vấn đề này
Chức năng của nhà nước là một trong
những vấn đề cơ bản của lí luận nhà nước và
pháp luật, là khái niệm phức tạp, luôn gắn
với những phạm trù như bản chất, nhiệm vụ,
các hình thức và phương pháp hoạt động của
nhà nước Trước đây, vấn đề chức năng của
nhà nước dường như đ được giải quyết ổn
thỏa trong lí luận cũng như trong thực tiễn
Từ khi chuyển sang cơ chế thị trường định
hướng XHCN, trong khoa học pháp lí ở nước
ta đ xuất hiện nhiều quan điểm về chức
năng của nhà nước, tuy nhiên, hầu hết các quan điểm đó đều chưa lí giải được một cách thỏa đáng về khái niệm chức năng của nhà nướ cũng như vai trò, nội dung, phương thức thực hiện chức năng của nhà nước đối với đời sống x hội
Theo cách hiểu truyền thống, phổ biến nhất từ trước đến nay, thể hiện trong nhiều giáo trình, nhiều sách ở Liên Xô trước đây và hiện đang lưu hành ở Việt Nam thì chức năng của nhà nước là những phương diện (những phương hướng, mặt, dạng, loại) hoạt
động chủ yếu của nhà nước nhằm thực hiện những nhiệm vụ đặt ra trước nhà nước Như bất kì hiện tượng x hội nào, nhà nước tồn tại và phát triển thông qua những mối liên hệ biện chứng của nó, thể hiện trong các hoạt động của nhà nước tác động vào thế giới tự nhiên, thế giới vật chất, vào các quan
hệ x hội và thế giới tinh thần của con người Mỗi chức năng cụ thể của nhà nước thể hiện
sự thống nhất của nội dung, hình thức và biện pháp thực hiện quyền lực nhà nước trong lĩnh vực hoạt động nhất định của nhà nước, gắn với việc thực hiện các nhiệm vụ của nhà nước Nhưng chức năng của Nhà nước không chỉ tồn tại trong mối liên hệ với nhiệm vụ nhà nước mà còn phản ánh bản chất và vai trò, vị trí của nhà nước đối với x hội - xuất phát điểm đồng thời là mục tiêu
X
* Đại học Hồng Đức Thanh Hóa
Trang 2hoạt động của nhà nước Do đó, quan điểm
này tuy đ lí giải chức năng của nhà nước
tương xứng với hiện tượng nhà nước, là phù
hợp hơn cả so với một số quan điểm khác
nhưng vẫn chưa thật đầy đủ
Quan điểm thứ hai xuất phát từ bản chất
nhà nước cho rằng chức năng của nhà nước
được xem xét như thuộc tính cơ bản bên
trong của nhà nước, phản ánh hai thuộc tính
đặc trưng của bản chất nhà nước với tư cách
là tổ chức thống trị giai cấp và tổ chức đại
diện chính thức cho x hội.(1)
Quan điểm này hợp lí ở chỗ khẳng định sự tồn tại khách
quan của chức năng nhà nước với hai tính
chất (là tính giai cấp và tính x hội) và mối
liên hệ giữa bản chất với chức năng của nhà
nước, tuy nhiên, chưa phản ánh được nội
dung, đối tượng của chức năng - những nét
đặc thù để phân biệt chức năng nhà nước với
các khái niệm khác
Cũng xuất phát từ nguồn gốc, bản chất,
vai trò của nhà nước đối với x hội, quan
điểm thứ ba xác định chức năng nhà nước là
sự thể hiện vai trò của nhà nước đối với x
hội, là biểu hiện cụ thể năng lực của nhà
nước và đưa ra kết luận rằng cần nhận thức
khái niệm chức năng nhà nước trên ba góc
độ thống nhất hữu cơ: Chức năng nhà nước là
cái mà x hội cần nhà nước và nhà nước cần
phải làm; là cái mà nhà nước có thể làm
được; là cái nhà nước được làm.(2) Quan điểm
này cho chúng ta một cách nhìn mới về chức
năng nhà nước, thấy được tính giới hạn của
chức năng nhà nước, tuy nhiên, tác giả chưa
đưa ra định nghĩa
Có quan điểm coi chức năng của Nhà
nước không chỉ là những phương hướng hoạt
động chủ yếu của nhà nước mà còn là cơ chế
tác động của nhà nước lên quá trình x hội, bởi khi thực hiện những chức năng nhất định trong các lĩnh vực của đời sống x hội, nhà nước bằng các cuộc cải cách, bằng sự điều chỉnh pháp luật, bằng các cách thức tổ chức
và quản lí các quan hệ x hội mà tác động lên trạng thái của các quá trình x hội Quan điểm khác cho rằng chức năng của nhà nước chính là những nhiệm vụ cơ bản của nhà nước trong từng giai đoạn phát triển
cụ thể(3)
hoặc đưa vào khái niệm chức năng của nhà nước cả những phương pháp, cách thức nhà nước thực hiện chức năng của mình trong thực tiễn, là các hình thức hoạt động của nhà nước đối với môi trường xung quanh, đối với x hội, với các quốc gia khác
và như vậy đ có sự mở rộng phạm vi khái niệm, trộn lẫn giữa các mặt hoạt động của nhà nước với nhiệm vụ của nhà nước, với phương thức thực hiện chúng
Tuy có những khác biệt nhất định trong mỗi cách hiểu chức năng của nhà nước như
đ đề cập ở trên nhưng nhìn chung chúng
đều xuất phát trên cơ sở chủ nghĩa duy vật biện chứng, chủ nghĩa duy vật lịch sử của triết học Mác - Lênin về nguồn gốc, bản chất, vị trí, vai trò của nhà nước trong đời sống x hội, đặt hiện tượng nhà nước trong quá trình vận động và phát triển của x hội theo các quy luật khách quan của nó
Trong bối cảnh hiện nay, theo chúng tôi
để góp phần xác định khái niệm đầy đủ về chức năng của nhà nước thì cần làm sáng tỏ một số luận điểm sau:
1 Chức năng của nhà nước gắn liền với điều kiện xuất hiện và bản chất của nhà nước
Xuất phát từ những phân tích về sự tồn tại, phát triển và tan r của chế độ cộng sản
Trang 3nguyên thủy để tìm ra nguồn gốc nhà nước,
học thuyết Mác - Lênin khẳng định rằng nhà
nước chỉ xuất hiện và tồn tại trong những
giai đoạn nhất định của lịch sử x hội loài
người với những điều kiện kinh tế - x hội
nhất định Sự ra đời của nhà nước là tất yếu
lịch sử, nhằm đáp ứng nhu cầu được quản lí
của chính x hội và duy trì trật tự x hội theo
ý chí và lợi ích của giai cấp nắm trong tay
những tư liệu sản xuất chủ yếu Nhà nước là
lực lượng nảy sinh từ x hội, “tựa hồ như
đứng trên x hội”, “có nhiệm vụ làm dịu bớt
sự xung đột và giữ cho sự xung đột đó nằm
trong vòng trật tự”.(5) Quan điểm của học
thuyết Mác - Lênin đ phủ định một cách
khoa học các thuyết như thuyết thần học,
thuyết gia trưởng, thuyết bạo lực, thuyết tâm
lí, thuyết khế ước x hội của các học giả
khác nhau giải thích về nguồn gốc nhà nước
Trong x hội hiện đại, do sự tồn tại khách
quan của nhà nước và tính đúng đắn, khoa
học của học thuyết Mác Lênin nên các học
giả tư sản đ có những thay đổi nhất định
trong nhận thức về nguồn gốc nhà nước Họ
đ phải thừa nhận rằng nhà nước bắt nguồn
từ x hội, “từ thời xa xưa nhất, con người
họp lại với nhau thành các phường hội lớn
hơn, bắt đầu bằng hộ gia đình, rồi đến các
nhóm có quan hệ huyết thống và rồi tiến đến
các nhà nước hiện đại”.(6) Như vậy, điều kiện
xuất hiện nhà nước quy định nhà nước phải
có những chức năng nhất định, đó là chức
năng chuyên chính giai cấp và chức năng x
hội
Chức năng của nhà nước và bản chất của
nhà nước có mối liên hệ khách quan: Chức
năng của nhà nước được xác định từ bản chất
nhà nước và ngược lại, bản chất nhà nước
được thể hiện thông qua các chức năng của
nhà nước - được cụ thể hoá và thể hiện trong nhiều mặt hoạt động của nhà nước
Trong mối quan hệ này, bản chất của nhà nước là tổng hợp những mặt, những yếu tố, những quá trình tạo nên hiện tượng nhà nước, là những thuộc tính hữu cơ bên trong của nhà nước còn chức năng của nhà nước là phương thức tồn tại và phát triển của nhà nước, là hệ thống các mối liên hệ tương đối bền vững giữa các yếu tố của nó Khi bản chất của nhà nước thay đổi thì chức năng của nhà nước cũng thay đổi cho phù hợp với bản chất nhà nước mới Sự thay đổi của bản chất nhà nước có thể diễn ra trong sự thay đổi của các hình thái kinh tế x hội Đồng thời, trong
sự vận động của từng hình thái kinh tế - x hội nhất định, bản chất của nhà nước cũng có thể có sự vận động, biến đổi Vì thế, các chức năng nhà nước và nội dung của nó luôn
có sự vận động, biến đổi làm xuất hiện những chức năng mới hoặc mất đi những chức năng nào đó hoặc có những chức năng của nhà nước tồn tại qua nhiều chế độ x hội khác nhau nhưng nội dung và phương pháp thực hiện chúng lại rất khác nhau tuỳ thuộc vào điều kiện hoàn cảnh lịch sử cụ thể, vào bản chất của nhà nước đó
Chức năng của nhà nước phản ánh đầy
đủ hai tính chất cơ bản của bản chất của nhà nước là tính giai cấp và tính x hội Xuất phát từ bản chất giai cấp, nhà nước là tổ chức chính trị của giai cấp thống trị về kinh tế và vì các giai cấp có quyền lợi đối nghịch nhau nên chức năng của nhà nước trước tiên được hình thành là nhằm để bảo vệ quyền lợi của giai cấp thống trị Nhưng đồng thời, xuất phát từ bản chất x hội, bất kì nhà nước nào cũng thực hiện các hoạt động với tư cách là
Trang 4người đại diện chính thức cho quyền lợi của
toàn x hội nên có những chức năng của nhà
nước phát sinh từ bản chất tự nhiên của mọi
x hội, từ nhu cầu của chính x hội, nhằm
duy trì và bảo vệ những điều kiện tồn tại và
phát triển của x hội Vì vậy, chức năng của
nhà nước có tính giai cấp và tính x hội
Từ nhận thức về nguồn gốc, bản chất và
vị trí, vai trò của nhà nước, chúng ta có thể
khẳng định rằng nhà nước xuất hiện là để
thực hiện sứ mệnh của thiết chế quản lí x
hội, với hai nhiệm vụ cơ bản là duy trì sự
thống trị giai cấp và duy trì sự tồn tại, phát
triển của toàn x hội Một mặt, nhà nước là
công cụ bảo đảm duy trì, củng cố sự thống trị
của giai cấp, lực lượng nhất định trong x
hội, mặt khác, nhà nước là công cụ tác động,
điều tiết các quan hệ x hội, tổ chức đời sống
cộng đồng, giải quyết những nhu cầu phát
triển của toàn x hội, giữ cho x hội vận
động, phát triển theo trật tự nhất định phù
hợp ý chí của giai cấp cầm quyền Các chức
năng của nhà nước được hình thành xuất phát
từ những nhiệm vụ cơ bản đó
Như vậy, những điều kiện kinh tế, x hội
quyết định sự ra đời và tồn tại của nhà nước,
bản chất của nhà nước, vai trò của nhà nước
có liên quan mật thiết đến phạm trù quan
trọng trong lí luận về nhà nước là chức năng
của nhà nước
2 Tương quan giữa tính giai cấp và
tính xã hội của chức năng nhà nước lệ
thuộc vào điều kiện lịch sử trong các nhà
nước khác nhau
Tính giai cấp và tính x hội trong chức
năng của nhà nước luôn tồn tại một cách
khách quan, không phụ thuộc vào sự nhận
thức của con người Nếu lấy tính chất đại diện tập trung cho lợi ích chung của x hội, vai trò tổ chức thực hiện các công việc chung của x hội và mục đích vì sự phát triển và tiến bộ x hội của nhà nước làm tiêu chí để xem xét thì ở mức độ khác nhau, các chức năng của nhà nước đều chứa đựng tính x hội
và tính giai cấp nhưng mức độ thể hiện của các tính chất đó khác nhau tuỳ thuộc vào từng điều kiện lịch sử cụ thể Tương quan giữa hai tính chất trong chức năng của nhà nước phụ thuộc vào sự tương quan lực lượng
x hội, sự xung đột lợi ích giai cấp thể hiện trên các lĩnh vực kinh tế, x hội và chính trị trong điều kiện x hội mà nhà nước đó tồn tại
Cơ sở kinh tế của chế độ x hội là toàn
bộ nền sản xuất vật chất của x hội đó, tạo ra của cải vật chất phục vụ cho mọi nhu cầu của con người, của x hội Trong mối quan hệ với nhà nước, cơ sở kinh tế giữ vai trò quyết
định Nhà nước thực hiện các chức năng của mình là để giải quyết các vấn đề lợi ích mà trước hết là lợi ích kinh tế Như vậy, suy đến cùng, quan hệ sở hữu cơ bản - nền tảng trong chế độ x hội có ý nghĩa quyết định
đến chức năng của nhà nước nên việc bảo vệ chế độ sở hữu phản ánh rõ nét mối tương quan của hai tính chất trong chức năng của nhà nước
Bất cứ chế độ x hội nào cũng đều được xây dựng, tồn tại và phát triển trên cơ sở x hội nhất định tương ứng với nó, bao gồm các giai cấp và tầng lớp x hội cùng những mối quan hệ giữa các giai cấp, tầng lớp đó trong
x hội Khi phương thức sản xuất thay đổi dẫn đến hình thái kinh tế - x hội thay đổi thì
Trang 5đương nhiên cơ cấu giai cấp cũng thay đổi
Mâu thuẫn nội tại của phương thức sản xuất
(giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất)
trong tất cả các chế độ x hội cùng với
những mâu thuẫn nội tại trong từng mặt của
quan hệ sản xuất trong các x hội có giai cấp
đối kháng biểu hiện thành mâu thuẫn giai
cấp và đấu tranh giai cấp(7) dẫn đến tình trạng
phân chia, đối đầu giữa các nhóm x hội
(giai cấp, dân tộc, tôn giáo ) Giai cấp và cơ
cấu giai cấp phản ánh mối quan hệ đa dạng
về lợi ích của các giai cấp, tầng lớp trong x
hội Lợi ích chiếm vị trí quan trọng trong
hoạt động của con người và là động lực của
sự phát triển x hội Chức năng của nhà nước
thể hiện sự can thiệp, điều tiết của nhà nước
đối với các lĩnh vực của đời sống x hội, suy
đến cùng là nhằm giải quyết mối quan hệ lợi
ích của con người nên chỉ có thể thực hiện
một các đúng đắn và hiệu quả trên cơ sở nắm
vững những đặc thù của cơ cấu giai cấp, mối
quan hệ đa dạng giữa các giai tầng, các bộ
phận dân cư trong x hội Cơ cấu giai cấp -
x hội do quan hệ sản xuất quyết định, do
vậy cần gắn việc nghiên cứu vấn đề với sự
vận động của quan hệ sản xuất, xa hơn nữa là
với sự vận động của phương thức sản xuất -
cơ sở kinh tế của x hội Khi xung đột giai
cấp tăng, đương nhiên tính giai cấp, tính
chuyên chính trong chức năng nhà nước sẽ
nổi bật, còn ngược lại, khi x hội bình ổn,
xung đột giai cấp lắng xuống thì tính x
hội trong chức năng của nhà nước lại nổi
trội Vì vậy, trong các nhà nước khi ở giai
đoạn đầu mới thành lập, tính giai cấp
thường thể hiện rõ nét hơn
Trong điều kiện hiện nay, Nhà nước ta phải coi điều chỉnh cơ cấu lợi ích là giải pháp vừa phát huy vai trò động lực của lợi ích vừa
đảm bảo mục tiêu của sự phát triển x hội, tránh xu hướng tuyệt đối hóa một lợi ích nào
đó mà triệt tiêu các lợi ích khác, đẩy các mâu thuẫn lợi ích vốn là động lực của sự phát triển x hội thành các xung đột lợi ích dẫn
đến các xung đột, rối loạn các quá trình x hội
Cơ cấu giai cấp và sự thay đổi cơ cấu giai cấp trong các chế độ x hội cũng như sự vận
động, phát triển và thay đổi vị trí, vai trò của các giai tầng, nhóm x hội, cộng đồng dân tộc, tôn giáo trong từng chế độ x hội là một trong những nhân tố quyết định đến chức năng của nhà nước Trong nhà nước có cơ sở x hội là liên minh của các lực lượng
x hội rộng lớn thì tính x hội cuả chức năng nhà nước rõ nét hơn và ngược lại Vì vậy, chức năng của nhà nước và cơ sở x hội có
sự thống nhất biện chứng
Ngoài ra, mức độ thể hiện hai tính chất này trong chức năng của nhà nước còn phụ thuộc vào từng chức năng cụ thể
3 Chức năng của nhà nước trong mối quan hệ với quyền lực nhà nước và trình
độ dân chủ Quyền lực nhà nước và chức năng nhà nước tồn tại như điều tất yếu trong x hội có giai cấp và nhà nước Chức năng nhà nước là một trong nhiều hình thức thể hiện quyền lực nhà nước Chức năng nhà nước là các phương diện hoạt động chủ yếu của nhà nước nhằm thực thi quyền lực nhà nước, gắn với cơ cấu quyền lực nhà nước Quyền lực nhà nước là
Trang 6vấn đề then chốt để xác định chức năng nhà
nước Aristốt quan niệm rằng mọi phúc lợi
x hội và sự khác nhau giữa các hình thức
chế độ nhà nước phụ thuộc vào cách thức tổ
chức quyền lực của mọi thiết chế chính trị -
là trật tự dựa trên sự phân công quyền lực
nhà nước Theo các nhà kinh điển của chủ
nghĩa Mác - Lênin, trong bất kì x hội có
giai cấp nào, quyền lực nhà nước cũng vẫn là
quyền lực của giai cấp thống trị, là công cụ
chuyên chính của một giai cấp, thể hiện trên
ba phương diện: Thống trị về chính trị, về
kinh tế và về tư tưởng đồng thời duy trì
những điều kiện cần thiết cho sự tồn tại của
x hội Mặt khác, quyền lực nhà nước là một
bộ phận của quyền lực chính trị nên có tính
giới hạn, dẫn đến chức năng nhà nước cũng
có giới hạn của nó Từ đó, có thể hiểu mối
quan hệ giữa chức năng của nhà nước và
quyền lực nhà nước là mối quan hệ giữa nội
dung và hình thức, các bộ phận quyền lực
nhà nước và yêu cầu thực thi các bộ phận
quyền lực đó chi phối đến sự hình thành, đến
nội dung và phương thức thực hiện các chức
năng nhà nước ở nước ta, quyền lực nhà
nước thuộc về nhân dân nên các chức năng
nhà nước là phương thức thực hiện quyền lực
nhân dân, phục vụ nhân dân
Một trong những yếu tố góp phần quyết
định đến chức năng nhà nước là trình độ dân
chủ của x hội mà nhà nước đó tồn tại
Chế độ dân chủ, theo Các Mác là chế độ
do nhân dân tự quy định nhà nước Chế độ
dân chủ theo đúng nghĩa của nó thực chất
mới chỉ hình thành từ khi nhà nước tư sản ra
đời cho đến nay Trong chế độ dân chủ, nhà
nước với tính cách là một tổ chức công quyền, thực hiện công quản, đóng vai trò là người tổ chức các quá trình x hội theo hướng dân chủ trên cơ sở tuân theo các quy luật vận động khách quan của x hội Tuy nhiên, trong từng chế độ x hội khác nhau, tính chất của nền dân chủ cũng khác nhau, như Lênin đ nói: “Dân chủ cho một thiểu số rất nhỏ, dân chủ cho người giàu, đó là nền dân chủ trong x hội tư bản chủ nghĩa Dân chủ cho tuyệt đại đa số nhân dân đó là sự biến đổi của chế độ dân chủ trong thời kì quá độ ”.(8)
Bác Hồ đ nói: “Dân chủ nghĩa là dân là chủ và dân làm chủ” Bản chất của nhà nước XHCN là nhà nước dân chủ, là quyền lực thuộc về nhân dân nhưng để thực hiện được dân chủ thực sự, phải thu hút được nhân dân lao động tham gia một cách rộng r.i và thật
sự bình đẳng vào quản lí công việc của nhà
(Xem tiếp trang 43)
(1).Xem: Nguyễn Đăng Thành “nhà nước tư sản hiện
đại trong việc thực hiện chức năng thống trị giai cấp
và chức năng x hội”
(2).Xem: Trần Thái Dương: “Chức năng nhà nước, quan điểm và nhận thức”, Tạp chí luật học số 2/1999 (3).Xem: “Nhà nước, thị trường và viện trợ”, Nxb Khoa học x hội, Hà Nội 1995
(5).Xem: C.Mác, Ph.Ăngghen, tuyển tập, tập 6, Nxb
Sự thật, Hà Nội 1984
(6).Xem: Ngân hàng thế giới, “Nhà nước trong một thế giới đang chuyển đổi”, Nxb Chính trị quốc gia,
Hà Nội 1998
(7) Học viện chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, “Tìm hiểu học thuyết Mác về hình thái kinh tế x hội”, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội 1997