Quan điểm triết học Mác Lênin về ý thức pháp luật và vấn đề xây dựng ý thức pháp luật ở Việt Nam hiện nay

BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI BÀI TIỂU LUẬN MÔN TRIẾT HỌC MÁC LÊNIN Đề tài Quan điểm triết học Mác Lênin về ý thức pháp luật và vấn đề xây dựng ý thức pháp luật ở Việt Nam hiện nay Hà Nội, 202.

BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI

-BÀI TIỂU LUẬN

MÔN: TRIẾT HỌC MÁC - LÊNIN

Đề tài:

Quan điểm triết học Mác - Lênin về ý thức pháp luật và vấn đề xây

dựng ý thức pháp luật ở Việt Nam hiện nay

Hà Nội, 2020

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 3

NỘI DUNG 3

I Một số vấn đề lý luận về ý thức pháp luật theo quan điểm triết học Mác – Lênin 3

1 Khái niệm và đặc điểm của ý thức pháp luật 3

a Khái niệm pháp luật 3

b Đặc điểm ý thức pháp luật 4

2 Cấu trúc của ý thức pháp luật 5

II Xây dựng ý thức pháp luật ở Việt Nam hiện nay 6

1 Thực trạng ý thức pháp luật của người dân tại Việt Nam 6

2 Những khó khăn còn tồn tạo trong hoạt động xây dựng ý thức pháp luật ở Việt Nam hiện nay 8

3 Một số kiến nghị xây dựng ý thức pháp luật tại Việt Nam 10

a Hoàn thiện hệ thống pháp luật 10

b Tuyên truyền, phổ biến giáo dục cho người dân 10

c Đẩy mạnh việc giáo dục đạo đức, ý thức trách nhiệm cho cán bộ, công chức, viên chức 11

KẾT LUẬN 12

MỞ ĐẦU

Xuất phát từ yêu cầu của công cuộc đổi mới đất nước, Đảng và Nhà nước ta chủ trương xây dựng một Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của dân, do dân, vì dân, với mục tiêu: dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh Nhà nước pháp quyền là nhà nước quản lý mọi mặt của đời sống xã hội bằng pháp luật, do đó cần phải xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật, tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa đồng thời nâng cao trình độ hiểu biết pháp luật, xây dựng ý chí pháp luật cho mọi thành viên trong xã hội Để làm rõ hơn về vấn đề

này, em xin chọn đề tài: “Quan điểm triết học Mác - Lênin về ý thức pháp luật và

vấn đề xây dựng ý thức pháp luật ở Việt Nam hiện nay” để làm đề tài cho bài tiểu

luận của mình

NỘI DUNG

I Một số vấn đề lý luận về ý thức pháp luật theo quan điểm triết học Mác – Lênin

1 Khái niệm và đặc điểm của ý thức pháp luật

a Khái niệm pháp luật

Theo chủ nghĩa Mác – Lênin, ý thức pháp luật ( hay còn gọi là ý thức pháp quyền) là là toàn bộ các học thuyết, tư tưởng, quan điểm, quan niệm thịnh hành trong xã hội, thể hiện mối quan hệ của con người đối với pháp luật, trình độ hiểu biết pháp luật, thái độ, sự đánh giá về pháp luật của các giai cấp, tầng lớp xã hội,

về tính hợp pháp hay không hợp pháp trong hành vi ứng xử của con người, trong tổ chức và hoạt động của các thiết chế xã hội

Ý thức pháp luật ra đời cùng với nhà nước Ý thức pháp luật phản ánh trực tiếp các quan hệ kinh tế của xã hội, trước hết là các quan hệ sản xuất được thể hiện trong hệ thống pháp luật Nó là sản phẩm của quá trình phát triển xã hội, chịu ảnh hưởng sâu sắc của các hệ tư tưởng, quan điểm và quan niệm trong xã hội Ý thức pháp luật dần dần trở thành yếu tố không thể thiếu trong đời sống xã hội Dưới góc

độ triết học, ý thức pháp luật được tiếp cận nghiên cứu trước hết với tư cách là một hình thái ý thức xã hội bên cạnh các hình thái ý thức xã hội khác như ý thức chính trị, ý thức đạo đức,

b Đặc điểm ý thức pháp luật

Thứ nhất, ý thức pháp luật do tồn tại xã hội quy định Pháp luật được xây

dựng để nhà nước quản lý mọi mặt của đời sống xã hội dựa trên các mối quan hệ phát sinh trên thực tế xã hội Do đó, bản chất và nội dung của ý thức pháp luật, suy cho đến cùng, chỉ là sự phản ánh tồn tại xã hội và có nguồn gốc từ tồn tại xã hội

Sự thay đổi của ý thức pháp luật cũng có nguyên nhân căn bản từ sự biến đổi, phát triển của tổn tại xã hội

Thứ hai, ý thức pháp luật có tính độc lập tương đối với tồn tại xã hội Tính

độc lập tương đối của ý thức pháp luật được thể hiện ở một số khía cạnh như:

- Ý thức pháp luật thường lac hậu hơn so với tồn tại xã hội

Ý thức pháp luật như đã nói ở trên là do tồn tại xã hội quy định, mà tồn tại

xã hội luôn luôn có sự thay đổi, phát triển nên đến một thời điểm nào đó rất có thể

ý thức pháp luật đã không còn phù hợp, lạc hậu hơn so với tồn tại xã hội

- Trong những điều kiện nhất định ý thức pháp luật đặc biệt là hệ tư tưởng pháp luật nhiều khi có sự phát triển hơn trước so với tồn tại xã hội

Pháp luật là do con người xây dựng nên, mà chủ nghĩa duy vật lịch sử thừa nhận rằng, trong những điều kiện nhất định, tư tưởng của con người có thể vượt trước sự phát triển của tồn tại xã hội, dự báo được tương lai và có tác dụng tổ chức,

chỉ đạo hoạt động thực tiễn của con người, hướng hoạt động đó vào việc giải quyết những nhiệm vụ mới do sự phát triển của đời sống vật chất của xã hội đặt ra

- Ý thức pháp luật phản ánh tồn tại xã hội có tính kế thừa ý thức pháp luật của thời đại trước đó Tất nhiên những yếu tố được kế thừa có thể là sự tiến bộ hoặc không tiến bộ

- Ý thức pháp luật có khả năng tác động trở lại tồn tại xã hội Ý thức pháp luật có thể là động lực thúc đẩy hoặc kìm hãm sự phát triển của các xã hội Khi pháp luật phù hợp với tồn tại xã hội, các mối quan hệ trong xã hội sẽ được quản lý bằng pháp luật, giúp xã hội hoạt động ổn định, góp phần phát triển về mọi mặt Nhưng khi pháp luật đã lạc hậu hơn so với tồn tại xã hội sẽ trở thành sự kìm hãm phát triển của xã hội

Thứ ba, ý thức pháp luật mang tính giai cấp Trong xã hội có giai cấp, pháp

luật là ý chí của giai cấp thống trị được thể hiện thành luật, do đó mỗi chế độ xã hội, mỗi nhà nước chỉ có một hệ thống pháp luật của giai cấp nắm chính quyền Nhưng trong xã hội có giai cấp đối kháng, các giai cấp khác nhau lại có những ý thức khác nhau vể pháp luật, phản ánh lợi ích của giai cấp mình Do đó, hiệu lực của pháp luật không những phụ thuộc vào sức mạnh cưỡng chế của nhà nước mà còn phụ thuộc vào trình độ hiểu biết pháp luật của xã hội

2 Cấu trúc của ý thức pháp luật

Kết cấu của ý thức pháp luật là những nhân tố cấu thành, cách thức tổ chức bên trong của ý thức pháp luật; nó vừa thống nhất với nhau vừa tác động ảnh hưởng lẫn nhau và có mối quan hệ qua lại với các hiện tượng khác trong đời sống

xã hội Ý thức pháp luật có cấu trúc khá phức tạp Cấu trúc ý thức pháp luật có thể được nhìn nhận từ những góc độ khác nhau tùy thuộc mục đích nghiên cứu

Căn cứ vào cấp độ và giới hạn nhận thức, ý thức pháp luật được chia thành hai bộ phận: ý thức pháp luật thông thường và ý thức pháp luật lý luận Bên cạnh ý

thức pháp luật thông thường và ý thức pháp luật lý luận, các nhà nghiên cứu còn đề cập đến cấp độ ý thức pháp luật nghề nghiệp, coi đó là ý thức của các nhà luật gia

và các nhà chức trách mà nghề nghiệp có liên quan đến việc hoạch định chính sách pháp luật, nghiên cứu pháp luật, xây dựng và tổ chức thực hiện pháp luật

Căn cứ vào chủ thể của ý thức pháp luật, ý thức pháp luật được chia thành ý thức pháp luật cá nhân, ý thức pháp luật nhóm và ý thức pháp luật xã hội

Căn cứ vào nội dung và tính chất các bộ phận cấu thành, ý thức pháp luật

được hợp thành bởi hai bộ phận: tâm lý pháp luật và hệ tư tưởng pháp luật Tâm lý

pháp luật: là là tổng thể các trạng thái tâm lý của con người như tình cảm, tâm

trạng thói quen, xúc cảm đối với pháp luật của từng người, từng nhóm người hoặc

cả giai cấp dưới ảnh hưởng của pháp luật và sự tác động điều chỉnh của pháp luật

Hệ tư tưởng pháp luật là hệ thống những tư tưởng, những quan điểm, những học

thuyết pháp lí của một giai cấp đã được các nhà tư tưởng đại diện cho giai cấp đó

hệ thống hóa, khái quát nâng lên thành lí luận

II Xây dựng ý thức pháp luật ở Việt Nam hiện nay

1 Thực trạng ý thức pháp luật của người dân tại Việt Nam

Hiện nay, hoạt động nâng cao ý thức pháp luật đang được nhà nước quan tâm, chú ý Ngày 09/12/2003, Ban Bí thư Trung ương Đảng (khoá IX) đã ban hành Chỉ thị số 32-CT/TW về “Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng trong công tác phổ biến, giáo dục pháp luật, nâng cao ý thức chấp hành pháp luật cho cán bộ và nhân dân” Việc thực hiện theo chỉ thị số 32-CT/TW tính đến nay đã đem lại nhiều thành quả Theo ông Lê Vệ Quốc - Vụ trưởng Vụ Phổ biến giáo dục pháp luật – Bộ Tư

pháp: “Sự hiểu biết pháp luật, ý thức chấp hành pháp luật của cán bộ, nhân dân

trong thời gian qua đã được nâng cao góp phần tích cực vào việc phát triển kinh

tế - xã hội, ổn định an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội và tăng cường quản lý nhà nước bằng pháp luật Qua việc tổng kết cho thấy, thời gian qua, tình hình vi

phạm pháp luật do không hiểu biết pháp luật có chiều hướng ngày càng giảm; số cuộc ngừng việc tập thể trong các doanh nghiệp, khu công nghiệp, khu chế xuất giảm; trong lĩnh vực đất đai, tỉ lệ đơn thu khiếu kiện giảm; tỉ lệ cấp xã đạt chuẩn tiếp cận pháp luật chiếm tỉ lệ 79%; ”

Hiện nay trong các hoạt động của pháp luật, ý thức của người dân Việt Nam

đã nâng lên Sự hiểu biết về pháp luật của nhân dân đã biểu hiện rõ nét, nhân dân ý thức được trách nhiệm, quyền hạn của mình đối với nhà nước thông qua pháp luật

do đó họ tích cực tham gia vào các hoạt động quản lí nhà nước, giám sát các hoạt động của cơ quan nhà nước để thực hiện quyền lợi hợp pháp của mình Nhân dân cũng đã thực hiện việc khiếu nại, tố cáo, tố giác tội phạm…

Trong hoạt động thực hiện và tổ chức thực hiện pháp luật hiện nay cũng có nhiều bước chuyển biến tích cực, người dân Việt Nam đã chủ động tích cực, đã tôn trọng và thực hiện nghiêm chỉnh các quy định của pháp luật Trong các cơ quan nhà nước, các tổ chức, số cán bộ vi phạm pháp luật trong khi thi hành công vụ đã giảm, thực trạng tham nhũng, sách nhiễu trong công việc đang dần được đẩy lùi, các cán bộ công chức đã ngày càng chứng tỏ sự minh bạch công khai trong công việc của mình

Trong xã hội cũng xuất hiện nhiều tấm gương về người tốt, việc tốt trong thực hiện pháp luật, họ đã nâng cao tinh thần trách nhiệm của mình trong việc bảo đảm trật tự, an toàn xã hội, trợ thành những tấm gương sáng trong việc giúp cho các cơ quan chức năng thi hành công vụ, trong việc bắt giữ tội phạm, tố giác những hành vi của những người người thực hiện hành vi trái pháp luật, làm gương cho những công dân khác trong việc thực hiện pháp luật

2 Những khó khăn còn tồn tạo trong hoạt động xây dựng ý thức pháp luật ở Việt Nam hiện nay

Thứ nhất, bên cạnh những công dân tôn trọng, tuân thủ pháp luật thì vẫn tồn

tại những người coi thường pháp luật, vì lợi ích cá nhân mà vi phạm pháp luật trong mọi lĩnh vực đời sống Trên thị trường vẫn còn tình trạng hàng giả hàng nhái đan xen với hang thật Trong khi tham gia giao thông thường xuyên có tình trạng say rượu khi lái xe, phóng nhanh vượt ẩu, không tuân thủ quy định pháp luật khi tham gia giao thông

Theo thống kê của Bộ Công an, trong tháng 3/2020 (từ ngày 15/02/2020 đến ngày 14/3/2020) về tội phạm trật tự xã hội, toàn quốc xảy ra 3.646 vụ ; khám phá 3.031 vụ; bắt giữ, xử lý 7.024 đối tượng; tỷ lệ khám phá đạt 83,13%; triệt phá 152 băng, nhóm So với tháng 02/2020, tăng 139 vụ (+3,96%), tăng 63 số vụ khám phá (+2,12%), giảm 194 số đối tượng bị bắt giữ, xử lý (-2,69%) Tỷ lệ khám phá giảm; tăng 01 số băng, nhóm bị triệt phá Về số vụ phạm tội về trật tự quản lý kinh tế, toàn quốc xảy ra 379 vụ, so với tháng 02/2020 giảm 259 vụ (-40,60%) Về số vụ phạm tội về môi trường, toàn quốc xảy ra 145 vụ, so với tháng 02/2020 tăng 32 vụ (+28,32%) Về số vụ phạm tội về ma túy, toàn quốc xảy ra 1.952 vụ, so với tháng 02/2020 tăng 495 vụ (+33,97%)

Như vậy có thể thấy vẫn còn tình trạng vi phạm pháp luật xảy ra mà phần nhiều là do sự coi thường pháp luật của người dân

Thứ hai, vẫn còn cán bộ, công chức, viên chức nhà nước có hành vi vi phạm

pháp luật, thực trạng biến chất, thoái hóa trong khi thực hiện công vụ ở đội ngũ cán

bộ công chức vẫn còn tại, vẫn còn tình trạng hạch sách, nhũng nhiễu người dân, tham ô, hối lộ làm ảnh hưởng đến lợi ích nhà nước, làm ảnh hưởng đến lợi ích và lòng tin của nhân dân đối với nhà nước

Tổng Thanh tra Chính phủ Lê Minh Khái cho biết, theo báo cáo kết quả phát hiện và xử lý tham nhũng năm 2019, qua việc tự kiểm tra nội bộ phát hiện 19 vụ,

22 đối tượng (bằng số vụ và tăng 4,7% số đối tượng so với năm 2018); qua hoạt động thanh tra đã phát hiện 48 vụ, 37 đối tượng tham nhũng và liên quan đến tham nhũng (giảm 28,3% số vụ); Qua công tác giải quyết khiếu nại, tố cáo phát hiện 13

vụ, 30 đối tượng có hành vi liên quan đến tham nhũng (giảm 61,7% số vụ)

Cơ quan điều tra trong Công an Nhân dân đã khởi tố mới 214 vụ, 487 bị can (giảm 18 vụ, tăng 56 bị can so với cùng kỳ năm 2018); thiệt hại trên 1.028 tỷ đồng

và 22.069 m2 đất; thu hồi 615.06 tỷ đồng và 11.867 m2 đất; kê biên trên 795 tỷ đồng Đã kết luận điều tra đề nghị truy tố 217 vụ, 653 bị can

Cơ quan điều tra Viện kiểm sát nhân dân tối cao khởi tố mới 12 vụ/16 bị can (giảm 05 vụ/06 bị can)

Tòa án nhân dân các cấp thụ lý theo thủ tục sơ thẩm 344 vụ, 849 bị cáo (tăng

31 vụ so với năm 2018); đã xét xử sơ thẩm 240 vụ, 517 bị cáo về các tội danh tham nhũng Có 09 bị cáo bị tuyên phạt mức án tử hình, tù chung thân

Qua kết quả điều tra này cho thấy, tình trạng tham nhũng hiện nay vẫn là một vấn nạn lớn của quốc gia mà theo em, lý do của tình trạng này là do ý thức và đạo đức của một số cán bộ, công chức còn chưa cao

Thứ ba, một số bộ phận người dân không có hiểu biết về pháp luật dẫn tới

việc vi phạm pháp luật, trong đó có các bà con ở vùng sâu, vùng xa, các dân tộc thiểu số Do điều kiện đời sống người dân tộc thiểu số tại các huyện biên giới, vùng sâu, vùng xa còn gặp nhiều khó khăn, trình độ dân trí và nhận thức pháp luật còn hạn chế, tiềm ẩn nguy cơ bị kẻ xấu lợi dụng, lôi kéo vào các hành vi vi phạm pháp luật Hơn nữa, điều kiện nhiều vùng sâu, vùng xa rất khó khăn, việc tiếp cận các văn bản pháp luật cũng không dễ dàng, dẫn đến tình trạng họ thực hiện hành vi

vi phạm pháp luật Mặc dù nhà nước đã chú ý đến việc tuyên truyền, giáo dục pháp luật cho người dân, hiện nay đã có một số chuyển biến tích cực nhưng xét cho cùng vẫn cần được sự quan tâm đặc biệt từ phía nhà nước Tại hội nghị trực tuyến

toàn quốc tổng kết 15 năm thực hiện Chỉ thị số 32, qua tổng kết cho thấy, thời gian qua, tình hình vi phạm pháp luật do không hiểu biết pháp luật có chiều hướng ngày càng giảm Theo báo cáo của Bộ Tư pháp, tổng số vụ việc vi phạm hành chính năm

2017 là 8.398.944 vụ, giảm 14,6%, số đối tượng bị xử phạt giảm khoảng 20% so với năm 2016 Năm 2018, tổng số vụ bị phát hiện 6.623.670 vụ, giảm 21,1% so với năm 2017, số đối tượng bị xử phạt cũng giảm 16%

3 Một số kiến nghị xây dựng ý thức pháp luật tại Việt Nam

a Hoàn thiện hệ thống pháp luật

Hiện nay hệ thống pháp luật ở Việt Nam vẫn còn một số hạn chế: có những điều luật chưa được quy định rõ ràng mà chưa có văn bản hướng dẫn thi hành; một

số điều luật quy định chồng chéo nhau; một số văn bản cấp dưới vẫn chưa thống nhất với văn bản của cấp trên; Từ đó dẫn đến khó khăn trong việc thực hiện pháp luật tại Việt Nam

Do đó việc hoàn thiện hệ thống pháp luật là điều cần thiết để đảm bảo ý thức pháp luật cho người dân Đồng thời việc quy định chặt chẽ, thống nhất các quy định của pháp luật sẽ giảm được tình trạng cán bộ, công chức nhà nước thông qua những khe hở của pháp luật mà nhũng nhiễu, gây khó dễ cho người dân

b Tuyên truyền, phổ biến giáo dục cho người dân

Trên thực tế cho thấy, công tác phổ biến, giáo dục pháp luật cho người dân đang được nhà nước quan tâm, chú trọng Bước đầu cho thấy, hoạt động phổ biến, giáo dục pháp luật đã đạt được những thành công ban đầu Tuy nhiên đây vẫn là một hoạt động cần tính thường xuyên và lâu dài để có thể đạt được thành công hơn nữa

Việc tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật còn cần được thực hiện ngay tại địa phương sinh sống, trong môi trường giáo dục như trường trung học cơ sở,