Tình thế cấp thiết là tình thế của người vì muốn tránh một nguy cơ đang thực tế đe dọa lợi ích của Nhà nước, của tập thể, lợi ích chính đáng của mình hoặc của người khác mà không còn các
Trang 1Tạp chí luật học - 35
Tìm hiểu về bản chất của
tình thế cấp thiết
ths Hoàng Văn Hùng *
1 Tình thế cấp thiết trong pháp luật
hình sự là một trong các tình tiết loại trừ
tính chất nguy hiểm cho x hội của hành
vi gây thiệt hại bên cạnh các tình tiết
khác như phòng vệ chính đáng, bắt giữ
người phạm pháp, thi hành mệnh lệnh cấp
trên, thực hiện chức năng nghề nghiệp,
rủi ro trong sản xuất
Tại Điều 14 Bộ luật hình sự, tình thế
cấp thiết được quy định như sau:
"1 Tình thế cấp thiết là tình thế của
người vì muốn tránh một nguy cơ đang
thực tế đe dọa lợi ích của Nhà nước, của
tập thể, lợi ích chính đáng của mình hoặc
của người khác mà không còn cách nào
khác là phải có hành động gây một thiệt
hại nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn ngừa Gây
thiệt hại trong tình thế cấp thiết không
phải là tội phạm
2 Nếu gây thiệt hại rõ ràng là quá
đáng, tức là vượt quá yêu cầu của tình thế
cấp thiết thì người có hành vi đó phải
chịu trách nhiệm hình sự"
Như vậy, quy định này xác định việc
gây thiệt hại nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn
ngừa không bị coi là tội phạm Đồng thời,
người có hành vi gây thiệt hại sẽ không bị
truy cứu trách nhiệm hình sự
Tuy nhiên, quy định này chưa chỉ ra
được một cách rõ ràng là tại sao gây thiệt
hại trong tình thế cấp thiết lại không có
tính nguy hiểm cho x hội Để có cơ sở lí
luận cho hoạt động thực tiễn, chúng ta
cần tìm hiểu bản chất của tình thế cấp
thiết đồng thời phải giải quyết hệ thống các vấn đề có liên quan với nó Có như vậy ta mới trả lời được câu hỏi thứ hai về tình thế cấp thiết là tại sao người có hành
vi gây thiệt hại vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết thì phải chịu trách nhiệm hình sự
2 Tình thế cấp thiết không chỉ được quy định tại Bộ luật hình sự mà còn được quy định trong Bộ luật dân sự tại Điều
267 và Điều 618:
- Điều 267 quy định về nghĩa vụ của chủ sở hữu trong trường hợp xảy ra tình thế cấp thiết như sau:
"1 Tình thế cấp thiết là tình thế của người vì muốn tranh một nguy cơ đang thực tế đe dọa trực tiếp lợi ích của Nhà nước, của tập thể, quyền, lợi ích hợp pháp của mình hoặc của người khác mà không còn cách nào khác là phải có hành
động gây một thiệt hại nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn chặn
2 Trong tình thế cấp thiết, chủ sở hữu tài sản không được cản trở người khác dùng tài sản của mình hoặc cản trở người khác gây thiệt hại đối với tài sản đó để ngăn chặn, làm giảm mối nguy hiểm hoặc thiệt hại lớn hơn có nguy cơ xảy ra
3 Gây thiệt hại trong tình thế cấp thiết không phải là hành vi xâm phạm quyền sở hữu Chủ sở hữu được bồi
* Giảng viên Khoa tư pháp Trường đại học luật Hà Nội
Trang 236 - Tạp chí luật học
thường thiệt hại theo quy định tại khoản 3
Điều 618 của Bộ luật này"
Như vậy, quy định về tình thế cấp
thiết trong Bộ luật dân sự không chỉ xác
định việc gây thiệt hại không phải là hành
vi xâm phạm quyền sở hữu mà còn xác
định nghĩa vụ của chủ sở hữu trong
trường hợp này là không được cản trở
người khác dùng tài sản của mình hoặc
cản trở người khác gây thiệt hại đối với
tài sản của mình
- Điều 618 quy định về bồi thường
thiệt hại trong trường hợp vượt quá yêu
cầu của tình thế cấp thiết như sau
"1 Người gây thiệt hại trong tình thế
cấp thiết không phải bồi thường thiệt hại
cho người bị thiệt hại
2 Trong trường hợp thiệt hại xảy ra
do vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết
thì người gây thiệt hại phải bồi thường
cho người bị thiệt hại
3 Người đM gây ra tình thế cấp thiết
dẫn đến thiệt hại xảy ra thì phải bồi
thường cho người bị thiệt hại"
Nếu quy định về tình thế cấp thiết
trong Bộ luật hình sự xác định việc gây
thiệt hại trong tình thế cấp thiết không
phải là tội phạm và người gây thiệt hại
không bị truy cứu trách nhiệm hình sự thì
các quy định về tình thế cấp thiết trong
Bộ luật dân sự tập trung xác định việc gây
thiệt hại này không phải là hành vi xâm
phạm quyền sở hữu Đồng thời, các quy
định của luật dân sự còn quy định cụ thể
nghĩa vụ của chủ sở hữu trong trường hợp
này Qua đó, ta thấy có sự thống nhất về
mặt pháp lí giữa các quy định của pháp
luật Việt Nam Đáng chú ý là khi quy
định về trường hợp vượt quá yêu cầu của
tình thế cấp thiết, Bộ luật hình sự xác
định đây là trường hợp phạm tội đặc biệt
và người phạm tội phải bị truy cứu trách nhiệm hình sự Bên cạnh đó, người phạm tội còn phải bồi thường cho người bị thiệt hại
3 Nguyên tắc cơ bản được lí luận công nhận và thực tế đ chứng minh trong tình thế cấp thiết là người hoạt động gây thiệt hại trong tình thế cấp thiết đ hi sinh lợi ích nhỏ để bảo vệ lợi ích lớn hơn Hành vi gây thiệt hại trong tình thế cấp thiết có 2 tính chất cơ bản là không trái pháp luật và không có lỗi
Để xem xét việc gây thiệt hại trong tình thế cấp thiết có trái pháp luật không, chúng ta dựa vào các quy định của luật hình sự và dân sự để xác định Theo các quy định này thì tình thế cấp thiết là những việc làm mà Nhà nước khuyến khích mọi công dân thực hiện Nó không những phù hợp với lợi ích của x hội, đáp ứng các đòi hỏi của x hội đối với mỗi công dân mà còn phù hợp với đạo đức x hội
Để xem xét hành vi gây thiệt hại trong tình thế cấp thiết có lỗi hay không, phải dựa vào lí luận về lỗi trong luật hình sự Một người bị coi là có lỗi khi thực hiện một hành vi, nếu hành vi đó là kết quả của sự lựa chọn và quyết định của chủ thể trong khi có đủ điều kiện lựa chọn và quyết định một xử sự khác phù hợp với
đòi hỏi của x hội(1) Theo định nghĩa này thì người gây thiệt hại trong tình thế cấp thiết đ lựa chọn và quyết định cách thức
xử sự phù hợp với đòi hỏi của x hội và như vậy họ không có lỗi
4 Vấn đề trong tình thế cấp thiết cần
được chú ý là hình thức của thiệt hại gây
ra Chúng tôi cho rằng, hình thức thiệt hại gồm các loại sau:
- Thiệt hại đến tính mạng con người;
- Thiệt hại đến sức khỏe con người;
Trang 3Tạp chí luật học - 37
- Thiệt hại đến tài sản;
- Thiệt hại đến quyền tự do cơ bản của
công dân
Đối với thiệt hại đến tính mạng con
người cần phải được chú ý đặc biệt vì tính
mạng là cái quý nhất của con người Về
nguyên tắc, không thể hi sinh tính mạng
của người khác để bảo vệ tính mạng của
bản thân mình Điều này không phù hợp
với quy định về tình thế cấp thiết là hi
sinh lợi ích nhỏ để bảo vệ lợi ích lớn Nó
cũng không phù hợp với đạo đức x hội
Chỉ trong trường hợp đặc biệt mới được
phép gây thiệt hại đến tính mạng con
người
Thiệt hại đến sức khỏe và tài sản của
công dân là thiệt hại dễ hình dung và đ
được thực tế chứng minh Loại thiệt hại
sau cùng ở đây là những hạn chế đối với
các quyền tự do cơ bản của công dân Ta
có thể thấy trường hợp này trong các gia
đình chăm sóc người thân thích là ngươi
bị bệnh tâm thần ở đây, vì lợi ích của
chính người đó mà những người khác
phải hạn chế các quyền tự do của họ bằng
các hình thức khác nhau như nhốt, giữ
trong nhà, theo dõi, giám sát chặt chẽ khi
ra ngoài đường
5 Dấu hiệu cơ bản của mặt chủ quan
của người gây thiệt hại trong tình thế cấp
thiết là phải có mục đích bảo vệ lợi ích
của Nhà nước, của tập thể, lợi ích chính
đáng của mình hoặc của người khác trước
nguy cơ bị đe dọa gây thiệt hại
Nếu thiếu dấu hiệu về mục đích này
thì sự gây thiệt hại sẽ không còn nằm
trong phạm vi của tình thế cấp thiết nữa
Nó sẽ là tội phạm có thể ở giai đoạn hoàn
thành hoặc phạm tội chưa đạt Là tội
phạm hoàn thành khi thiệt hại này phù
hợp với dấu hiệu hậu quả nguy hiểm cho
x hội Nếu thiệt hại chưa đạt đến mức độ của hậu quả nguy hiểm cho x hội thì nó
là tội phạm ở giai đoạn phạm tội chưa đạt Mục đích hành động trong tình thế cấp thiết có các hình thức sau:
- Bảo vệ lợi ích của Nhà nước;
- Bảo vệ lợi ích của tập thể;
- Bảo vệ lợi ích chính đáng của mình;
- Bảo vệ lợi ích chính đáng của người khác
Khi hoạt động, người gây thiệt hại trong tình thế cấp thiết phải có ít nhất một trong các mục đích kể trên Trên cơ sở lí luận về việc hình thành hành động của con người, chúng ta biết rằng mỗi hành
động của con người không chỉ nhằm một mục đích mà có thể còn nhằm nhiều mục
đích khác nhau
Nếu người hành động trong tình thế cấp thiết có nhiều mục đích và là những mục đích kể trên thì đương nhiên đây là tình thế cấp thiết Ví dụ: Muốn tránh nguy cơ hỏa hoạn, người gây thiệt hại vừa
có mục đích bảo vệ tài sản của Nhà nước vừa có mục đích bảo vệ tài sản của công dân
Vấn đề đặt ra ở đây là người gây thiệt hại có nhiều mục đích trong đó có một trong những mục đích kể trên thì có được coi là tình thế cấp thiết không Ví dụ: Muốn tránh nguy cơ hỏa hoạn cho kho tài sản lớn của Nhà nước, người gây thiệt hại
đ chủ động phá tài sản của người hàng xóm không thân thiện với mình để tạo lối vào cho xe cứu hỏa đang tới Chúng tôi cho rằng mặc dù có mục đích phá tài sản của người hàng xóm thì hành vi trên vẫn
được coi là tình thế cấp thiết
6 Nguyên tắc trong tình thế cấp thiết
là hi sinh lợi ích nhỏ để bảo vệ lợi ích lớn Nếu ngược lại thì quy định của tình thế cấp thiết với tính chất là hướng dẫn cách
Trang 438 - Tạp chí luật học
xử sự của con người sẽ vô nghĩa
ở đây, cần chú ý mối tương quan giữa
lợi ích hi sinh và lợi ích cần bảo vệ
Không phải mọi trường hợp, lợi ích cá
nhân đều được đánh giá thấp hơn lợi ích
của Nhà nước và của tập thể, ví dụ: Có
thể hi sinh tài sản của Nhà nước để bảo vệ
tính mạng con người Cũng không phải
mọi trường hợp gây thiệt hại nhỏ hơn để
bảo vệ lợi ích lớn hơn đều là tình thế cấp
thiết vì nó còn phải phù hợp với đạo đức
x hội, ví dụ: Khi người bệnh nặng cần
tiếp máu thuộc nhóm máu hiếm thì không
thể dùng vũ lực để lấy máu của người
khác tiếp cho người này
Khi có nhiều lợi ích cần bảo vệ, về
mặt nguyên tắc, người hoạt động trong
tình thế cấp thiết phải bảo vệ lợi ích cao
hơn Ví dụ: Có nhiều bệnh nhân cấp cứu
nhưng bệnh viện lại chỉ có một máy trợ
tim, phổi
7 Nguồn nguy hiểm trong tình thế
cấp thiết rất đa dạng, có thể là do con
người, súc vật, sức mạnh thiên nhiên
gây ra Trường hợp nguồn nguy hiểm do
con người gây ra cũng có thể chia làm 2
loại:
- Loại thứ nhất là do con người vô ý
gây ra Nếu người gây ra sự nguy hiểm lại
có hành vi gây thiệt hại nhỏ để bảo vệ lợi
ích khác lớn hơn của tình thế cấp thiết thì
nó vẫn hợp pháp Theo quy định về tình
thế cấp thiết thì việc gây thiệt hại đó
không là tội phạm và người gây ra thiệt
hại không bị truy cứu trách nhiệm hình sự
và theo Điều 618 Bộ luật dân sự, người đ
gây ra tình thế cấp thiết dẫn đến thiệt hại
xảy ra thì phải bồi thường cho người bị
thiệt hại
- Loại thứ hai là do con người cố ý
gây ra Nếu người gây ra nguồn nguy
hiểm với mục đích là tạo cớ để từ đó có lí
do gây thiệt hại cho người khác hoặc cho lợi ích của Nhà nước, của tập thể thì theo chúng tôi đó không còn là tình thế cấp thiết Bởi vì, người gây thiệt hại trong trường hợp này không xuất phát từ mục
đích bảo vệ lợi ích của Nhà nước, của tập thể và lợi ích chính đáng của bản thân mình hay của người khác Trường hợp này thiếu dấu hiệu chủ quan về mục đích của tình thế cấp thiết
Trên cơ sở các vấn đề đ nêu, sơ bộ có thể rút ra một số kết luận sau:
- Gây thiệt hại trong tình thế cấp thiết
là việc làm không trái pháp luật và không
có lỗi;
- Thiệt hại trong tình thế cấp thiết là thiệt hại đến tính mạng, sức khỏe, tài sản
và trong trường hợp đặc biệt là quyền tự
do của công dân;
- Mục đích bảo vệ lợi ích của Nhà nước, của tập thể hoặc lợi ích chính đáng của công dân là dấu hiệu bắt buộc của tình thế cấp thiết Nó có thể kết hợp với mục đích khác;
- Lợi ích cần hi sinh trong tình thế cấp thiết không những phải nhỏ hơn lợi ích
được bảo vệ mà còn phải phù hợp với đạo
đức x hội;
- Một người cố ý tạo nên nguy cơ rồi
từ đó gây thiệt hại cho lợi ích của Nhà nước, của tập thể hoặc của công dân thì không được coi là gây thiệt hại trong tình thế cấp thiết
(1) Xem: Trường đại học luật Hà Nội, Giáo trình luật hình sự, tập 1 Nxb CAND, H 1998