Báo cáo "Luật áp dụng trong xét xử của trọng tài thương mại quốc tế " docx

Xác định luật áp dụng để xét xử tranh chấp Luật áp dụng để xét xử tranh chấp là luật mà trọng tài dùng để xem xét việc thực hiện nghĩa vụ của các bên tranh chấp trong quá trình thực hiện

Luật áp dụng trong xét xử của trọng tài thương mại quốc tế

ét xử tranh chấp trong thương mại

quốc tế được tiến hành dưới hai hình

thức là xét xử trước tòa án thương

mại và xét xử trước trọng tài thương mại

quốc tế, trong đó việc xét xử tranh chấp

trước trọng tài thương mại quốc tế đang

trở thành phương pháp quan trọng và phổ

biến trong việc giải quyết các tranh chấp

trong thương mại quốc tế (1) bởi những ưu

điểm vốn có của trọng tài so với tòa án(2)

Tuy nhiên, vấn đề đặt ra là luật của nước

nào được áp dụng trong quá trình xét xử

trọng tài Thực tế cho thấy hiện tượng

xung đột luật luôn xuất hiện trong quá

trình xét xử của trọng tài thương mại

quốc tế Trong đó, luật của rất nhiều nước

liên quan tới quan hệ của các bên trong

hợp đồng cùng có khả năng điều chỉnh

như luật của nước do các bên đương sự

mang quốc tịch hoặc cư trú, luật nơi kí

kết hợp đồng, luật nơi thực hiện hợp

đồng Nói cách khác, khi tranh chấp

được đưa ra trọng tài thương mại quốc tế

thì vấn đề chọn luật đồng thời được đặt

ra Như vậy, việc chọn luật để xét xử của

trọng tài thương mại quốc tế được dựa

trên cơ sở pháp lí nào? Bài viết này chỉ

đề cập việc xác định luật áp dụng trong

xét xử của trọng tài thương mại quốc tế

Việc xác định luật áp dụng trong

trọng tài thương mại quốc tế được xem

xét ở hai vấn đề Đó là việc xác định luật

áp dụng để xét xử đối với quyền và nghĩa

vụ cụ thể của các bên tranh chấp và việc

xác định luật để áp dụng cho quá trình tố

tụng trọng tài Có thể nói đây là hai vấn

đề cơ bản và quan trọng nhất trong việc xác định luật trong hoạt động của trọng tài thương mại quốc tế(3)

1 Xác định luật áp dụng để xét xử tranh chấp

Luật áp dụng để xét xử tranh chấp là luật mà trọng tài dùng để xem xét việc thực hiện nghĩa vụ của các bên tranh chấp trong quá trình thực hiện hợp đồng Luật này được gọi là luật áp dụng cho hợp

đồng Về mặt lí luận cũng như thực tế, luật áp dụng cho hợp đồng được hình thành trên các cơ sở pháp lí sau đây: Thứ nhất là luật do các bên lựa chọn

Về nguyên tắc thì luật do các bên lựa chọn là luật được các bên thỏa thuận ghi trong hợp đồng Trong quá trình giao kết hợp đồng, ngoài những điều khoản cơ bản của hợp đồng như đối tượng của hợp

đồng, giá cả của đối tượng hợp đồng, phương thức thanh toán các bên thường thỏa thuận thêm điều khoản về luật áp dụng cho hợp đồng Theo khoản 1 Điều 3 Công ước Rôma 1980 về luật áp dụng cho hợp đồng được kí ngày 19/6/1980 tại Rôma (Italia) thì các bên chủ thể của hợp

đồng có yếu tố nước ngoài có quyền tự do lựa chọn luật áp dụng cho hợp đồng Luật áp dụng cho hợp đồng là luật

điều chỉnh quyền và nghĩa vụ của các bên trong quá trình thực hiện hợp đồng Khi thỏa thuận luật áp dụng cho hợp đồng, các bên thường chỉ quan tâm đến hiệu lực của nó đối với quyền và nghĩa vụ của

X

* Giảng viên Khoa luật quốc tế Trường đại học luật Hà Nội

mình trong quá trình thực hiện hợp đồng

mà ít khi tính đến sự ảnh hưởng của luật

này đối với quyền và nghĩa vụ của các

bên nếu sau này xảy ra tranh chấp hợp

đồng Về mặt pháp lí, điều khoản về luật

áp dụng cho hợp đồng không chỉ là cơ sở

pháp lí ràng buộc quyền và nghĩa vụ của

các bên chủ thể của hợp đồng đối với

nhau trong quá trình thực hiện hợp đồng

mà nó còn là cơ sở pháp lí để cơ quan xét

xử áp dụng nhằm xác định trách nhiệm

của các bên nếu sau này hợp đồng bị vi

phạm Bởi vì, về mặt chủ quan, khi thỏa

thuận luật áp dụng cho hợp đồng các bên

đb tự nguyện ràng buộc mình bởi các quy

định cụ thể của hệ thống pháp luật nhất

định với mong muốn hợp đồng sẽ được

thực hiện một cách tốt đẹp Như vậy, nếu

tranh chấp phát sinh trong quá trình thực

hiện hợp đồng thì đương nhiên luật do

các bên đb lựa chọn phải được cơ quan

xét xử áp dụng nhằm xác định trách

nhiệm của bên vi phạm hợp đồng Về mặt

thực tế, việc này được thể hiện rõ trong

thực tiễn xét xử các tranh chấp hợp đồng

ở các nước theo hệ thống common law

Một trong những ví dụ điển hình cho vấn

đề này là vụ kiện về tranh chấp hợp đồng

giữa Union of India và McDonnell

Douglas Corporation(4) Nội dung của vụ

kiện này là trong khi giao kết hợp đồng

các bên chủ thể đb thỏa thuận luật áp

dụng cho hợp đồng giữa các bên là luật

của ấn Độ Trong quá trình thực hiện hợp

đồng đb phát sinh tranh chấp và tranh

chấp này đb được các bên đưa ra hội đồng

trọng tài để xét xử Tại hội đồng xét xử,

vấn đề chọn luật để xét xử được đặt ra và

để chọn luật xét xử, cơ quan xét xử đb lập

luận như sau: Trong quá trình xác lập hợp

đồng các bên đb thống nhất chọn luật của

ấn Độ để áp dụng cho hợp đồng Điều

này có nghĩa là luật do các bên lựa chọn không chỉ điều chỉnh quyền và nghĩa vụ của mình trong quá trình thực hiện hợp

đồng mà nó còn chi phối tất cả các điều khoản của hợp đồng, bao gồm cả điều khoản trọng tài (điều khoản liên quan đến việc xét xử tranh chấp) Do vậy, cơ quan xét xử kết luận, trong trường hợp này, luật của ấn Độ không những được áp dụng để điều chỉnh quyền và nghĩa vụ của các bên trong quá trình thực hiện hợp

đồng mà nó còn là luật được cơ quan xét

xử áp dụng để giải quyết tranh chấp Cũng tương tự như vậy, quan điểm này

được thể hiện rõ trong nhiều vụ kiện khác như vụ án CIA Maritima Zorroza S.A v Sesotris S.A.E(5) Vụ án Vita Food Products Inc v Unus Shipping Co (6)

Để tạo điều kiện thuận lợi cho việc giải quyết tranh chấp (nếu có) xảy ra và làm tăng thêm trách nhiệm đối với nhau, trong quá trình giao kết hợp đồng các bên thường thỏa thuận luật áp dụng cho hợp

đồng trong điều khoản trọng tài Bởi vì,

về mặt pháp lí thì thỏa thuận trọng tài

được xem như giao kết độc lập với hợp

đồng thương mại của các bên chủ thể Do

đó, trong trường hợp mặc dù hợp đồng thương mại đb được thực hiện hoặc bị vi phạm, thậm chí bị vô hiệu thì điều khoản

về thỏa thuận trọng tài của hợp đồng vẫn giữ nguyên giá trị pháp lí(7) Như vậy, việc xây dựng thỏa thuận trọng tài mà trong

đó bao gồm cả việc chọn luật áp dụng sẽ

là cơ sở pháp lí vững chắc để bên bị vi phạm được bảo vệ quyền lợi trước cơ quan xét xử

Việc xây dựng thỏa thuận trọng tài

được tiến hành dưới hai hình thức: Được ghi nhận trong điều khoản trọng tài của hợp đồng thương mại quốc tế; được ghi nhận trong văn bản độc lập về trọng tài

được các bên kí kết sau khi đb kí hợp

đồng thương mại quốc tế(8) Theo luật

pháp của hầu hết các nước và các điều

ước quốc tế về thỏa thuận trọng tài thì

thỏa thuận trọng tài chỉ có giá trị pháp lí

khi nó đảm bảo hai tiêu chuẩn, đó là:

Phải được các bên thỏa thuận và phải

được thể hiện dưới hình thức văn bản (ví

dụ, vấn đề này được quy định tại Điều II

(1,2) của Công ước New York 1958 về

công nhận và thi hành các phán quyết

trọng tài nước ngoài, Điều 1 (1,2) của bản

quy tắc trọng tài UNCITRAL ủy ban về

luật quốc tế của Liên Hợp quốc được Đại

hội đồng Liên hợp quốc thông qua ngày

15/12/1976; Điều 2 Luật trọng tài

Malaysia số 93 - 1952 sửa đổi năm

1972 ) Như vậy, dù thỏa thuận trọng tài

được ghi nhận dưới hình thức nào cũng

phải đảm bảo hai tiêu chuẩn pháp lí trên

đây

Thứ hai là luật có quan hệ gắn bó với

hợp đồng

Trong trường hợp các bên không có

thỏa thuận chọn luật áp dụng cho hợp

đồng và những điều khoản trong hợp

đồng mà các bên đb thỏa thuận không đủ

cơ sở pháp lí để giải quyết tranh chấp thì

luật có quan hệ gắn bó với hợp đồng sẽ

được trọng tài áp dụng để xét xử tranh

chấp giữa các bên Khoản 1 Điều 4 Công

ước Rôma (1980) quy định: Nếu các bên

không chọn luật áp dụng thì luật có quan

hệ gắn bó đối với hợp đồng sẽ được áp

dụng Luật có quan hệ gắn bó với hợp

đồng có thể là luật của nước mà các bên

mang quốc tịch hoặc cư trú; luật nơi kí

kết hợp đồng; luật nơi thực hiện hợp

đồng; luật nơi có tài sản là đối tượng

tranh chấp của hợp đồng Việc quyết

định luật nào là luật có quan hệ gắn bó

với hợp đồng để làm cơ sở xét xử tranh

chấp sẽ hoàn toàn phụ thuộc vào lập luận của trọng tài Cơ sở cho những lập luận này dựa vào những chứng cứ, tình huống của từng vụ kiện cụ thể, trên nguyên tắc tôn trọng nguyện vọng của các bên và bảo vệ các nguyên tắc của thương mại quốc tế(9), trong đó quyền lợi của các bên, các điều khoản trong hợp đồng mà các bên đb thỏa thuận phải được bảo vệ; nguyên tắc trung thực trong thương mại, nguyên tắc tôn trọng giá trị đạo đức phải được tôn trọng(10)

2 Xác định luật áp dụng trong tố tụng trọng tài thương mại quốc tế Việc xác định luật áp dụng trong tố tụng trọng tài thương mại quốc tế bị chi phối bởi nguyên tắc tự do thỏa thuận của các bên và nguyên tắc nơi tọa lạc của trọng tài

Thứ nhất, tôn trọng nguyên tắc tự do thỏa thuận của các bên Nếu khi giải quyết tranh chấp thương mại quốc tế tại tòa án thì tòa án phải tuân thủ nguyên tắc lex fori, theo đó tòa án buộc phải tiến hành mọi thủ tục tố tụng theo quy định của pháp luật nước mình về tố tụng thì việc giải quyết tranh chấp tại trọng tài lại khác với tòa án Trong nhiều trường hợp, trọng tài không nhất thiết phải tuân thủ theo các quy định về thủ tục tố tụng về trọng tài của nước mà trọng tài tiến hành xét xử(11) Bởi vì, nguyên tắc thỏa thuận của các bên chủ thể trong hợp đồng thương mại quốc tế không những chi phối việc chọn luật để điều chỉnh nghĩa vụ của các bên trong quá trình thực hiện hợp

đồng mà nó còn chi phối cả việc thành lập hoặc chọn trọng tài trong đó bao gồm cả việc đưa ra các nguyên tắc xét xử hoặc chọn luật tố tụng cho quá trình xét xử của trọng tài

Trên thực tế, khi thỏa thuận về trọng

tài để xét xử tranh chấp, các bên có thể

chỉ định một hội đồng trọng tài thường

trực (trọng tài thiết chế) hoặc cũng có thể

thỏa thuận thành lập trọng tài ad hoc

(trọng tài vụ việc) Trong mỗi trường hợp

chọn hình thức trọng tài thì việc chọn luật

áp dụng cho tố tụng trọng tài cũng khác

nhau, đó là:

- Trong trường hợp các bên thỏa thuận

chọn trọng tài thường trực cụ thể để xét

xử tranh chấp của mình thì đb đồng nghĩa

với việc các bên thỏa thuận chọn luật tố

tụng để áp dụng cho trọng tài đó Bởi vì,

khi trọng tài thường trực được các bên

thỏa thuận lựa chọn xét xử tranh chấp thì

cơ quan trọng tài này sẽ áp dụng thủ tục

tố tụng của mình để tiến hành xét xử Ví

dụ, Điều 1 Bản quy tắc trọng tài

UNCITRAL quy định khi các bên hợp

đồng đb thỏa thuận bằng văn bản rằng

các tranh chấp liên quan tới hợp đồng sẽ

được đưa ra giải quyết bằng trọng tài

Theo Bản quy tắc trọng tài UNCITRAL

thì các tranh chấp này sẽ được giải quyết

bằng bản quy tắc đó Điều 15 của Bản

quy tắc này chỉ rõ: "Trọng tài có thể tiến

hành thủ tục tố tụng trọng tài theo cách

thức mà trọng tài cho là thích hợp nhưng

phải bảo đảm sự bình đẳng giữa các bên

và bảo đảm cho mỗi bên có đủ cơ hội

trình bày vụ việc của mình ở bất cứ giai

đoạn nào của quá trình tố tụng" Tương

tự như vậy, Điều 8 Quy định về hoà giải

và trọng tài của Phòng thương mại quốc

tế (ICC) đb được sửa đổi, bổ sung và có

hiệu lực từ ngày 1/1/1988 ghi nhận: "Khi

các bên thỏa thuận nhờ đến trọng tài của

Phòng thương mại quốc tế thì họ qua đó

phục tùng quy định này" hoặc Điều 11

Quy định này ghi nhận: "Các nguyên tắc

áp dụng trong tố tụng trước trọng tài viên

là các nguyên tắc xuất phát từ Quy định này và trong trường hợp Quy định này không đề cập thì áp dụng các nguyên tắc

mà các bên đG xác định và trong trường hợp các bên không xác định thì trọng tài viên xác định bằng cách dựa vào hoặc không dựa vào một luật quốc gia về tố tụng áp dụng cho trọng tài" Như vậy, theo Điều 11 Quy định về hòa giải và trọng tài của Phòng thương mại quốc tế thì nguyên tắc áp dụng quy tắc về tố tụng của tổ chức trọng tài đb được ưu tiên hơn

so với nguyên tắc thỏa thuận của các bên

Điều này có nghĩa là về mặt nguyên tắc thì khi các bên chủ thể đb lựa chọn trọng tài thường trực thì luật áp dụng cho tố tụng trọng tài đương nhiên được xác định

Đó là các quy tắc về tố tụng được ghi nhận trong quy chế của tổ chức trọng tài thường trực đó

- Trong trường hợp các bên thỏa thuận thành lập trọng tài ad hoc thì việc xác

định luật áp dụng cho tố tụng trọng tài sẽ

do các bên tự quyết định Các bên có thể thỏa thuận xây dựng nên các nguyên tắc một cách độc lập và cũng có thể chọn các quy định về tố tụng của một tổ chức trọng tài thường trực nào đó để áp dụng cho trọng tài mà các bên đb lập ra Trong trường hợp các bên lựa chọn các quy định của tổ chức trọng tài thường trực nào đó thì các quy định này có thể được các bên thỏa thuận giữ nguyên hoặc được sửa đổi,

bổ sung trước khi áp dụng

Nếu so sánh việc chọn luật tố tụng trong trọng tài thường trực với việc chọn luật tố tụng trong trọng tài ad hoc thì việc chọn luật tố tụng trong trọng tài ad hoc có những ưu điểm và hạn chế nhất định Như

đb đề cập ở trên, việc chọn luật tố tụng cho trọng tài thường trực hoàn toàn phụ thuộc vào việc chọn trọng tài, theo đó

một khi các bên đb thỏa thuận chọn trọng

tài thường trực thì đương nhiên phải chấp

nhận những quy định về tố tụng của trọng

tài thường trực này Như vậy, nguyên tắc

"tự do lựa chọn" của các bên trên thực tế

đb bị hạn chế Ngược lại, đối với việc

chọn trọng tài ad hoc, các bên được bảo

đảm quyền "tự do lựa chọn" và không bị

lệ thuộc trong việc chọn luật áp dụng cho

hoạt động trọng tài Thực tế cho thấy hoạt

động trọng tài ad hoc đạt hiệu quả rất cao

nếu các bên thực hiện tốt những điều đb

cam kết trong việc chọn luật tố tụng cho

trọng tài Tuy nhiên, nếu các bên không

thiện chí hoặc không có tinh thần hợp tác

thì hoạt động của trọng tài ad hoc kém

hiệu quả so với trọng tài thường trực Bởi

vì, trên thực tế, cơ chế giám sát thực hiện

hoạt động tố tụng của trọng tài ad hoc

không chặt chẽ bằng trọng tài thường

trực(12)

Thứ hai, áp dụng nguyên tắc nơi tọa

lạc của trọng tài Một trong những vấn đề

quan trọng liên quan tới việc chọn luật tố

tụng cho trọng tài là việc xác định nơi

"tọa lạc của trọng tài" (arbitral seat) trong

quá trình xét xử tranh chấp Về mặt lí

luận thì luật tố tụng trong trọng tài không

chỉ phụ thuộc vào sự lựa chọn hình thức

trọng tài như đb đề cập ở trên mà nó còn

phụ thuộc vào học thuyết nơi tọa lạc (seat

theory) của trọng tài Theo thuyết này thì

luật của nơi mà trọng tài tiến hành xét xử

tranh chấp sẽ chi phối hoạt động tố tụng

của trọng tài(13) Nói cách khác, theo học

thuyết nơi tọa lạc thì trọng tài tiến hành

xét xử ở đâu thì sẽ áp dụng luật tố tụng

trọng tài ở nơi đó Thuyết này được áp

dụng để xác định luật tố tụng cho trọng

tài trong trường hợp nếu các bên không

thỏa thuận chọn luật tố tụng Do đó, như

đb trình bày ở trên, việc áp dụng thuyết

này để xác định luật áp dụng cho tố tụng trọng tài quốc tế thường xảy ra trong trường hợp các bên thành lập trọng tài ad hoc Thuyết "nơi tọa lạc của trọng tài" không những được áp dụng trên thực tế

mà nội dung của thuyết này còn được ghi nhận trong nhiều văn bản pháp lí quốc tế quan trọng như Công ước New York 1958

về việc công nhận và thi hành các phán quyết trọng tài nước ngoài tại Điều III và

Điều VI (1.d) và tại Điều 16 của Bản quy tắc trọng tài UNCITRAL

Như vậy, việc chọn luật cho tố tụng trọng tài trước tiên phải tuân thủ theo nguyên tắc tôn trọng sự thỏa thuận của các bên chủ thể Nếu các bên không thỏa thuận thì học thuyết "nơi tọa lạc của trọng tài" sẽ được áp dụng để xác định luật điều chỉnh tố tụng trọng tài thương mại quốc tế

Tóm lại, vấn đề chọn luật áp dụng trong xét xử của trọng tài thương mại quốc tế là một trong những vấn đề pháp lí quan trọng của hoạt động thương mại quốc tế,

nó bao gồm hai lĩnh vực đó là chọn luật

để trọng tài áp dụng cho việc xét xử tranh chấp về quyền và nghĩa vụ của các bên và chọn luật tố tụng trọng tài Trong cả hai lĩnh vực này nguyên tắc tự do thỏa thuận lựa chọn của các bên luôn được tôn trọng, mặc dù trên thực tế việc chọn luật

tố tụng cho trọng tài thường trực, trong nhiều trường hợp, còn bị hạn chế Bên cạnh sự giống nhau trong việc cùng áp dụng nguyên tắc tự do thỏa thuận để chọn luật áp dụng, việc chọn luật cho

(xem tiếp trang 11)