tiễn giải quyết tranh chấp kinh tế trong nền kinh tế thị trường, bằng Nghị định số 116/CP ngày 5/9/1994, Chính phủ đã cho phép thành lập các trung tâm trọng tài kinh tế với tư cách là tổ
Trang 1NGHIÊN CỨU - TRAO ĐỔI
MỘT SỐ Ý KIẾN VỀ THỰC TRANG VÀ
PHƯƠNG HƯỚNG HOÀN THIỆN PHÁP LUAT TRỌNG TÀI KINH TẾ Ở NƯỚC TA HIỆN NAY
hực hiện đường lối đổi mới của Đảng
và Nhà nước, toàn Đảng, toàn dân ta
đang nỗ lực phấn đấu xây dựng nền kinh
tế nhiều thành phần theo cơ chế thị
trường,“có sự quản lí của Nhà nước theo
định hướng xã hội chủ nghĩa Việc xây
dựng nền kinh tế thị trường đòi hỏi chúng
hải chú ý đúng mức đến một sản
phẩm tất yếu của nó là biện pháp giải
quyết tranh chấp kinh tế bằng trọng tài
Tự do kí kết hợp đồng, tự do kinh doanh
trong khuôn khổ của pháp luật đương
nhiên bao gồm cả tự do thỏa thuận lựa
chọn biện pháp giải quyết tranh chấp
kinh tế bằng trọng tài
Ở Việt Nam, trước 1/7/1994 tồn tại 2
loại hình trọng tài:
a Trọng tài kinh tế Nhà nước là cơ
quan của Nhà nước, do Nhà nước thành
lập ở cả trung ương và địa phương để giải
quyết các tranh chấp phát sinh tt hợp
dong kinh té va lam nhiém vu quan lí nhà
nước đối với các hợp đồng kinh tế;
b Trung tâm trọng tài quốc tế Việt
Nam (tiền thân là 2 hội đồng trọng tài:
Hội đồng trọng tài ngoại thương và Hội
đồng trọng tài hàng hải) là loại hình
trọng tài phi chính phủ, bên cạnh phòng
thương mại và công nghiệp Việt Nam, có
thẩm quyền giải quyết tranh chấp kinh te
có yếu tố nước ngoài khi các bên tranh
chấp thỏa thuận đưa tranh chấp ra Trung
tâm trọng tài
Từ ngày 1/7/1994, hệ thống trọng tài
kinh tế nhà nước ở nước ta đã chấm dứt
hoạt động; các tranh chấp kinh tế được
chuyển cho tòa kinh tế tại tòa án nhân
PTS ĐOÀN NĂNG *
dân giải quyết
Để đáp ứng đòi hỏi của thực tiễn giải quyết tranh chấp kinh tế trong nền kinh tế thị trường, bằng Nghị định số 116/CP ngày 5/9/1994, Chính phủ đã cho phép thành lập các trung tâm trọng tài kinh tế với tư cách là tổ chức xã hội - nghề nghiệp (phi chính phủ) ở các tỉnh, thành
phố trực thuộc trung ương Như vậy, ở nước ta hiện nay chỉ tồn tại một loại hình
trọng tài là trọng tài phi chính phủ và bao
gồm Trung tâm trọng tài quốc tế bên
cạnh Phòng thương mại và công nghiệp Việt Nam và các trung tâm trọng tài kinh
tế ở các tỉnh, thành phố trực thuộc trung
uong
I THUC TRANG PHAP LUAT HIEN
HANH VET RONG TAI KINH TE
1 Đối với các trung tam trong tài
kinh tế ở các tỉnh, thành phố trực
thuộc trung ương
Cơ sở pháp lí cho tổ chức và hoạt động của các trung tâm trọng tài ở các tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương: hiện nay bao gồm Nghị định số 116/CP
của Chính phủ ngày 5/9/1994 (sau đây gol tắt là Nghị định 116/CP) và Thông tư
số 02 của Bộ trưởng Bộ tư pháp ngày
3/1/1995 (sau đây gọi tắt là Thông tư 02)
hướng dẫn thi hành Nghị định này
Nghị định 116/CP khẳng định trọng tài kinh tế là tổ chức xã hội - nghề nghiệp (phi chính phủ), được thành lập dưới hình thức các trung tâm trọng tài ở các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung uong ‘Trung tâm trọng tài kinh tế có thẩm quyền giải
* Van phòng Chính phủ
Trang 2II
quyết các tranh chấp về hợp đồng kinh tế,
các tranh chấp giữa công ty với các thành
viên của công ty, giữa các thành viên của
công ty đối với nhau liên quan đến việc
thành lập, hoạt động, giải thể công ty;
các tranh chấp liên quan đến việc mua
bán cổ phiếu, tín phiếu Tất nhiên, trung
tâm trọng tài kinh tế chỉ có quyền giải
quyết tranh chấp khi các bên tranh chấp
thỏa thuận đưa tranh chấp ra trọng tài để
giải quyết trong phạm vi pháp luật cho
phép
Nghị dinh 116/CP không quy định rõ
nhưng Thông tư 02 khẳng định trung tâm
trọng tài kinh tế có thẩm quyền giải
quyết các loại tranh chấp nêu trên ngay
cả khi các tranh chấp đó có yếu tố nước
ngoài
Nghị định I16/CP quy định khá cụ
thể về thỏa thuận trọng tài, quy định điều
kiện rất chặt chẽ để cá nhân được cấp thẻ
trọng tài viên (Bộ trưởng Bộ tư pháp còn
quy định chế độ thi tuyển, quyết định
thành lập hội đồng xét chọn trọng tài viên
và quy định thủ tục xét chọn trọng tài
viên và cấp thẻ trọng tài viên theo đề nghị
của hội đồng này); điều kiện, trình tự, thủ
tục thành lập trung tâm trọng tài kinh tế;
giao cho Bộ tư pháp thực hiện thống nhất
quản lí nhà nước đối với hoạt động của
các trung tâm trọng tài kinh tế trong cả
nước; sở tư pháp giúp chủ tịch ủy ban
nhân dân cấp tỉnh quản lí tổ chức, hoạt
động của trung tâm trọng tài kinh tế địa
phương
Nghị định I16/CP còn quy định khá
cụ thể quy tắc tố tụng trọng tài kinh tế
nhằm bảo đảm việc giải quyết tranh chấp
tại trọng tài kinh tế được chính xác,
khách quan: vô tửi:đún# pháp luât T»`ÃItX~11 VV tity ree CS sete
Điều đáng lưu ý và hoàn toàn phù hợp
với thực tiễn trọng tài trên thế giới là
Nghị định 116/CP khẳng định quyết định
"giải quyết tranh chấp của trọng tài có '
hiệu lực thi hành, không bị kháng cáo
Nhìn chung, nội dung của Nghị định 116/CP khá chi tiết, bao quát hầu hết các vấn đề cơ bản, tạo cơ sở pháp lí ban đầu cho sự ra đời và hoạt động của các trung tâm trọng tài kinh tế ở các tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương Song thực tiễn
tổ chức và hoạt động của các trung tâm trọng tài kinh tế thời gian qua cho thấy rằng, nội dung Nghị định 116/CP va Thông tư 02 của Bộ tư pháp hướng dẫn thi hành Nghị định này đã bộc lộ một số
điểm cần phải được cân nhắc để sửa đổi,
bổ sung thì mới đáp ứng được yêu cầu của cuộc sống Cụ thể như sau:
- Thông tư O2 quy định việc xét cấp thẻ trọng tài viên chỉ áp dụng đối với
những người có bằng cử nhân luật hoặc tương đương là không phù hợp với tính thần của Nghị định 116/CP va cing
không phù hợp với thực tiễn Trong thực tiễn giải quyết các tranh chấp kinh tế,
nhiều khi nếu chỉ có các chuyên gia pháp luật, không có các trọng tài viên là
chuyên gia có kinh nghiệm và uy tín về
chuyên ngành kinh tế, kĩ thuật nhất định
thì không thể giải quyết được Việc xét
chọn trọng tài viên giới hạn trong giới luật gia, không chú ý hoặc chú ý không đúng mức đến việc chọn trọng tài viên từ
các chuyên gia giỏi, có uy tín về các chuyên ngành kinh tế, kĩ thuật là điều không phù hợp với yêu cầu tạo điều kiện
nâng cao uy tín cũng như chất lượng, hiệu quả hoạt động của các GIẢN, tâm trọng tài kinh tế
- Vấn đề bảo đảm thi hành các tuyết
định của trọng tài kinh tế cũng là vấn đề
chưa được quy định trong Nghị định 116/CP Nghị định này một mặt thừa
nhận thẩm quyền của trọng tàPtkizôi tế
giải quyết tranh chấp kinh tế khi thỏa thuận trọng tài có giá trị pháp lí (các Điều | va 3); khẳng định quyết định của trọng tài có hiệu lực thi hành ngay, không
bị kháng cáo (Điều 5); mặt khác (Điều
Trang 3| NGHIÊN CỨU - TRAO ĐỔI |
31) lại hết sức đơn giản và dễ đàng cho
phép bên này đưa vụ việc ra tòa án để
giải quyết theo thủ tục giải quyết các vụ
án kinh tế, khi bên kia không tự nguyện
thi hành quyết định của trọng tài Vô tình
quy định quá giản đơn tại Điều 31 Nghị
định 116/CP đã làm giảm giá trị các nội
dung của chính Nghị định này, vô hiệu
hóa quyết định đúng pháp luật của trọng
tài kinh tế
- Mối quan hệ giữa trọng tài kinh tế
và các cơ quan bảo vệ pháp luật như tòa
an và cơ quan thi hành án cũng chưa
được quy định nhằm góp phần tạo điều
kiện cho trọng tài kinh tế hoạt động một
cách có hiệu quả và phát huy vai trò của
mình Tuy nhiên, chúng ta hiểu vấn đề
này không thể xử lí được bằng một văn
bản dưới luật
Từ những điểm trình bày nêu trên, có
thể nói cơ sở pháp lí để tổ chức và hoạt
động của các trung tâm trọng tài kinh tế
chưa đáp ứng được yêu cầu, chưa tạo
được điều kiện thuận lợi cho các trung
tâm trọng tài kinh tế khẳng định vai trò,
uy tín và phát huy những ưu việt của
mình
2 Đối với Trung tâm trọng tài quốc
tế Việt Nam
Cơ sở pháp lí cho tổ chức và hoạt
động của Trung tâm trọng tài quốc tế
Việt Nam hiện nay gồm Quyết định số
204/TTg của Thủ tướng Chính phủ ngày
78/4/1993 (về tổ chức Trung tâm trọng'
tài quốc tế Việt Nam, đồng thời phê
duyệt Điều lệ của Trung tâm trọng tài
quốc tế Việt Nam) và Quyết định số
I14/I'Tg của Thủ tướng Chính phủ ngày
16/2/1996 (về mở rộng thẩm quyền giải
quyết các tranh chấp của Trung tâm trọng
tài quốc tế Việt Nam)
Theo Quyết định số 204/TTg nêu
trên, Trung tâm trọng tài quốc tế Việt
Nam là tổ chức phi chính phủ bên cạnh
Phòng thương mại và công nghiệp Việt
Nam, có thẩm quyền giải quyết các tranh chấp phát sinh từ các quan hệ kinh tế quốc tế như hợp đồng ngoại thương, các hợp đồng đầu tư, du lịch, vận tải và bảo hiểm quốc tế, chuyển giao công nghệ, tín dụng và thanh toán quốc tế v.v Bằng Quyết định số I14/TTg ngày 16/2/1996, Thủ tướng Chính phủ cho phép Trung tâm trọng tài quốc tế Việt Nam giải quyết
cả các tranh chấp kinh tế không có yếu tố nước ngoài nếu các bên tranh chấp thỏa thuận đưa tranh chấp ra giải quyết tại Trung tâm trọng tài quốc tế Việt Nam
Như vậy, hiện nay Trung tâm trọng
tài quốc tế Việt Nam có thẩm quyền giải quyết các tranh chấp kinh tế nói chung, không phân biệt tranh chấp kinh tế trong nội bộ quốc gia hay tranh chấp kinh tế có yếu tố nước ngoài, rộng hơn thẩm quyền của các trung tâm trọng tài kinh tế ở các tỉnh, thành phố trực thuộc trung uong
So với cơ sở pháp lí để tổ chức và hoạt động của các trung tâm trọng tài kinh tế ở các tính, thành phố trực thuộc trung ương, cơ sở pháp lí để tổ chức và hoạt động của Trung tâm trọng tài quốc tế Việt Nam có nhiều điểm tương đồng Tuy nhiên, cũng có một số điểm khác biệt
đáng lưu ý như sau:
- Khác với đối tượng tuyển chọn trọng tài viên cho các trung tâm trọng tài kinh
tế ở các tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương, đối tượng tuyển chọn trọng tài viên của Trung tâm trọng tài quốc tế Việt Nam bao gồm không chỉ những người có bằng cử nhân luật hoặc tương đương mà
cả những người có kiến thức và kinh
nghiệm trong các lĩnh vực như ngOoạI
thương, đầu tư, tài chính, ngân hàng, vận
tải, bảo hiểm v.v Ban thường trực Phòng
thương mại và công nghiệp Việt Nam chọn trọng tài viên cho Trung tâm trọng
tài quốc tế Việt Nam, không cần thông qua chế độ thi tuyển và cấp thẻ của Bộ tư
Trang 4| NGHIÊN CỨU - TRAO ĐỔI |
pháp như đối với trọng tài viên của các
trung tâm trọng tài kinh tế ở các tỉnh,
thành phố trực thuộc trung ương Tuy
nhiên, trên thực tế, Ban thường trực
Phòng thương mại và công nghiệp Việt
Nam đã có sự chọn lựa rất kĩ các trọng tài
viên
- Về quản lí nhà nước, điểm khác biệt
thể hiện ở chỗ Trung tâm trọng tài quốc
tế Việt Nam do Chính phủ cho phép
thành lập, phê duyệt điều lệ và do Phòng
thương mại và công nghiệp Việt Nam
quản lí (Phòng thương mại và công
nghiệp Việt Nam là tổ chức phi chính
phủ, do Chính phủ trực.tiếp chỉ đạo và
quản lí), trong: khi đó các trung tâm trong
tài kinh tế ở các tỉnh, thành phố trực
thuộc trung ương do Bộ tư pháp thống
nhất quản lí về mặt nhà nước trên phạm
_ vi cả nước, bao gồm cả VIỆC xét cấp thẻ
trọng tài viên; ủy ban nhân dân cấp tỉnh
quản lí tổ chức và hoạt động của các
trung tâm trọng tài kinh tế này tại địa
phương, bao gồm cả việc cấp và thu hồi
giấy phép thành lập và hoạt động của các
trung tâm đó
- Về phí trọng tài: Trung tâm trọng tài
quốc tế Việt Nam thực hiện việc thu phí
trọng tài theo quy định của Hội đồng
quản trị Phòng thương mại và công
nghiệp Việt Nam phù hợp với tập quán áp
dụng tại các tổ chức trọng tài ở các nước
trên thế giới Ngược lại, các trung tâm
trọng tài kinh tế ở các tỉnh, thành phố,
trực thuộc trung ương thu phí trọng tài
theo khung lệ phí do Bộ tài chính và Bộ
tư pháp quy định
- Về cơ chế bảo đảm thi hành quyết
định của trọng tài: Đối với quyết định của
trọng tài trong trường hợp tranh chap
kinh tế không có yếu tố nước ngoài do
hội đồng trọng tài thuộc trung tâm trọng
tài kinh tế ở tỉnh, thành phố trực thuộc
trung ương cũng như Hội đồng trọng tài
thuộc Trung tâm trọng tài quốc tế Việt
Nam tuyên, cho đến nay pháp luật Việt
Nam không quy định cơ chế nào để bảo
đảm thi hành
Đối với quyết định của Hội đồng
trọng tài thuộc Trung tâm trọng tài quốc
tế Việt Nam cũng như quyết định của hội
đồng trọng tài thuộc các trung tâm trọng
tài kinh tế ở tỉnh, thành phố trực thuộc
trung ương về những tranh chấp có yếu tố
nước ngoài, việc bảo đảm thi hành được thực hiện theo cơ chế hình thành bởi Công ước New York năm 1958 vé céng
nhận và thi hành quyết định của trọng tài
nước ngoài mà Việt Nam đã tham gia từ năm 1995 và bởi Pháp lệnh công nhận và thi hành tại Việt Nam quyết định của trọng tài nước ngoài nếu như quyết định
đó phải được thi hành ở nước ngoài Song nếu quyết định đó phải được thi hành ngay tại Việt Nam thì cũng không CÓ CƠ chế nào để bảo đảm thi hành
Như vậy, nhìn vào thực trạng các quy định hiện hành của pháp luật nước ta về
tổ chức và hoạt động của các tổ chức trọng tài phi chính phủ, chúng ta thấy các
tổ chức trọng tài phi chính phủ hoàn toàn giống nhau về tính chất, về phạm vi thẩm quyền v.v nhưng lại sage thanh lap va hoạt động trên cơ sở 2 mặt bằng pháp lí khác nhau với những sự chồng chéo và mâu thuẫn rất rõ rệt; các văn “ban phap luật trong lĩnh vực này đều là văn bản pháp quy dưới luật, hiệu lực pháp lí không cao, có nhiều điểm khiếm khuyết,
bất cập so với thực tiễn phát triển của nền
kinh tế thị trường
Thực tiễn đó đã đặt ra một yêu cầu bức xúc là phải nhanh chóng hoàn thiện
hệ thống pháp luật về trọng tài kinh tế để tạo điều kiện thuận lợi cho tổ chức và hoạt động của tất cả các tổ chức trọng tài phi chính phủ, gop phan nang cao hiéu qua giải quyết các tranh chấp kinh tế để thúc đẩy phát triển sản xuất, kinh doanh
Trang 5
NGHIÊN CUU - TRAO ĐỔI |
Il PHUONG HƯỚNG HOÀN THIỆN
PHÁP LUẬT VỀ TRỌNG TÀI KINH TẾ
1 Những quan điểm cơ bản chỉ đạo
việc hoàn thiện pháp luật về trọng tài
kinh tế
Để thực hiện việc hoàn thiện pháp
luật về trọng tài kinh tế, trước hết chúng
ta cần phải xác định rõ những quan điểm
cơ bản có tính chất chỉ đạo việc xây dựng
pháp luật trong lĩnh vực này Theo ý kiến
của chúng tôi, các quan điểm cơ bản đó
nên bao gồm:
- Phải quán triệt sâu sắc đường lối,
chính sách đổi mới của Đảng, đặc biệt
đường lối, chính sách đổi mới về kinh tế
và quản lí kinh tế, bao gồm cả kinh tế đối
ngoại Cụ thể là chính sách phát triển nền
kinh tế nhiều thành phần, theo cơ chế thị
trường có sự quản lí của Nhà nước theo
định hướng xã hội chủ nghĩa, hội nhập
tích cực với nền kinh tế khu: vực và thế
gidi Thuc hiện chính sách này, đương
nhiên dẫn đến chỗ thừa nhận quyền tự do
kinh doanh, tự do hợp đồng trong khuôn
khổ của pháp luật và đi liền với nó là tồn
tại sự đa dạng của các biện pháp giải
quyết các tranh chap kinh tế, trong đó có
cả biện pháp giải quyết tranh chấp kinh tế
bằng trọng tài kinh tế phi chính phủ
Việc hoàn thiện pháp luật về trọng tài
kinh tế phải theo quan điểm không chỉ
tiếp tục thừa nhận sự tồn tại và phát triển
của biện pháp giai quyét tranh chap kinh
té bang trong tài kinh tế phi chính phủ,
khẳng định các {rung tâm trọng tài kinh
tế là tổ chức xã hội - nghề nghiệp, tổ
chức phi chính phủ mà còn phải thực sự
tạo điều kiện thuận lợi hơn nữa cho tổ
chức và hoạt động của các trung tâm
trọng tài kinh tế; giúp cho trọng tài kinh
tế vươn lên khẳng định vai trò, uy tín,
phát huy những ưu việt của mình SO VỚI
VIỆC giải quyết tranh chấp kinh tế bằng
các biện pháp khác; đáp ứng đòi hỏi của
nền kinh tế nhiều thành phần, theo cơ chế
thị trường có sự quản lí của Nhà nước
theo định hướng xã hội chủ nghĩa nhằm góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội với nhịp độ cao và vững chắc
- Việc hoàn thiện pháp luật về trọng tài kinh tế phải được thực hiện trong khuôn khổ của Hiến pháp nam 1992, đồng bộ với luật pháp mới ban hành trong những năm gần đây nhằm cụ thể hóa các quy định của Hiến pháp vào các lĩnh vực khác nhau của đời sống Sở di nhu vay là
vì Hiến pháp năm 1992 1a nén tang, co sé của toàn bộ hệ thống pháp luật Việt Nam hiện hành; mọi sự chồng chéo, mâu thuẫn
và thiếu đồng bộ đều làm cho từng văn bản pháp luật và toàn bộ hệ thống pháp luật của chúng ta kém, thậm chí không có
hiệu lực thực tế
- Nội dung của pháp luật về trọng tài phải được xây dựng nhằm tạo ra cơ chế bảo đảm giải quyết tranh chấp kinh tế bằng trọng tài một cách có hiệu quả,
“đúng pháp luật nhằm góp phần nhanh chóng ổn định và phát triển các mối quan
hệ kinh tế, bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của các bên đương sự và thúc đẩy phát triển sản xuất, kinh doanh
- Việc hoàn thiện pháp luật về trọng
tài kinh tế phải bảo đảm tăng cường sự quản lí chặt chế của Nhà nước bằng chính sách, pháp luật đối với tổ chức và hoạt động trọng tài kinh tế đồng thời phát huy vai trò tự quản của các tổ chức xã hội
- nghề nghiệp trong khuôn khổ của pháp luật và quy định của điều lệ tổ chức đã
được phê duyệt
- Bảo đảm tính kế thừa của pháp luật trong việc điều chỉnh tổ chức và hoạt động của trọng tài phi chính phủ Pháp
luật hiện hành ở nước ta về trọng tài kinh
tế tuy có một số khiếm khuyết như đã
nêu ở mục I nhưng phần lớn các quy định vẫn còn phù hợp với cơ chế vận hành nền kinh tế thị trường như các quy định về
thỏa thuận trọng tài, thẩm quyển của
Trang 6| NGHIÊN CỨU - TRAO Đổi |
trong tài kinh tế, thủ tục tố tụng trọng
Vi vậy, những quy định còn phù hợp
này cần phải được kế thừa
- Tham khảo và tiếp thu có chọn lọc
kinh nghiệm của các nước trên thế gIới
Việc tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm
của các nước trên thế giới sẽ giúp chúng
ta xây dựng các quy phạm pháp luật về
trọng tài kinh tế vừa phù hợp với thực tiễn
và trình độ phát triển nền kinh tế thị
trường của Việt Nam, vừa phù hợp với
yêu cầu của nền kinh tế thị trường, tạo
điều kiện cho các tổ chức trọng tài kinh
tế của nước ta nhanh chóng vươn lên
ngang tầm với các tổ chức trọng tài của
các nước trong khu vực và trên toàn thế
ĐIỚI
2 Phương hướng hoàn thiện pháp
luật về trọng tài kinh tế
Từ các điểm trình bày nêu trên, theo
quan điểm của chúng tôi, việc hoàn thiện
pháp luật về trọng tài kinh tế ở nước ta
hiện nay nên theo phương hướng cụ thể
sau:
- Về: hình thức văn bản
Sớm ban hành một văn bản thống
nhất có hiệu lực pháp lí cao về trọng tài
kinh tế nhằm tạo mặt bằng pháp lí thống
nhất và ổn định cho tổ chức và hoạt động
của tất cả các tổ chức trọng tài kinh tế
Nên ban hành văn bản này dưới hình thức
pháp lệnh của Ủy ban thường vụ Quốc
hội để kịp thời đáp ứng yêu cầu bức bách
của thực tiễn
- Về tên gọi và phạm vi điều chỉnh
của pháp lệnh
Theo quan điểm của chúng tôi, nếu
khái niệm “thương mại” được hiểu theo
nghĩa rộng bao gồm tất cả các lĩnh vực
sản xuất, kinh doanh thì tốt nhất nên gọi
là Pháp lệnh trọng tài thương mại Nhưng
lâu nay ở Việt Nam, khái niệm “thương
mại” được hiểu theo nghĩa hẹp Trong
Luật thương mại mới ban hành năm 1996
khái niệm này cũng vẫn được hiểu theo
nghĩa hẹp Vì vậy, hiện nay phương án khả di nhất là đặt tên cho pháp lệnh là Pháp lệnh trọng tài kinh tế Tất nhiên từ
“kinh tế” ở đây cũng phải được hiểu theó
nghĩa rộng
Về phạm vi điều chỉnh, theo quan
điểm của chúng tôi, Pháp lệnh này không
chỉ điều chỉnh hoạt động mà cả tổ chức
của trọng tài kinh tế phi chính phủ Dé tránh tình trạng gây nhầm lẫn với các loại hình trọng tài khác có thể hình thành
trong tương lai, nên chăng phải nhấn mạnh rằng Pháp lệnh này chỉ quy định về
tổ chức và hoạt động của trọng tài kinh tế với tính chất là trọng tài kinh tế phi chính phủ
- Về thẩm quyền của trọng tài
Quy định của pháp luật hiện hành về
thấm quyền của các trees, tam trong tai
vé co ban van phi hop voi thuc tién va nên tiếp tục được khẳng định trong pháp lệnh trọng tài kinh tế Cụ thể như sau:
Trọng tài kinh tế có thẩm quyền giải quyết các tranh chấp phát sinh từ các
quan hệ kinh tế như các hợp đồng kinh
tế, kể cả trường hợp hợp đồng kinh tế có yếu tố nước ngoài trừ những tranh chấp
mà pháp luật quy định cụ thể: phải giải quyết bằng biện pháp tòa án hay bằng
biện pháp khác; các tranh chấp giữa công
ty với các thành viên của công ty, giữa
các thành viên của công ty với nhau liên quan đến việc thành lập, hoạt động, giải thể công ty; các tranh chấp liên quan đến việc mua bán cổ phiếu, trái phiếu
Tất nhiên, trọng tài kinh tế chỉ có thẩm quyền giải quyết tranh chấp trong trường hợp trước hay sau khi xảy ra tranh
chấp, các bên đương sự thỏa thuận đưa vụ
việc ra trước trọng tài này và thỏa thuận trọng tài phải có giá trị pháp lí hoặc nếu
có một điều ước quốc tế mà Việt Nam kí kết hoặc tham gia quy định các bên đương sự phải đưa vụ tranh chấp ra trước trọng tài kinh tế
TẠP CHÍ LUẬT HỌC - 19
Trang 7| NGHIÊN CỨU - TRAO ĐỔI |
- Về thỏa thuận trọng tài
Pháp luật hiện hành chỉ quy định khái
quát rằng trong khuôn khổ pháp luật cho
phép, các bên đương sự có quyền thỏa
thuận bằng văn bản đưa tranh chấp ra giải
quyết tại trọng tài Pháp lệnh trọng tài
kinh tế trong tương lai nên quy định cụ
thể không chỉ quyền của các bên đương
sự mà cả những điều kiện công nhận một
thỏa thuận trọng tài có giá trị pháp lí,
những trường hợp thỏa thuận trọng tài bị
coi là vô hiệu; mối quan hệ giữa thỏa
thuận trọng tài với hợp đồng do các bên
kí kết
- Về trọng tài viên
Để tạo điều kiện xây dựng đội ngũ
trọng tài viên đáp ứng nhu cầu ngày càng
cao của nền kinh tế thị trường, nên để
cho thực tiễn cuộc sống của nền kinh tế
thị trường tự sàng lọc đội ngũ này trong
khuôn khổ quy định của pháp luật Với
tình thần đó, nên để cho các tổ chức
trọng tài tự lựa chọn trọng tài viên từ
những người có kiến thức, kinh nghiệm
và uy tín về chuyên ngành pháp luật hoặc
kinh tế, kĩ thuật vì các tổ chức trọng tài
kinh tế là các tổ chức phi chính phủ Chỉ
cần khẳng định những người mất trí,
người bị kết án tù mà chưa được xóa án,
người đang bị truy cứu trách nhiệm hình
sự thì không được làm trọng tài viên;
những người là thẩm phán, kiểm sát viên
cũng không được làm trọng tài viên
- Về hình thức tổ chức trọng tài
Trong thực tiễn trọng tài ở các nước
trên thế giới có hai hình thức trọng tài là
trọng tài ad-hoc (đơn vụ) và trọng tài
thường trực (còn gọi là trọng tài quy chế)
Trọng tài ad-hoc do các bên tranh chấp -
thoả thuận thành lập để giải quyết một vụ
việc cụ thể và chấm đứt tồn tại ngay sau
khi trọng tài tuyên được quyết định về vụ
việc đó; trọng tài viên được các bên
đương sự lựa chọn không phụ thuộc vào
bất kì danh sách có sẵn nào; trọng tài ad-
hoc tự xác định quy tắc tố tụng của mình miễn là không trái với quy định của phe luật
Trong pháp luật và thực tiễn của nước
ta hiện nay chỉ có trọng tài quy chế, chưa
có trong tai ad-hoc Theo quan diém cua chúng tôi, sử dụng trọng tài quy chế có nhiều ưu điểm hơn so với trọng tài ad- hoc, bởi vì các bên đương sự đã có sẵn
đanh sách trọng tài viên đủ tiêu chuẩn để
lựa chọn, quy tac-trong tài cũng có sẵn,
trách nhiệm của trọng tài viên gắn với một tổ chức trọng tài cụ thể, có địa chỉ cụ
thể; các cơ quan nhà nước có thẩm quyền
thuận lợi và dễ dàng hơn trong việc theo
dõi, kiểm tra, thanh tra việc thi hành pháp
luật trong lĩnh vực này Vì vậy, trước mắt
chúng ta chưa nên vội áp dụng hình thức trọng tài ad-hoc
Nên tiếp tục duy trì quy định cho
phép trọng tài kinh tế ở nước ta được tổ
chức dưới hình thức các trung tâm trọng
tài kinh tế ở các tỉnh, thành phố trực
thuộc trung ương và cả các trung tâm
trọng tài theo chuyên ngành kinh tế - kĩ thuật Điều kiện thành lập trung tâm trọng tài nên được quy định cụ thể, chặt chẽ, rõ ràng theo hướng bỏ thủ tục xin phép thành lập mà chỉ nên đăng kí hoạt động theo những tiêu chuẩn và điều kiện
do pháp luật quy định là đủ
- Về quy tắc tố tung trong tai
Các quy định hiện hành về tố tụng
trọng tài của các trung tâm trọng tài ở các tỉnh và thành phố trực thuộc trung ương cũng như của Trung tâm trọng tài quốc tế Việt Nam khá cụ thể và phù hợp với thực
tiễn xét xử trọng tài trên thế giới Vì vậy,
những quy định này nên được khẳng định
trong pháp lệnh tương lai về trọng tài |
kinh tế nhưng cũng sẽ tốt hơn nếu được quy định cụ thể và đầy đủ hơn so với các
quy định hiện hành
Trang 8| NGHIÊN CỨU - TRAO ĐỒI j
- Về cơ chế bảo đảm thi hành quyết
định trọng tài
Nên luật hóa các quy định hiện hành
VỚI HỘI dung khẳng định rõ quyết định
trọng tài có hiệu lực thi hành ngay, các
bên tranh chấp có nghĩa vụ nghiêm chỉnh
thi hành quyết định đúng pháp luật của
trọng tài Đồng thời cũng cần đưa vào
Pháp lệnh trọng tài kinh tế một quy định
mới rằng trường hợp một bên không tự
nguyện thi hành thì bên kia có quyền đệ
đơn yêu cầu tòa án công nhận và cho thị
hành quyết định đó của trọng tài và tòa
án có trách nhiệm phải xem xét việc công
nhận và cho thi hành quyết định đó của
trọng tài theo yêu cầu của đương sự
Trong trường hợp này, tòa án chỉ cho
công nhận và cho thi hành nếu xét thấy
quyết định của trọng tài đúng pháp luật,
không phải là xét xử lại Sau khi tòa án ra
quyết định công nhận, quyết định của
trọng tài phải được bảo đảm thi hành bởi
các cơ quan nhà nước có thẩm quyền như
bảo đảm thị hành bản án, quyết định dân
sự của chính tòa án
Đối với việc bảo đảm thì hành tại Việt
Nam quyết định của trọng tài nước ngoài
cũng như việc thi hành tại nước ngoài
quyết định của trọng tài Việt Nam thì
tuân theo các quy định của Pháp lệnh
công nhận và thi hành tại Việt nam quyết
định của trọng tài nước ngoài và Công
ước New York năm [958 về công nhận
và thi hành quyết định của trọng tài nước
ngoài mà Việt Nam đã tham gia từ năm
1995
- Về quản lí nhà nước đốt với tổ chức
và hoạt động của các trung tâm trọng tài
Để giải quyết vấn đề này, Pháp lệnh
trọng tài kinh tế tương lai nên có một
chương riêng về quản lí nhà nước đối với
hoạt động của đrọng tài kinh tế Nội dung
của chương này nên khẳng định rõ nội
dung quản lí nhà nước, trách nhiệm cụ
thể của các cơ quan nhà nước có liên
quan theo tinh thần thực hiện quản lí nhà nước bằng pháp luật, không can thiệp vào hoạt động nghiệp vụ của trọng tài kinh tế trong việc giải quyết tranh chấp
Theo Nghị định số 116/CP, Bo tu
pháp thực hiện thống nhất quản lí nhà nước đối với tổ chức và hoạt động của các trung tâm trọng tài kinh tế ở các tỉnh,
thành phố trực thuộc trung ương Việc
quản lí chặt chế của nhà nước nhằm bảo đảm cho tổ chức và hoạt động của trọng tài có hiệu quả nhưng đúng pháp luật là việc làm tất yếu, cần thiết và nước nào
cũng thực hiện Theo quan điểm của chúng tôi, trước mắt nên tiếp tục khẳng định giao việc này cho Bộ tư pháp như
quy định của Nghị định số I16/CP Còn
đối với Trung tâm trọng tài quốc tế Việt
Nam cũng vẫn giao cho Phòng thương mại và công nghiệp Việt Nam quản lí Tuy nhiên, theo quan điểm của chúng
tôi về lâu dài nên xem xét phương án cho
phép thành lập Hiệp hội trọng tài và giao cho Hiệp hội này thực hiện một số nhiệm
vụ quản lí tổ chức và hoạt động của các trung tâm trọng tài kinh tế Theo phương
án này thì sẽ nhẹ gánh cho các cơ quan
nhà nước mà thực chất cánh tay quản lí
của nhà nước vẫn với tới các lĩnh vực cần
quản lí, vẫn đạt được mục đích quản lí
Việc này cũng có thể giao cho Phòng thương mại và công nghiệp Việt nam mà không cần thành lập Hiệp hội trọng tài hoặc là coi Hiệp hội trọng tài là tổ chức
do Phòng thương mại và công nghiệp
Việt Nam quản lí Trong trường hợp này
Bộ tư pháp thực hiện việc quản lí nhà nước thông qua Hiệp hội trọng tài hoặc -
Phòng thương mại và công nghiệp Việt
Nam Tuy nhiên, cần phải xác định rõ nội
dung quản lí nhà nước và phạm vi trách nhiệm, quy chế phối hợp của các cơ quan
nhà nước các cấp và của Hiệp hội trọng tài hoặc của Phòng thương mại và công
nghiệp Việt Nam trong lĩnh vực này./