ĐẶC ĐIỂM THÀNH NGỮ, TỤC NGỮ DÂN TỘC TÀY BẮC KẠN. LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ, VĂN HỌC VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đề tài luận văn khoa học: “Đặc điểm thành ngữ, tục ngữ dân tộc Tày Bắc Kạn” là công trình nghiên cứu của riêng tôi.. Xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn đến

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

ĐINH THỊ TUYẾN

ĐẶC ĐIỂM THÀNH NGỮ, TỤC NGỮ

DÂN TỘC TÀY BẮC KẠN

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ, VĂN HỌC VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

THÁI NGUYÊN - 2018

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

ĐINH THỊ TUYẾN

ĐẶC ĐIỂM THÀNH NGỮ, TỤC NGỮ

DÂN TỘC TÀY BẮC KẠN

Ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 8 22 01 21

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ, VĂN HỌC VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Tôn Thảo Miên

THÁI NGUYÊN - 2018

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đề tài luận văn khoa học: “Đặc điểm thành ngữ, tục

ngữ dân tộc Tày Bắc Kạn” là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu,

kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được công bố ở bất cứ công trình nào khác

Bắc Kạn, ngày 08 tháng 7 năm 2018

Tác giả luận văn

Đinh Thị Tuyến

LỜI CẢM ƠN

Để có thể hoàn thành đề tài luận văn thạc sĩ một cách hoàn chỉnh, bên cạnh sự nỗ lực cố gắng của bản thân còn có sự hướng dẫn nhiệt tình của quý Thầy Cô, sự động viên ủng hộ của gia đình và bạn bè trong suốt thời gian học tập nghiên cứu và thực hiện luận văn thạc sĩ

Xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn đến Cô PGS.TS Tôn Thảo Miên - Người đã hết lòng giúp đỡ và tạo mọi điều kiện tốt nhất cho tôi hoàn thành luận văn này Xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn đến toàn thể quý thầy cô trong khoa Văn học và khoa Sau đại học, Trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên đã tận tình truyền đạt những kiến thức quý báu cũng như tạo mọi điều kiện thuận lợi nhất cho tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và cho đến khi thực hiện đề tài luận văn Xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn đến các sở, ngành liên quan, Thư viện tỉnh Bắc Kạn, các em học sinh trường Phổ thông Dân tộc Nội trú tỉnh Bắc Kạn, các cô bác là người am hiểu tiếng Tày tại Bắc Kạn đã không ngừng hỗ trợ và tạo mọi điều kiện tốt nhất cho tôi trong suốt thời gian nghiên cứu và thực hiện luận văn

Cuối cùng, tôi xin chân thành cảm ơn đến gia đình, các anh chị và các bạn đồng nghiệp đã hỗ trợ cho tôi rất nhiều trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và thực hiện đề tài luận văn thạc sĩ

Bắc Kạn, tháng 7 năm 2018

Học viên thực hiện

Đinh Thị Tuyến

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CÁC BẢNG, HÌNH iv

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 3

3 Mục đích, nhiệm vụ, đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

4 Phương pháp nghiên cứu 7

5 Cấu trúc luận văn 8

Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG 9

1.1 Một số đặc điểm về điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội của tỉnh Bắc Kạn 9

1.1.1 Về điều kiện tự nhiên 9

1.1.2 Về điều kiện kinh tế-xã hội 11

1.2 Giới thiệu sơ lược về dân tộc Tày tại tỉnh Bắc Kạn 12

1.2.1 Đời sống kinh tế 13

1.2.2 Phong tục, tập quán 14

1.2.3 Tín ngưỡng, tôn giáo 17

1.2.4 Một số đặc điểm ngôn ngữ dân tộc Tày tỉnh Bắc Kạn 18

1.3 Tiêu chí phân loại thành ngữ, tục ngữ qua các công trình nghiên cứu trước đây 21

1.3.1 Khái niệm về thành ngữ, tục ngữ 21

1.3.2 Các công trình nghiên cứu về việc đưa ra các tiêu chí phân loại thành ngữ và tục ngữ 23

Chương 2: TRI THỨC, KINH NGHIỆM ỨNG XỬ VỚI MÔI TRƯỜNG TỰ NHIÊN CỦA NGƯỜI TÀY Ở BẮC KẠN PHẢN ÁNH QUA KHO TÀNG TỤC NGỮ, THÀNH NGỮ 28

2.1 Tri thức, kinh nghiệm về thời tiết 28

2.1.1 Dựa vào thiên tượng để dự đoán thời tiết 29

2.1.2 Dựa vào hiện tượng thiên nhiên 31

2.1.3 Dựa vào vật tượng trong cuộc sống 34

2.2 Tri thức, kinh nghiệm về lao động sản xuất nông nghiệp 36

2.3 Tri thức, kinh nghiệm về thế giới động vật 42

2.4 Tri thức, kinh nghiệm về thế giới thực vật 49

Chương 3: TRI THỨC, KINH NGHIỆM ỨNG XỬ VỚI MÔI TRƯỜNG XÃ HỘI CỦA NGƯỜI TÀY Ở BẮC KẠN PHẢN ÁNH QUA KHO TÀNG TỤC NGỮ, THÀNH NGỮ 54

3.1 Lối ứng xử về ăn, mặc, ở, đi lại 55

3.1.1 Lối ứng xử về ăn 55

3.1.2 Lối ứng xử về mặc 57

3.1.3 Lối ứng xử về ở 58

3.1.4 Đi lại, vận chuyển 61

3.2 Lối ứng xử trong các mối quan hệ xã hội 63

3.2.1 Lối ứng xử trong gia đình, dòng họ 64

3.2.2 Lối ứng xử với các dân tộc anh em 73

3.2.3 Lối ứng xử với làng xóm, quốc gia 75

KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ 78

TÀI LIỆU THAM KHẢO 82

PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC BẢNG, HÌNH

Bảng

Bảng 2.1 Bảng thống kê thành ngữ, tục ngữ về động vật 42 Bảng 3.1 Bảng thống kê thành ngữ, tục ngữ về tri thức, kinh nghiệm đối

với môi trường xã hội của dân tộc Tày Bắc Kạn 54

Hình

Hình 3.1 Nhà sàn tại thôn Pác Ngòi, huyện Ba Bể 61

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Bắc Kạn là tỉnh miền núi, nội địa, nằm ở vùng Đông Bắc Việt Nam, giáp với 4 tỉnh Cao Bằng, Lạng Sơn, Thái Nguyên và Tuyên Quang Tỉnh được tái lập ngày 01 tháng 01 năm 1997, hiện có 8 đơn vị hành chính (7 huyện, 1 thành phố) với 122 xã, phường, thị trấn Diện tích đất tự nhiên 4.859 km2, dân

số trên 312.000 người, gồm 7 dân tộc anh em (Tày, Nùng, Kinh, Dao, Mông, Hoa và Sán Chay) sinh sống, trong đó dân tộc Tày chiếm trên 54% trên tổng dân số tỉnh Bắc Kạn

Là một trong những địa bàn cư trú của người Tày cổ, người dân nơi đây

đã sáng tạo, lưu truyền, lưu giữ một kho tàng văn hóa - văn nghệ dân gian vô cùng phong phú, đa dạng Ở lĩnh vực ngôn ngữ, đồng bào cũng có một kho tri thức, kinh nghiệm vô cùng đặc sắc, được phản ánh một phần qua kho tàng tục ngữ, thành ngữ dân gian của chính mình Tuy nhiên, cho đến nay ở Bắc Kạn, hiện vẫn chưa có ai tiếp cận nghiên cứu về thành ngữ, tục ngữ trong đời sống của người Tày Điều này ít nhiều đã tạo ra một khoảng trống trong hoạt động khoa học, nhất là khi tiếp cận nghiên cứu về người Tày bản địa, vốn được nhiều nhà nghiên cứu cho rằng họ nằm trong khu vực Tày cổ “Cần Tày cốc đin mác nhả” (Người Tày gốc đất hạt cỏ)

1.2 Trong các sáng tạo của tiền nhân, hệ thống tri thức, kinh nghiệm của mỗi dân tộc thường được phản ánh rõ nét qua việc tổng hợp, cô đọng một cách hết sức ngắn gọn bằng những lời nói có vần điệu, gọn và dễ nhớ mà chúng

ta thường gọi là thành ngữ, tục ngữ Do vậy, thành ngữ, tục ngữ không chỉ là đối tượng nghiên cứu cho một ngành khoa học đơn lẻ mà còn là đối tượng nghiên cứu của nhiều chuyên ngành như: văn học, ngôn ngữ học, văn hóa học, dân tộc học, nhân học, xã hội học, lịch sử Tuy nhiên, các tiếp cận nghiên cứu thành ngữ, tục ngữ của dân tộc Tày từ góc góc độ văn hóa (nhấn mạnh vai trò của môi trường diễn xướng) còn rất ít Đối với tỉnh Bắc Kạn, kết quả khảo sát,

thống kê của cá nhân cho biết hiện chưa có tác giả nào đặt vấn đề nghiên cứu

về nội dung bản sắc dân tộc Tày Bắc Kạn thông qua thành ngữ, tục ngữ Đây là một khó khăn nhưng cũng là cơ hội để bản thân tôi có thể tìm ra được những vấn đề mới mẻ, có ý nghĩa về mặt lý luận và thực tiễn trong quá trình nghiên cứu Vần đề này sẽ càng trở nên ý nghĩa và thú vị hơn khi tác giả tiếp cận với cách sử dụng ngôn ngữ cùng với lối so sánh, ví von của người Tày xưa, ở một thời điểm mà sự lai tạp giữa tiếng Tày và tiếng phổ thông dường như chưa diễn

ra Ví dụ: từ “chăn bông” tiếng Tày tại khu vực thành phố Bắc Kạn ngày nay gọi là “phà bông”, trong khi tiếng Tày cổ lại gọi là “phà mèng”

1.3 Trong bối cảnh của xã hội hiện đại, chịu sự ảnh hưởng, chi phối của quá trình toàn cầu hóa, rất nhiều giá trị văn hóa truyền thống đang bị đặt trước nguy cơ mai một Tục ngữ, thành ngữ của dân tộc Tày, một bộ phận nhỏ của di sản văn hóa phi vật thể cũng đang chịu tác động rất mạnh của quá trình phát triển Bởi di sản văn hóa phi vật thể luôn tồn tại trong con người, mà con người thì vốn mong manh trước các giá trị của sự phát triển theo cả nghĩa đen và nghĩa bóng Sự biến mất dần thói quen sử dụng trang phục và ngôn ngữ truyền thống của tộc người, thay vào đó là các sản phẩm, thói quen sử dụng ngôn ngữ, trang phục theo xu hướng phổ thông luôn đem lại sự âu lo cho những người làm công tác gìn giữ văn hóa, văn học và các di sản văn hóa tộc người mà tiền nhân đã dày công hun đúc và mong được cháu con tiếp tục trao truyền Điều này sẽ càng trở nên ý nghĩa hơn tại một địa phương vốn được nhiều nhà khoa học khẳng định là một trong những cái nôi, là địa bàn sinh tụ của người Tày cổ

Bản thân tôi là người dân tộc Tày, sinh sống và làm việc tại tỉnh Bắc Kạn, mong muốn tìm hiểu sâu hơn về bản sắc dân tộc Tày thông qua tục ngữ, thành ngữ, qua đó góp phần nhỏ bé trong việc bảo tồn các thành ngữ, tục ngữ

quý báu của dân tộc Đó là lý do tôi lựa chọn đề tài Đặc điểm thành ngữ, tục

ngữ dân tộc Tày Bắc Kạn

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Việc sưu tầm, biên soạn thành ngữ, tục ngữ nói chung

Thừa hưởng kết quả luận văn nghiên cứu của Hà Huyền Nga, “Đặc điểm

cấu trúc hình thức và ngữ nghĩa của tục ngữ dân tộc Tày” (2009), có thể sơ

lược về việc sưu tầm thành ngữ, tục ngữ ở nước ta như sau: [33]

Ở nước ta, trước thế kỷ XIX, các tác phẩm chữ Hán và chữ Nôm đã có ít nhiều dấu vết của các tư tưởng dân gian Nguyễn Trãi là người đầu tiên sử dụng các câu tục ngữ dân gian trong sáng tác của mình Sau đó phải kể đến các sáng

tác chữ Nôm như: “Hồng Đức quốc âm thi tập” của Lê Thánh Tông (thế kỷ XV), “Bạch vân quốc ngữ thi tập” của Nguyễn Bỉnh Khiêm (thế kỷ XVI),

“Truyện Kiều” của Nguyễn Du, “Truyện Lục Vân Tiên” của Nguyễn Đình

Chiểu (thế kỷ XVIII, XIX)… Trong điều kiện lịch sử giai đoạn đó, chưa tìm thấy một công trình nghiên cứu nào chuyên về tục ngữ, thành ngữ thì các tác phẩm trên là đối tượng rất quan trọng của các nhà nghiên cứu

Từ thế kỷ thứ XIX đến đầu thế kỷ XX, đã xuất hiện các công trình như:

“Tục ngữ, cổ ngữ, gia ngôn”,(1897) của Huỳnh Tịnh Của; “Tục ngữ và cách

ngôn” (1920) của Hàn Thái Dương; “An Nam tục ngữ” (1933) của Vũ Như

Lâm và Nguyễn Đa Gia; “Phong ngữ, ca dao, phương ngôn, tục ngữ” (1936)

của Nguyễn Văn Chiểu; “Ngạn ngữ phong dao” của Nguyễn Can Mộc… Nhìn chung các công trình trên chủ yếu tổng hợp, thống kê, bước đầu có sự phân

tích, bình luận Cùng thời kì phải kể đến công trình Tục ngữ phong dao của

Nguyễn Văn Ngọc, xuất bản năm 1928, đã giới thiệu 6.500 câu tục ngữ, thành ngữ Công trình đã có đóng góp lớn trong việc sưu tầm nhưng chưa đi vào nghiên cứu sâu

Sau cách mạng tháng Tám xuất hiện một số công trình nghiên cứu có

chiều sâu hơn Trong đó phải kể đến tác giả Vũ Ngọc Phan với công trình “Tục

ngữ và dân ca” Ở cuốn sách này, tác giả cố gắng hướng người đọc nhận biết

được những tiêu chí phân biệt giữa thành ngữ và tục ngữ Tuy nhiên vẫn còn ở

mức khá khái quát Cuốn “Tục ngữ Việt Nam” của nhóm tác giả Chu Xuân

Diên, Lương Văn Đang, Phương Tri là công trình nghiên cứu công phu về tục ngữ Việt Nam Ở công trình này, tác giả nghiên cứu tục ngữ ở hai bình diện: xã hội học và ngôn ngữ học

Từ những năm 90 trở về đây, xuất hiện nhiều cuốn tục ngữ, thành ngữ của các tác giả Mã Giang Lân, Châu Nhiên Khanh, nhóm tác giả Nguyễn Cừ, Nguyễn Thị Huế, Trần Thị An… và nhiều các nghiên cứu khác về thành ngữ, tục ngữ Nhìn chung, giai đoạn này, tục ngữ, thành ngữ không đơn thuần là sưu tập, thống kê mà đã được phân tích, nhìn nhận ở nhiều góc độ khác nhau… và luôn là mảnh đất màu mỡ cho các nhà nghiên cứu tiếp tục khám phá

Gần đây, tác giả Ngô Thị Thanh Quý viết cuốn Tìm trong tục ngữ nét văn

hóa Việt, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội Đây là một hướng nghiên cứu mới, tiếp

cận tục ngữ từ góc nhìn văn hóa, mở ra nhiều điều thú vị khi nghiên cứu về tục ngữ Việt Mỗi câu tục ngữ mở ra nhiều tầng nghĩa văn hóa Việt khác nhau

2.2 Việc sưu tầm, nghiên cứu tục ngữ, thành ngữ dân tộc Tày

Thành ngữ, tục ngữ dân tộc Tày được người dân sáng tạo và sử dụng từ ngàn xưa Tuy nhiên, do trình độ dân trí chưa phát triển và số người biết chữ Nôm Tày rất ít nên giai đoạn nửa đầu thế kỷ XX trở về trước chưa tìm thấy công trình sưu tập và nghiên cứu nào Nó chỉ tồn tại trong lối nói hàng ngày của người dân và rải rác trong các làn điệu dân ca như pụt, then, si lượn…

Đến cuối thế kỷ XX, xuất hiện cuốn “Tục ngữ Tày-Nùng” (1972), nhiều

tác giả, đã liệt kê được đáng kể các đơn vị tục ngữ Đến năm 1984, các tác giả

Hà Văn Thư, Nguyễn Văn Lô viết cuốn “Văn hóa Tày Nùng”, giới thiệu 34 câu

tục ngữ ứng xử của người Tày đối với môi trường tự nhiên và xã hội

Công trình công phu nhất phải kể đến cuốn Từ điển thành ngữ - tục ngữ

dân tộc Tày (1996) của Triều Ân-Hoàng Quyết, Nxb Dân tộc Đây là cuốn tư

liệu vô cùng quý giá, sưu tập có chọn lọc, phân loại và giải nghĩa các thành

ngữ, tục ngữ tại các tỉnh miền núi phía Bắc, trong đó có rất nhiều các thành ngữ, tục ngữ được người dân dân tộc Tày tại tỉnh Bắc Kạn sử dụng trong đời

sống hàng ngày Một số cuốn từ điển đã được phát hành như cuốn Từ điển Tày -

Nùng - Việt, Nxb Từ điển bách khoa của Hoàng Văn Ma và Lục Văn Pảo (tái bản

năm 2006); Cuốn Từ điển Tày - Việt, Nxb Đại học Thái Nguyên (năm 2011)

Nguyễn Lương Bèn (Chủ biên) - Nông Viết Toại - Lương Kim Dung - Lê Hương Giang

Một số Luận văn thạc sĩ có các hướng nghiên cứu liên quan đến thành

ngữ, tục ngữ như: Luận văn của Hà Ngọc Tân “Văn hóa ứng xử của người Tày

qua tục ngữ về quan hệ gia đình, xã hội” (2007), Đại học Sư phạm Thái

Nguyên, Luận văn của Hà Huyền Nga, “Đặc điểm cấu trúc hình thức và ngữ

nghĩa của tục ngữ dân tộc Tày” (2009), Đại học Sư phạm Thái Nguyên… Mặc

dù các luận văn có liên quan nhưng hướng tiếp cận khác nhau Vì vậy, bản thân tác giả khẳng định đề tài chưa trùng với các công trình nghiên cứu, các luận văn thạc sĩ, tiến sĩ đã thực hiện trước đó

2.3 Việc sưu tập, nghiên cứu tục ngữ, thành ngữ dân tộc Tày tại tỉnh Bắc Kạn

Trong những năm gần đây, việc bảo tồn phát huy các giá trị truyền thống các dân tộc thiểu số, đặc biệt dân tộc Tày được cả hệ thống chính trị của tỉnh Bắc Kạn quan tâm Nhiều chương trình, đề tài, dự án được tỉnh đầu tư để bảo tồn các giá trị văn hóa của dân tộc Trong đó có một số công trình liên quan đến

tục ngữ, thành ngữ như: Đề tài khoa học cấp tỉnh“Sưu tầm, nghiên cứu - bảo

tồn và phát huy văn hoá truyền thống các dân tộc huyện Na Rỳ, tỉnh Bắc Kạn”,

Triệu Thiêm Cao và các cộng sự, 1999 Nội dung của đề tài có đề cập đến nhiều thành ngữ, tục ngữ của người Tày huyện Na Rỳ trong lao động sản xuất, trong ứng xử, trong quan hệ gia đình

Dự án khoa học cấp tỉnh “Xây dựng bộ từ điển điện tử song ngữ Tày

Việt”, Hoàng Thị Hỵ cùng các cộng sự, 2015 Dự án đã sưu tập được trên 7000

từ vựng, dịch song ngữ, lấy phát âm của dân tộc Tày tại huyện Ba Bể làm chuẩn, trong phần chú giải đối với các từ vựng có nhiều thành ngữ, tục ngữ liên quan kèm theo và ở mức độ liệt kê làm rõ thêm từ vựng

Cuốn “Bản sắc và truyền thống văn hóa các dân tộc tỉnh Bắc Kạn” do

Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch biên soạn có một phần viết về tục ngữ, thành ngữ dân tộc Tày nhưng cơ bản chỉ dừng ở mức độ giới thiệu, chưa phải nghiên cứu sâu…; Trong khuôn khổ dự án Pác Ngòi, Dương Thuấn - Nguyễn Thị Yên

đã có sưu tập về Then, tục ngữ, thành ngữ của dân tộc Tày nhưng ở mức phục

vụ dự án du lịch Pác Ngòi Như vậy, qua khảo sát của bản thân, chưa có đề tài nào tìm hiểu riêng về đặc điểm thành ngữ, tục ngữ dân tộc Tày Bắc Kạn

3 Mục đích, nhiệm vụ, đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn

Luận văn hướng tới mục đích sau:

Sưu tầm, nghiên cứu để tìm ra đặc điểm của tục ngữ, thành ngữ dân tộc Tày Bắc Kạn ở phương diện: tri thức, kinh nghiệm của người Tày với tự nhiên

và xã hội thông qua thành ngữ, tục ngữ Từ đó, có đánh giá thực trạng tục ngữ, thành ngữ dân tộc Tày tại tỉnh Bắc Kạn trong giai đoạn hiện nay, đề xuất một

số giải pháp về lưu giữ, bảo tồn, phát huy văn học, ngôn ngữ dân tộc Tày nói chung, thành ngữ, tục ngữ dân tộc Tày tại Bắc Kạn nói riêng

Nhiệm vụ:

- Hệ thống được một số thành ngữ, tục ngữ dân tộc Tày sử dụng tại Bắc Kạn

- Chỉ ra được tri thức, kinh nghiệm của người Tày Bắc Kạn trong ứng xử với môi trường tự nhiên, xã hội thông qua thành ngữ, tục ngữ

- Đánh giá sơ bộ về thực trạng sử dụng thành ngữ, tục ngữ hiện nay và đề

ra một số giải pháp bảo tồn, phát huy thành ngữ, tục ngữ