Người láo đò trên sông Đà tác giả Nguyễn Tuân

NGƯỜI LÁI ĐÒ SÔNG ĐÀ Nguyễn Tuân Người lái đò Sông Đà là một áng văn đẹp được làm nên từ tình yêu đất nước say đắm, thiết tha của một con người muốn dùng văn chương để ca ngợi vẻ đẹp vừa kì vĩ, hào hùng

NGƯỜI LÁI ĐÒ SÔNG ĐÀ

Nguyễn Tuân

Người lái đò Sông Đà là một áng văn đẹp được làm nên từ tình yêu

đất nước say đắm, thiết tha của một con người muốn dùng văn chương để

ca ngợi vẻ đẹp vừa kì vĩ, hào hùng vừa trữ tình thơ mộng của thiên nhiên

và nhất là của con người lao động bình dị ở miền Tây Bắc Tác phẩm còn cho thấy công phu lao động nghệ thuật khó nhọc cùng sự tài hoa, uyên bác của Nguyễn Tuân trong việc dùng chữ nghĩa để tái tạo những kì công của tạo hóa và những kì tích lao động của con người

I. KHÁI QUÁT VỀ TÁC GIẢ TÁC PHẨM

1 Tác giả Nguyễn Tuân

Cho đến nay và mãi nhiều năm về sau nữa, chắc chắn không ai nghingờ vị trí hàng đầu trong làng văn Việt Nam hiện đại lại thuộc về NguyễnTuân "Ông là một trong mấy nhà văn lớn mở đường, đắp nền cho văn xuôiViệt Nam thế kỷ XX" (Nguyễn Ðình Thi) Nói đến Nguyễn Tuân là nói đếnmột giá trị hiển nhiên, gợi nhắc một vùng trời riêng, xôn xao thanh âmngôn ngữ dân tộc Sáng tác của ông tồn tại vừa như những giá trị thẩm

mỹ độc lập vừa gợi ý, kích thích tìm tòi, sáng tạo nên các giá trị mới

a Cuộc đời

- Tiểu sử:

Nguyễn Tuân (1910- 1987) Ông xuất thân trong một gia đình nhànho khi Hán học đã tàn, cha tài hoa bất đắc chí, sinh bất phùng thời Cóthể nói môi trường gia đình, đặc biệt là người cha có ảnh hưởng sâu sắctới cá tính con người và cá tính nghệ thuật Nguyễn Tuân Tên tuổi của ôngnổi lên trên văn đàn vào cuối thập niên 30 và đầu 40 với những trang vănđộc đáo và tài hoa

- Con người:

Nguyễn Tuân là một trí thức yêu nước, giàu tinh thần dân tộc Tìnhyêu quê hương, đất nước ở ông có những nét rất riêng biệt với niềm yêubất tận trước cảnh và người trên dải đất mình, sự nâng niu những giá trịvăn hóa truyền thống của dân tộc cùng tấm lòng thiết tha với ngôn ngữdân tộc

Nguyễn Tuân còn là một người có cá tính vô cùng độc đáo Ông quanniệm “đời là một trường du hí”, “sống là chơi mà viết cũng là chơi” Vì vậynghề viết với Nguyễn là một cuộc dạo chơi nhưng là chơi ở đỉnh cao – chơimột cách nghệ thuật Là người tự do, phóng túng và yêu thích sự mới mẻ

trong những cuộc phiêu lưu, Nguyễn Tuân đã nâng niềm ham thích du lịchthành lý thuyết - “chủ nghĩa xê dịch”.

Không những vậy văn nhân họ Nguyễn còn là con người rất mực tàihoa và uyên bác Ông có vốn sống phong phú và am hiểu nhiều ngànhvăn hóa, nhiều bộ môn nghệ thuật khác ngoài văn chương như hội họa,điêu khắc, sân khấu, điện ảnh… Nhờ vậy, Nguyễn Tuân luôn biết vận dụngcon mắt của nhiều ngành văn hóa, nghệ thuật khác để tăng cường khảnăng quan sát và biểu hiện thế giới của nghệ thuật ngôn từ

Ông là một nhà văn biết quý trọng sự nghiệp của mình Theo ônglao động nghệ thuật là hình thức lao động nghiêm túc, thậm chí “khổhạnh” Ông nhận thức được “nhân cách của nhà văn chính là văn cách củaanh ta” (ý của Trần Dần) nên dứt khoát phân biệt nghề văn khỏi thói conbuôn vụ lợi: “nghệ thuật là cái mà bọn con buôn cho là vô ích Ở đâu cóđồng tiền, ở đó cái đẹp không tồn tại” (Nguyễn Tuân)

 Các đề tài chính:

Trước Cách mạng tháng Tám, văn nhân tập trung đi vào ba đề tàichính: “chủ nghĩa xê dịch”, vẻ đẹp của một thời còn vang bóng và đờisống trụy lạc

Sau Cách mạng tháng Tám, ông gắn chặt mình với cuộc sống thờiđại để tập trung phản ánh vẻ đẹp của đất nước và con người Việt Namtrong chiến đấu và lao động sản xuất Đó không chỉ là lời ngợi ca conngười Việt Nam anh dũng, kiên cường trong chiến tranh vệ quốc vĩ đại quacác văn phẩm: “Tình chiến dịch”, “Hà Nội ta đánh Mĩ giỏi” mà cả nhữngcon người Việt Nam cần cù, tài hoa trong công cuộc xây dựng đất nướcqua tập tùy bút “Sông Đà”

- Phong cách nghệ thuật:

Giáo sư Nguyễn Đăng Mạnh nhận định: “Hạt nhân của phong cáchnghệ thuật Nguyễn Tuân có thể gói gọn trong một chữ ngông” Thái độngông trong văn chương đã giúp Tuấn Thừa Sắc tạo ra cho mình “giọng

điệu riêng” không tìm thấy trong cổ họng của bất kì một nhà cầm bút nàokhác.

Nguyễn Tuân là một cây bút rất tài hoa và uyên bác vào hàng bậcnhất của văn học hiện đại Việt Nam Chất tài hoa của nhà văn được thểhiện trong việc dựng người, dựng cảnh; trong việc biến hóa các ngôn từnghệ thuật; trong những trường so sánh, liên tưởng bất ngờ, thú vị vớihình ảnh sống động, gợi cảm Song hành với chất tài hoa, vẻ uyên bácluôn hiện hữu trên từng áng văn cụ Nguyễn Nhà văn luôn biết vận dụngnhững tri thức của các lĩnh vực, các ngành khoa học, nghệ thuật khácnhau như lịch sử, địa lí, hội họa, điện ảnh… để làm sống dậy hiện thực quatrang viết của mình Văn Nguyễn Tuân không chỉ có tính thẩm mĩ cao mànội dung thông tin cũng vô cùng phong phú

Nguyễn Đình Thi gọi Nguyễn Tuân là “người suốt đời đi tìm cái Đẹp,cái Thật” Ông cũng tự nhận mình là người “sinh ra để thờ Nghệ Thuật vớihai chữ viết hoa” Cuộc đời sáng tác của ông là hành trình đi tìm cái đẹpnên trong con mắt của nhà văn mọi hình ảnh, mọi đối tượng từ thiên nhiênđến con người đều được miêu tả sóng đôi cùng chuẩn mực của cái đẹp.Văn nhân chủ yếu khám phá thiên nhiên và sự vật ở phương diện văn hóathẩm mĩ và phác họa con người ở phương diện tài hoa, nghệ sĩ Trước Cáchmạng tháng Tám, Nguyễn Tuân đam mê với cái đẹp của quá khứ còn vangbóng lại, say sưa khám phá và thể hiện vẻ đẹp cội nguồn của văn họcsùng cổ, đi sâu vào lớp người đặc tuyển của xã hội, những hình tượng siêuphàm như đao phủ nghệ sĩ, viết chữ nghệ sĩ… Sau năm 1945, NguyễnTuân dần tìm thấy cây cầu nối giữa cái đẹp ở quá khứ, hiện tại và tươnglai Cùng với nhiều nhà văn chiến sĩ, Nguyễn hăm hở tham gia khángchiến và sáng tác văn chương để phục vụ kháng chiến Ông không lấy vănchương làm công cụ tuyên truyền một cách máy móc mà thể hiện nhiệthuyết và tình yêu đất nước ở một phương diện khác Đó là sự ngây nhấttrước vẻ đẹp thiên nhiên của non sông, đất nước; niềm ngợi ca vẻ đẹpngười lao động bình dị mà phi thường, trong đó nổi bật là dòng sông Đà vàngười lái đò sông Đà

Nguyễn Tuân ưa mạo hiểm, thích khác biệt Ông là nhà văn củanhững tính cách độc đáo, những tình cảm, cảm giác mãnh liệt, của nhữngphong cảnh tuyệt mĩ với núi cao, rừng thiêng, gió bão và thác ghềnh dữdội Ông chán ghét mọi sự nhợt nhạt, bằng phẳng của văn chương

Bên cạnh đó ông còn được Tố Hữu ưu ái gọi là “người thợ kim hoàncủa chữ” Ông có cả một kho từ vựng mới lạ, ấn tượng, giàu sức biểu cảm.Từng câu văn xuôi ông viết như thể biết co duỗi nhịp nhàng màng đầynhạc điệu Đọc văn ông người ta không chỉ thấy hình tượng văn học nhưnhảy múa, cựa quậy trước mắt người đọc mà còn thấy chữ nghĩa tiếngViệt giàu đẹp, biết bao

2 Tác phẩm Người lái đò sông Đà

a Vị trí

“Sông Đà” là một mốc son trong lộ trình nửa thế kỉ sáng tác, đánhdấu bước chuyển quan trọng của nhà văn Nguyễn Tuân đi từ thế giới củacái “tôi” đến thế giới của cái “ta” Hay nói như nhà thơ Pháp Êluya “từchân trời một người đến chân trời tất cả” “Người lái đò Sông Đà” là mộttrong những thiên tùy bút xuất sắc, thêm một lần nữa khẳng định phongcách tài hoa, uyên bác của Nguyễn Tuân và là một minh chứng tiêu biểucho quá trình “ngòi bút ấy đã đạt tới độ chín mới về tư tưởng và nghệthuật”

“Sông Đà” nói chung

c Chủ đề và cảm hứng chủ đạo

- Chủ đề: Qua hình tượng con sông Đà hung bạo, trữ tình và ông lái đòbình dị nhưng tài hoa, trí dũng, nhà văn muốn ngợi ca vẻ đẹp của thiênnhiên và con người trên vùng Tây Bắc của Tổ quốc

- Cảm hứng chủ đạo: Tùy bút “Người lái đò Sông Đà” là áng văn nhiệt tình

ca ngợi non sông, đất nước và nhân dân của một trái tim tràn đầy hứngkhởi khi đứng giữa Tổ quốc mình nhưng không còn thấy “thiếu quêhương”

Theo định nghĩa này “Tùy bút là một thể thuộc loại hình ký có lối viếtphóng khoáng, tự do và chủ quan nhất Nét nổi bật trong tùy bút là quaviệc ghi chép những con người và sự kiện cụ thể có thực, tác giả đặc biệtchú ý đến việc bộc lộ cảm xúc, suy tư và nhận thức đánh giá của mình vềcon người và cuộc đời So với các tiểu loại khác, tùy bút giàu chất trữ tìnhhơn cả, tuy vẫn không ít yếu tố chính luận và chất suy tưởng triết lý”.

Và phải chăng vì lối sống tự do, phóng túng và sự y thức sâu sắc vềcái tôi cá nhân đã khiến Nguyễn Tuân tìm đến thể tùy bút như một điều tất

yếu Thể loại này trong trang văn của bậc thầy tùy bút lại có những đặc điểm rất riêng

- Tuỳ bút của Nguyễn Tuân mang tính chất tự do vốn có của thể loại Trongvăn Nguyễn, mạch cảm xúc cứ chảy tràn, miên man, bất tận, nhởn nhởtrên con đường cảm thụ cái đẹp, hết ngã rẽ này lại đến ngã rã khác, đi hếtcon đường này, văn nhân lại tìm về con đường khác nhưng không bao giờông để mình sa đà vào rẽ vào con đường ngoài cái độc đáo của nghệthuật

- Bên cạnh đó tuỳ bút Nguyễn Tuân có nhiều yếu tố truyện Trước khi gặp

gỡ tùy bút tại giao lộ văn chương, Nguyễn Tuân đã bước những bước đầuvới thể loại truyện Đọc truyện ngắn hay truyện dài của ông, người tathường thấy có sự đan xen của tuỳ bút, và ngược lại, đọc tuỳ bút của ôngngười ta lại thấy có pha chất truyện Nhà văn dùng nhiều đến trí tưởngtượng để dựng cảnh, dựng truyện và có mô tả tâm lí, khắc hoạ tính cáchnhân vật đến một chừng mực nào đấy

- Tuỳ bút Nguyễn Tuân đồng thời lại mang đậm tính chất ký, nghĩa là ghichép sự thật và thông tin thời sự chính xác Cũng bởi vốn xuất thân là mộtnhà báo, một thông tín viên và cũng từng viết nhiều du ký, phóng sự đặcsắc, thêm tác phong khảo cứu đào sâu đã giúp cho tuỳ bút Nguyễn Tuân

có lượng thông tin đáng tin cậy và có nhiều giá trị tư liệu

- Không những vậy tuỳ bút Nguyễn Tuân cũng rất giàu tính trữ tình Nhữngdòng văn nóng hổi cảm xúc thông qua cái tôi chủ quan mà phản ánh hiệnthực trong tùy bút Nguyễn Tuân lặng lẽ len vào lòng người đọc

e Tóm tắt tác phẩm

Thiên nhiên Tây Bắc được tô điểm bởi con sông Đà vừa hung bạovừa trữ tình Sông Đà có lúc dịu dàng như người phụ nữ kiều diễm Nướcsông Đà thay đổi theo mùa, phản chiếu trời xuân nắng thu: “Mùa xuândòng xanh ngọc bích, mùa thu lừ lừ chín đỏ như da mặt người bầm đi vìrượu bữa” Dọc theo sông Đà, có lắm thác nhiều ghềnh, có đá dựng váchthành, có đá tảng, đá hòn bày thế thạch trận, tạo nên cửa sinh, cửa tử Nổibật trên bức tranh thiên nhiên hùng vĩ, đầy sức sống đó là hình ảnh ông lái

đò sông Đà Đó là một người mang vẻ đẹp khỏe khoắn của người dân lao

động vùng sông nước với thân hình cao to, nước da rám nắng Ông làmnghề lái đò đã nhiều năm, từng gắn bó với dòng sông Đà, hiểu được tínhkhí của nó Ông thuộc nằm lòng từng con thác lớn, thác nhỏ, từng vách đá,luồng nước, từng cửa sinh, cửa tử do thế thạch trận tạo nên Ông đã dùngkinh nghiệm nghề nghiệp cộng với sự cần cù gan dạ đưa con thuyền vượtthác nước sông Đà đầy nguy hiểm Ông đã đưa nhiều chuyến hàng về xuôi

an toàn để góp phần vào cuộc sống Sau khi vượt sông Đà, ông lái đò trở

về cuộc sống đời thường thanh thản của mình, ông neo thuyền chỗ khúcsông bình lặng, nấu ống cơm lam và bàn tán về cá anh vũ, cá dầm xanh

II. TÌM HIỂU CHI TIẾT

1 Tìm về lời đề từ trong “Người lái đò Sông Đà”

Người yêu văn chắc hẳn không xa lạ gì với những lời đề từ trong các tiểu thuyết kinh điển trên thế giới như “Chạng vạng”: “Những cây hiểu thiện biết ác thì chớ ăn, vì bất cứ ngày nào người ăn vào người sẽ phải chết” đến các truyện dài như “Tuổi thơ dữ dội” của Phùng Quán: “Trừ giặc,

ba tuổi vẫn còn là muộn” hay những áng thơ trữ tình như “Ngày gặp gỡ” của Hồ Dzếnh “Vẳng nghe tiếng ếch bên tai/ Giật mình còn tưởng tiếng ai gọi đò” Những điều tưởng chừng nhỏ nhặt và không có chủ đích như lời

đề từ nhưng thật ra lại có ý nghĩa như một chiếc chìa khóa quan trọng để

mở cánh của ngôn từ rộng lớn là tác phẩm Theo cuốn “Từ điển thuật ngữ văn học” lời đề từ “là thành phần nằm ngoài văn bản của một tác phẩm, được viết ở đầu sách hoặc sau tiêu đề của mỗi chương trong cuốn sách nhằm hướng người đọc vào ý đồ nghệ thuật của tác giả hoặc tư tưởng của tác phẩm”

Bước vào tùy bút “Người lái đò Sông Đà” của Nguyễn Tuân người đọc

dễ dàng bị lôi cuốn bởi hai lời đề từ vô cùng hấp dẫn giúp độc giả hình dung rõ ràng hơn cảm hứng sáng tác và phong cách nghệ thuật của

Nguyễn Tuân

Lời đề từ đầu tiên “Đẹp vậy thay, tiếng hát trên dòng sông!”

Nguyễn Tuân chắc hẳn phải mê đắm lắm những thi hứng trên sông nước của Broniewski vì ông sẽ còn mượn tiếp ý thơ của nhà thơ người Ba Lan khi miêu tả dòng sông tuyến Câu thơ mượn cấu trúc cảm thán để bộc lộ cảm xúc mãnh liệt đang trào dâng trong lòng Điều gì đã khiến thi sĩ sửng sốt mà cất lên “đẹp vậy thay”, vế thơ sau đã giãi bày nguyên do của lời ngợi ca ấy: “tiếng hát trên dòng sông” Sông nước mênh mông nên thơ hữu tình đã làm say đắm bao trái tim nghệ sĩ để rồi trở thành một địa chỉ lớn của nhạc họa văn thơ Xưa Broniewski mượn thơ để bày tỏ tiếng ca ngưỡng mộ của mình trước dòng sông say đắm lòng người Nay Nguyễn Tuân mượn chính ý thơ đó để cất tiếng hát say mê, lời hoan ca, phấn khíchkhi đứng trước vẻ đẹp của Đà giang Broniewski tha thiết trước thiên nhiên

và văn nhân họ Nguyễn cũng vậy Tuy nhiên ý thơ của tác giả Ba Lan phải chăng còn gợi cách cảm khác Lời ngợi ca của thi nhân phải chăng là dànhcho âm thanh vang ra từ “tiếng hát trên dòng sông” mà ông nghe thấy Đó

là tiếng hát của những người lao động lạc quan, yêu đời trên sông nước: của người chèo đò “mê say em hát”, của người chài lưới đang vui mừng trước thành quả lao động của mình, của người vượt thác hò vang trước những đợt sóng to… Trong tùy bút này, ông lái đò là một trong hai hình tượng nghệ thuật chính Tiếng hát kia phải chăng cũng là tiếng hát của người anh hùng lao động sông nước, của nghệ sĩ ba lê giữa muôn trùng thác đá Đặt ý thơ vào tác phẩm của mình, cụ Nguyễn muốn ngợi ca nhân vật chính của bản hùng ca ấy Đồng thời tác giả cũng sung sướng reo lên quan niệm nghệ thuật mới của mình sau Cách mạng: những con người dù lặng thầm, bình dị, dù ở bất kể nơi đâu, trong bất kể địa vị và nghề nghiệpnào, chỉ cần sống trọn với sứ mệnh, trách nhiệm của mình đều đáng được ngưỡng mộ và tôn vinh

Lời đề từ thứ hai “Chúng thủy giai đông tẩu – Đà giang độc bắc lưu” Tạm dịch: “Mọi dòng sông đều chảy về phía Đông, duy chỉ có sông Đà chảy theo hướng Bắc” Hai câu thơ của Nguyễn Quang Bích tương đối hiểnngôn giúp cho chúng ta ngay lần đầu tiên đọc tới có thể phần nào hiểu được nét tính cách độc đáo, riêng biệt, những tương quan đối cực của một hiện tượng địa lí của miền Tây Bắc Tổ quốc Chính hướng chảy độc đáo kia của sông Đà đã khơi gợi hứng thú của cái tôi ngông nghênh với đời như Nguyễn Tuân Một nhà văn suốt đời đi tìm cái đẹp, cái thật, ham mê xê dịch để thay đổi thực đơn cho tâm hồn mình như Nguyễn Tuân đã mê mẩn ngay với sự khác biệt đó của sông Đà Vì thế sông Đà dưới ngòi bút

Nguyễn Tuân không phải là thiên nhiên vô tri vô giác, mà hiện lên như mộtsinh thể phức tạp, đa dạng có cuộc sống riêng, có đặc điểm riêng không thể trộn lẫn với hai nét tính cách cơ bản đối lập nhau: hung bạo và trữ tình Đôi dòng đề từ thứ hai gợi cho độc giả nhiều suy tư, người ta nghĩ rằng Nguyễn Tuân cũng giống như chính dòng Đà giang ấy Trên hành trìnhđến với thiên nhiên kì thú, nhà văn đồng thời muốn khẳng định dòng sông văn học độc đáo của mình – một dòng sông cá tính của cái tôi uyên bác vàtài hoa Maxim Gorki từng nói “cái bình thường là cõi chết của nghệ

thuật”, vì vậy Nguyễn Tuân luôn muốn “Đã là nhà văn, mỗi người phải có cái vision riêng Mất cái riêng đó cũng đồng nghĩa với việc từ bỏ thiên chứcnghệ sĩ của mình” Giống như ông lái đò đang cố gắng tìm đúng luồng sinhgiữa vô vàn cửa tử trên chiến trường sông Đà, văn nhân cũng muốn tìm cho kì được nguồn cảm hứng “sống” giữa dòng thác ngôn từ ngổn ngang

Và ông đã tìm được sông Đà Tờ hoa về sông Đà chính là luồng sinh, góp phần khẳng định cái bản chính Nguyễn Tuân giữa thế giới mênh mông biển người

2 Hình tượng con sông Đà

Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn từng chia sẻ: “Mục đích đầu tiên và sau cùngcủa Nghệ thuật và Văn học theo tôi là mang đến cái hay, cái đẹp cho đời Mầm mống của nó không có bất cứ một sự mưu toan nào cả Hãy cho nó mãi mãi thanh thản tự do và mãi mãi là hiện thân của điều thiện, của cái đẹp.” Dường như đẹp là chức năng hàng đầu, là ưu tiên số một của văn chương nghệ thuật Lúc sinh thời, cái đẹp cũng trở thành mục tiêu tìm kiếm trong suốt cuộc đời cầm bút của Nguyễn Tuân Ông đã đi khắp dặm dài chữ S, thậm chí vượt biên chỉ để tìm kiếm cái đẹp Trên chặng đường ông đi tới hiện lên cái dấu chân to, rõ ở miền Tây Bắc Tổ quốc với hình tượng thiên nhiên kì thù – sông Đà

Khám phá về sông Đà dòng chảy dữ dội của núi rừng Tây Bắc là một thành công đặc sắc của ông Chỉ có Nguyễn Tuân mới không nhọc công dò đến ngọn nguồn lạch sông, truy tìm đến tận nơi gốc tích khai sinh ra sông

Đà, để biết chỗ phát nguyên của nó thuộc huyện Cảnh Đông và thoạt kì thủy, dòng sông mang những cái tên Trung Hoa khá thơ mộng: Li Tiên, Bả Biên Giang Cũng chưa có nhà văn nào trước Nguyễn Tuân có thể kể tên vanh vách 50/73 con thác lớn nhỏ nằm lô nhô suốt một dải sông từ Lai Châu về đến chợ Bờ Cũng không có ai như Nguyễn, để có thể hạ bút viết đúng ba câu về màu sắc nước sông Đà đã phải có mấy lần bay ngang qua miền sông ấy Dòng sông Đà trong cảm nhận của nhà văn như một sinh thể có hai nét tính cách tưởng như đối lập nhưng lại nhất quán: hung bạo,

dữ dằn và trữ tình, thơ mộng

2.1 Sông Đà hung bạo

Sông Đà hung bạo, lắm thác, nhiều ghềnh đã từng bước vào ca dao xưa:

“Đường lên Mường Lễ bao xaTrăm bảy cái thác, trăm ba cái ghềnh”

Với một nhà văn ưa thích những cảm giác mạnh mẽ, những phong cảnh tuyệt mĩ, những dữ dội phải dữ dội tới tận cùng, những lần xê dịch phải thử trò chơi mạo hiểm cho kì được để tránh sự tầm thường, mờ nhạt mà ông hằng chán ghét thì “cưỡi” lên sông Đà hung bạo là trò chơi mà ông không thể bỏ qua Sự dữ dằn của sông Đà không chỉ hiện ra ở những con thác, mà còn ở quang cảnh hùng vĩ với vẻ huyền bí, hoang sơ của dòng sông chảy giữa điệp trùng rừng núi Tây Bắc Như một nhà quay phim lão luyện, vừa cho người xem thấy bao quát khung cảnh sông Đà, thỉnh

thoảng tác giả lại dừng lại, cho khán giả những pha “cận cảnh” thật tiêu

biểu về sự hung dữ của con sông này

a Đập vào mắt người đọc, ấn tượng đầu tiên về sự hung bạo của

Đà giang chính là hình ảnh những cảnh đá bờ sông dựng vách thành.

Vách thành sông Đà là cảnh sừng sững án ngữ trước mặt độc giả ngay lần dạo chơi mạo hiểm đầu tiên Văn nhân khẳng định “Hùng vĩ của sông Đà không phải chỉ có thác đá Mà nó còn là những cảnh đá bờ sông dựng vách thành” Ấn tượng trực tiếp đến mắt người đọc đó chính là hình ảnh ẩn dụ “vách thành” Ta vẫn thường nhắc đến “thành” như một khối kiến trúc quân sự vô cùng kiên cố Các bậc anh minh xưa thường cho đắp thành như một công trình phòng ngữ, một pháo đài hiểm Thành quách là nơi bên ngoài quân địch khó mà xâm nhập vào nhưng bên trong quân ta lại nắm rõ nội tình khi nhìn ra để rồi dễ dàng tác chiến Nguyễn Tuân với tưcách là khách tham quan trên sông Đà giống như người đang đứng ở bên ngoài thành Vì thế mọi thứ với ông là vô cùng bí ẩn Những đợt hỗn chiến,tấn công bí hiểm cử đang rình rập đâu đây trên sông Đà như một sự đe dọa đầu tiên với con người Chỉ với hai chữ “vách thành” nhà ảo thuật ngôn từ đã dựng lên trước mắt người đọc vách đá sông Đà sao kiên cố, thâm nghiêm Không chỉ vậy những đợt hỗn chiến, tấn công bí hiểm cử đang rình rập đâu đây trên sông Đà như một sự đe dọa đầu tiên với con người.

Đồng thời tuy không nói hết nhưng nhà văn biết vận dụng tối đa năng lực chữ nghĩa để chỉ gọi “vách thành” thôi nhưng gợi ra ấn tượng nới bạn đọc cả “thành cao hào sâu” Từ đó người chiêm ngưỡng cảm nhận được vách đá hiện lên như thành cao, sông Đà với vực thẳm như hào sâu hun hút Tất cả bước đầu dần kéo người đọc vào trùng vây liên tưởng choáng ngợp, hãi hùng Chính bởi thành trì ấy cao thăm thẳm, sâu hun hút

mà “đúng ngọ mới có mặt trời” “Đứng ngọ” là thời điểm giữa trưa Đây là lúc bề mặt trái đất nhận được nhiệt lượng lớn nhất từ mặt trời Ta đã bắt gặp ánh nắng tinh nghịch trong bao vần thơ về sông nước “nắng chiếu sông Lô” như trong thơ Tố Hữu hay “nắng xuống” trong thơ Huy Cận Ánh nắng chói chang soi chiếu vạn vật nhưng trong ấn tượng của nhà văn họ Nguyễn chỉ khi lên thiên đỉnh nắng mới được le lói trên lòng sông Đà Phải chăng, vách đá quá cao, vực sông quá sâu đến độ nắng không thể chiếu xiên ngang mà chỉ có thể hắt xuống từng giọt hiếm hoi như vậy

Cao, sâu thôi chưa đủ cụ Nguyễn còn muốn đưa người đọc đến sự hung bạo tột cùng của cảnh đá bờ sông qua độ hẹp của sông Đà Dưới ngòi bút của Nguyễn Tuân hai bên bờ sông như đang xích lại gần nhau:

“Có vách đá thành chẹt lòng sông Đà như một cái yết hầu Đứng bên này

bờ nhẹ tay ném hòn đá qua bên kia vách Có quãng con nai, con hổ đã có lần vọt từ bờ này sang bờ kia” Đá sông Đà được so sánh như “cái yết hầu”gợi liên tưởng cảm nhận qua chính xúc giác của người đọc Độ hẹp lòng sông bị vách đá chèn ép tới mức nghẹt thở Qua động từ “chẹt” người đọc cảm tưởng như vách thành đã lấn át hết cả bờ sông ghê rợn, hãi hùng Những chi tiết miêu tả tưởng chừng như bâng quơ của cụ Nguyễn nhưng lại mang sức biểu đạt hiệu quả vô cùng Chỉ hành động đơn giản của nai

hổ, cú ném nhẹ chơi đùa của con người lại là thước đo tài tình hơn bất cứ con số chuẩn xác nào Sự nguy hiểm của dòng sông gợi ra ngày một đậm, một nơi hẹp như thế, lưu tốc dòng nước vốn nhanh giờ lại xiết hơn Cứ thử tưởng tượng con thuyền nào mà kẹt vào cái khe ấy thì tiến không được, lùicũng không xong chỉ chờ sóng nước và đá đập cho tan xác mà thôi.

Ấn tượng về độ cao, sâu của vách đá bờ sông và dòng chảy nhỏ hẹp càng được tô đậm thêm qua một chi tiết tiêu biểu và lối liên tưởng bất ngờ, thiên nhiên hoang sơ gần với đời sống hiện đại của con người: “Ngồi trong khoang đò qua quãng ấy, đang mùa hè mà cũng thấy lạnh, cảm thấy mình như đứng ở hè một cái ngõ mà ngóng vọng lên một khung cửa sổ nào từ cái tầng nhà thứ mấy nào vừa tắt phụt đèn điện” Nhà văn chẳng những sử dụng thị giác, mà còn kết hợp sử dụng các giác quan khácvới những so sánh thật mới mẻ và táo bạo Ân tượng phi lý của xúc giác ngày giữa mùa hè hiện ra Đang giữa mùa hè mà văn nhân lại có cảm nhận như trong mùa băng giá Phải chăng đó không phải là cái lạnh da thịt

do thời tiết mang đến mà là cái lạnh ở trong lòng, rợn tóc gáy, sởn gai ốc

do sông Đà mang tới Tuy nhiên cụ Nguyễn đâu giống người thường, nguy hiểm mà vẫn dậm tô cho kì được thêm cảm giác hãi hùng về độ cao rợn ngợp của vách đá sông Đà, qua từ ngữ không xác định “nào, mấy”, qua độhẹp của hè phố và sự phụt tắt bất thình lình của đèn điện làm thót tim người quan sát khi đi vào khúc sông tối tăm này

Tất cả đã đem đến hình dung ban đầu về dòng sông, quy tụ tất cả tính từ đo lường nguy hiểm nhất: cao thăm thẳm, sâu hun hút, hẹp đến không thở nổi và bất thình lình rơi vào tăm tối như muốn nuốt chửng con người

b Tính chất hung bạo còn thể hiện qua cái dữ dằn của mặt ghềnh Hát Loóng.

Sự hung bạo của Đà giang còn là sự kết hợp của quần thể những thác đá, sóng nước Máy quay của người nghệ sĩ đã chuyển từ vách thành qua cái dữ dội ở mặt ghềnh Hát Loóng: “dài hàng cây số nước xô đá, đá xôsóng, sóng xô gió, cuồn cuộn luồng gió gùn ghè suốt năm” Chỉ với hai câuvăn nhưng bằng sự biến ảo của ngôn từ trong các thủ pháp nghệ thuật, tính hung bạo của Đà giang hiện ra với hình ảnh động đậy trước mắt độc giả

Đội quân sóng, nước, gió trên sông Đà đang bắt tay nhau tạo trận địa uy hiếp con người Nhịp văn ngắn, nhanh, mạnh, dồn dập như đang muốn tạo cơn cuồng phong bão tố Hình ảnh điệp nối tiếp luân chuyển nhau, sóng gió sông Đà cứ thế gối lên nhau, lần lượt uy hiếp con người CụNguyễn đã đặt vào ba vế câu ba điệp từ “xô” để cộng hưởng cho những đợt đánh liên hoàn dữ dội của sóng nước thác đá

Đà giang như con thủy quái đầm lầy đang cuồng nộ, bẳn tính, gắt gỏng vô cớ giận dỗi với con người Chúng “gùn ghè” đe dọa con người nhưthói quen thường ngày của nó Nó sẵn sàng tiêu diệt, nuốt trọn bất cứ tay lái khinh suất nào: “Quãng này mà khinh suất tay lái thì cũng dễ lật ngửa bụng thuyền ra”

Không biết là vô tình hay cố ý, “chuyên viên tiếng Việt” đã kết hợp giữa tên địa danh với đặc điểm của sông Đà ở quãng sông này? Luồng gió

“gùn ghè” lại nằm đúng vị trí mặt ghềnh Hát Loóng Cái tên địa danh đọc

đã phải tốn sức nén hơi, uốn lưỡi như chính khó khăn mà Nguyễn Tuân vừa

đi qua chỗ nước giữ, với sóng, với đá, với ghềnh thác của sông Đà Trước tài năng của Nguyễn Tuân mọi cảm giác thật dường như được trải qua rõ ràng dưới phong ba ngôn từ

c Hung bạo hơn nữa là những cái hút nước khủng khiếp ở quãng

Tà Mường Vát phía dưới Sơn La.

Dưới bàn tay ma thuật của văn sĩ, sông Đà hung bạo tiếp tục

nghênh chiến với người đọc qua đội quân hút nước dữ dằn Hút nước hiện

ra trước mặt độc giả qua hình ảnh “cái giếng bê tông thả xuống sông để chuẩn bị làm móng cầu”, qua âm thanh ghê rợn của “cửa cống cái bị sặc” với sự cộng hưởng đến đáng sợ giữa cả hình ảnh và âm thanh “nước ặc ặc lên như vừa rót dầu sôi vào” Miêu tả cảnh những cái hút nước trên sông, Nguyễn Tuân đã sử dụng đến độ thành thạo các biện pháp tu từ nghệ thuật Biện pháp nhân hóa khiến nước biết ‘thở” và “kêu” khiến người ta

sợ đến rùng mình nhưng như thế là chưa đủ với một người ưa thích chơi mãnh liệt đến tột đỉnh như Nguyễn Tuân Người khổng lồ trên dòng thác ngôn từ tiếp tục bẩy thêm nghệ thuật so sánh vào miêu tả khiến người đọc thêm khiếp vía Độc giả như được đeo chiếc kính xem phim thực tế ảo bây chỉ muốn nhắm tịt mắt, bịt chặt tai vì kinh sợ Phân cảnh phim nối tiếpnhau chiếu lên cái hút nước ở độ sâu “xoáy tít đáy” – như cái giếng sâu màdòng nước đang cuộn trào, xiết lại không có dấu hiệu ngừng đến độ dày trong “giếng bê tông” không gì công phá nổi hay độ rộng ở “cánh quạ đàn” Hiểm nguy đang rình rập khắp ba chiều không gian cùng âm thanh

dữ dội đầy bí ẩn Đứng trước sức hút ngôn từ ở Nguyễn, không chỉ độc giả,đồng nghiệp văn chương mà chính cả những nhà phê bình nhiều khi cũng thấy bật lực khi phát hiện ra vốn từ của mình sao nghèo nàn, chẳng thể nghĩ tới sự miêu tả lạ lùng, kì thú như Nguyễn và cũng chẳng biết dùng chữ nghĩa nào để bình về độ chính xác và tinh tế của ngòi bút Nguyễn Người ta chỉ biết gật đầu mà bảo nhau rằng: sông Đà quả thực là một con quái vật đang trong một cơn cuồng nộ đầy ghê sợ

Thế nhưng tài liên tưởng của Nguyễn Tuân không dừng lại ở đó, bộ phim hành động do ông đạo diễn tiếp tục đưa người đọc vào môn thể thaotốc độ mạo hiểm Đi thuyền qua quãng sông này, nhà thám hiểm cảm