BỘ TỨ NGƯỜI LÁI ĐÒ SÔNG ĐÀ

MỞ BÀI “Nền đất ẩm, chiếu manh, trang giấy trắng, anh khai sinh bao nhân vật cho đời nên anh chết như chuyến đi dài hạn bởi họ sống tiếp cho anh đang có mặt giữa muôn người ” (“Nguyên Hồng” – Đào Cảng.

MỞ BÀI:

“Nền đất ẩm, chiếu manh, trang giấy trắng, anh khai sinh bao nhân vật cho đời nên anh chết như chuyến đi dài hạn bởi họ sống tiếp cho anh đang có mặt giữa muôn người.”

(“Nguyên Hồng” – Đào Cảng) Đào Cảng từng viết về Nguyên Hồng với hình dung “trái tim anh nguyên vẹn một khối hồng” như thế Chính trái tim mãnh liệt với những nhịp đập hướng về cuộc đời của mỗi nhà văn đã khiến từng trang văn trác nhiệt “có mặt giữa muôn người” Và Nguyễn Tuân – với những trang văn chắt chiu từng hạt bụi vàng của đời sống, giọng văn kiêu bạc, tài hoa, chất “ngông” riêng biệt, cùng trái tim yêu cái đẹp đến tha thiết, ông đã khẳng định tài năng và sức sống lâu bền của mình qua tuỳ bút “Người lái đò sông Đà” Tác phẩm kết tinh từ ngòi bút sắc sảo, điêu luyện đầy tài hoa, thể hiện tấm lòng trân quý vẻ đẹp thiên nhiên sông Đà hùng vĩ, dữ dội qua đoạn trích: “ ” || (không chỉ thể hiện tấm lòng trân quý vẻ đẹp thiên nhiên sông Đà

và đất trời Tây Bắc, mà còn có bóng dáng của những người dân lao động đang ngày đêm miệt mài với công việc ngược xuôi trên dòng Và qua đoạn trích: “ ”, hình tượng người lái đó sông Đà hiện lên đầy bản lĩnh và tài hoa.)

TÁC PHẨM, TÁC GIẢ:

Là cây bút xuất sắc của văn học Việt Nam hiện đại, Nguyễn Tuân là định nghĩa về người nghệ sĩ với phong cách nghệ thuật độc đáo, uyên bác, tài hoa, có cảm hứng mãnh liệt với những cái cá biệt, phi thường, dữ dội, tuyệt mĩ Và tuỳ bút

“Người lái đò Sông Đà” – kết quả của chuyến “xê dịch” lên Tây Bắc năm 1958 là thiên tuỳ bút độc đáo nhất trong tập tuỳ bút Sông Đà của Nguyễn Tuân Đó là những trang viết đánh dấu diện mạo tươi mới sau CMT8 của người nghệ sĩ sau hai mươi năm kiêu bạc trên hành trình “Vang bóng một thời” Giờ đây, không còn tìm

về với những thước phim của thời quá vãng oanh liệt, người nghệ sĩ tài hoa ấy đã đem ngòi bút của mình phục vụ cho công cuộc kiến thiết đất nước, với mong muốn kiếm tìm chất vàng của thiên nhiên cùng “thứ vàng mười đã qua thử lửa” trong tâm hồn người lao động Và trên hành trình ấy, người nghệ sĩ đã bị thu hút bởi vẻ đẹp khác biệt của dòng s ông Đà : con sông vừa hung bạo, khắc nghiệt nhưng cũng vừa lãng mạn, thi vị đã “tải” vào lòng người nghệ sĩ bao đắm say, cuộn trôi ánh tình

GIỚI THIỆU HÌNH TƯỢNG SÔNG ĐÀ:

Bắt nguồn từ tỉnh Vân Nam Trung Quốc, chảy theo hướng Tây Bắc – Đông Nam, “đi qua một vùng núi ác, đến gần nửa đường thì xin nhập tịch Việt Nam” Sông Đà chảy qua các tỉnh Tây Bắc Việt Nam là Lai Châu, Điện Biên, Sơn La, Hoà Bình, Phú Thọ, có tổng cộng bảy mươi ba con thác

• Nhìn xuyên suốt Đà giang, nếu như ở thượng nguồn có nhiều thác ghềnh hiểm trở với nhiều hút nước, xoáy nước giữa lòng sâu và những tảng đá như tạo thành trận đồ bát quái; thì xuôi về phía hạ lưu, vẻ đẹp trữ tình của con sông đã được Nguyên Tuân gợi lên qua những hình ảnh nên thơ, thật đẹp và gợi cảm

• Trong ấn tượng của Nguyễn Tuân, con sông Đà hiện lên trước nhất là với vẻ đẹp độc đáo: “Chúng thuỷ giai đông tẩu / Đà giang độc bắc lưu” – Mọi dòng sông đều chảy hướng Đông, duy chỉ sông Đà chảy theo hướng Bắc qua lời đề từ bằng câu thơ của Nguyễn Quang Bích Phương hướng của Đà giang qua câu thơ cũng ngầm tái hiện một vẻ đẹp hùng vĩ và dữ dội trên quãng thượng nguồn

GIỚI THIỆU NGƯỜI LÁI ĐÒ SÔNG ĐÀ:

Người lái đò sông Đà trong trang văn của Nguyễn Tuân không có tên riêng, là một người vô danh được gọi bằng tên địa danh sinh sống, bởi ông muốn khẳng định rằng không chỉ có một ông lái đò phi phàm xuất chúng mà đây là một đại diện tiêu biểu cho vô số chất vàng mười đang lấp lánh toả sáng nơi mảnh đất Tây Bắc đầy thiêng liêng Ở cái tuổi “nhân sinh thập thất cổ lai hy”, ông đò không những không xương đau, khớp mỏi mà trái lại còn rất khoẻ mạnh với một cơ thể in hằn phong vị sông nước Nếu như “tay ông lêu nghêu như cái sào, chân lúc nào cùng khuỳnh khuỳnh như đang kẹp lấy một cái bánh lái tưởng tượng” thì giọng nói ông âm vang, ào ào như lũ thác sông Đà, nhãn giới vời vợi như nhìn về một bến xa nào đó Thân hình ông như một pho tượng tặc bằng đá cẩm thạch với nước da ánh lên chất sừng, chất mun, ánh lên cả nắng mưa, sương gió của mây trời Tây Bắc Những “củ nâu” còn lại trên cơ thể chính là “huân chương lao động siêu hạng” cho bản lĩnh hơn người ấy trong những giao tranh chinh phục thiên nhiên và thuỷ quái sông Đà

*** Vẻ đẹp hình tượng ở hai trùng vi II + III:

Để làm nổi bật vẻ đẹp trí dũng của người lái đò, nhà văn đã sáng tạo một đoạn văn tràn đầy không khí trận mạc, đã tưởng tượng ra một cuộc chiến đấu ác liệt giữa người lái đò và “bầy thuỷ quái sông Đà” Sông Đà dữ dội, hiểm trở, với trùng trùng lớp lớp dàn trận bủa vây còn ông lái đò lại là một viên tướng dũng cảm tả xung hữu đột tỉnh táo, nhanh nhẹn và điều khiển con tài vượt qua nhiều cửa tử

LIÊN HỆ MỞ RỘNG:

*** Hình tượng hùng vĩ

• Quãng mặt ghềnh Hát Loóng):

Đọc câu văn của Nguyễn Tuân miêu tả về Sông Đà, bất chợt khiến ta nhớ đến dòng sông Hương vùng thượng nguồn trong trang kí Hoàng Phủ Ngọc Tường dòng sông “như một bản trường ca của rừng già, rầm rộ giữa bóng cây đại ngàn,

mãnh liệt qua những gần thác, cuộn xoáy như cơn lốc vào những đáy vực bí ẩn” Những ngòi bút tài hoa đã tạo nên những trang viết “nở hoa” - trang viết có khả năng khơi dậy trong trí tưởng tượng của người đọc về hai dòng sông hùng vĩ, dữ dội, cuồn cuộn trôi đi giữa cơ thể đất nước

• Tiếng những con trâu mộng đang lồng lộn giữa rừng vầu, rừng tre

Sông Đà không chỉ hùng vĩ dữ dội ở cảnh “đá bờ sông dựng vách thành”, cảnh mặt ghềnh Hát Loóng “nước xô đá, đá xô sóng, sóng xô gió, cuồn cuộn luồng gió gùn ghè suốt năm”, cảnh những cái hút nước” xoáy tít đáy” mà còn nguy hiểm ở trường trùng điệp điệp những thác nước sông Đà Sông Đà có cả thảy 73 cái thác như 73 cạm bẫy luôn rình rập và sẵn sàng “ăn” chết bất cứ chiếc thuyền nào đi ngang qua đó Sự chất chồng, liên tiếp của thác dữ sông Đà đã từng đi vào câu ca xưa:

“Đường lên Mường Lễ bao xa Trăm bảy cái thác, trăm ba cái ghềnh.”

*** Hình tượng trữ tình

• Áng tóc trữ tình:

Dưới con mắt tài hoa đậm chất nghệ sĩ của Nguyễn Tuân, sông Đà như mái tóc mềm mại đang ôm lấy thân hình trẻ trung, gợi cảm đầy sức sống của người thiếu nữ Tây Bắc Cách so sánh dòng sông như một áng tóc trữ tình đã đem đến cho dòng sông Đà nét đằm thắm, duyên dáng đầy nữ tính mà không hề làm mất đi

sự hùng vĩ của nó Về vẻ đẹp mềm mại nữ tính này, sông Đà có nét rất giống với sông Hương trong những trang kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông” của Hoàng Phủ Ngọc Tường Ai: “người ta luôn nhìn thấy dòng sông mềm như tấm lụa, với những chiếc thuyền xuôi ngược chỉ bé vừa bằng con thoi”, “từ đây như đã tìm đúng

đường về, dòng sông vui tươi hẳn lên giữa những biền bãi xanh biếc của vùng ngoại ô Kim Long” Các câu văn đều được viết bằng sự thăng hoa của tâm hồn, các nhà văn như “đề thơ vào sông nước” khiến chúng hiện lên với vẻ đẹp đậm chất thẩm mỹ

• Cỏ gianh đồi núi ra nõn búp:

Đó là vẻ đẹp hoang sơ cổ kính: “Tôi thấy trong cái mầm đầy nhựa cây rất tầm thường, trong những túp lá mới non nhiều ý nghĩa: sự sống mạnh mẽ tràn trề của mọi vật, cái vui sướng của mầm cây từ dưới đất nhô lên đón ánh mặt trời, cái rung động của ngàn lá trong gió” (Thạch Lam) Vẻ đẹp ấy đã cùng với sông Đà chảy qua thời gian không gian và đặc biệt đã trải qua cả những áng thơ ca bao đời, thơ của Nguyễn Quang Bích rồi Tản Đà để trở thành bất tử Trong cái nhìn của thi sĩ Tản Đà, sông Đà trở thành một “người tình nhân chưa quen biết”

*** Hình tượng người lái đò:

Dưới ngòi bút Nguyễn Tuân, người lái đò được khắc họa như linh hồn muôn thuở của sông nước miền Tây Bắc Trên sông Đà, ông xuôi, ông ngược hơn 100 lần rồi, chính tay ông giữ lái độ sáu chục lần Dòng sông đà với 73 con thác nhưng ông đã lấy mắt mà nhớ tỉ mỉ như đóng đinh vào lòng tất cả những nguồn nước của tất cả các con thác hiểm trở Đối với ông đò, sông Đà như “một trường thiên anh hùng ca mà ông thuộc lòng đến cả những cái chấm than chấm câu và cả những đoạn xuống dòng” Đến đây, ta băn khoăn tự hỏi có phải chính vẻ đẹp của ông đò trong thiên tùy bút này đã gợi cảm hứng để nhà thơ Vũ Quần Phương viết lên những dòng thơ mộc mạc:

“Tôi thuộc ngầm thuộc đá Tôi thuộc lũ, thuộc dòng [ ]

Sống cuộc đời sông nước Tôi lấy nước làm nhà Nước là bầu là bạn Tôi nhìn nước trên sông Gắng hiểu dòng dưới đáy.”

(“Với Sông Đà” - Vũ Quỳnh Phương)

NHẬN XÉT CÁI TÔI CỦA NGUYỄN TUÂN:

“Cái tôi” của mỗi người nghệ sĩ khi kí gửi lên từng trang văn là những “cái tôi” riêng biệt, không trùng lặp, thể hiện cách nhìn và quan điểm độc đáo trong sáng tác nghệ thuật Và là một nhà văn với phong cách văn chương độc đáo, qua trang tuỳ buý “Người lái đò sông Đà”, Nguyễn Tuân hấp dẫn người đọc bởi “cái tôi” tài hoa, uyên bác, giác quan sắc nhọn, tinh tế cùng nghệ thuật sử dụng ngôn từ điêu luyện, gợi hình, gợi cảm Cái tôi kín đáo được gửi gắm vào từng trang văn thể hiện tình cảm yêu nước thiết tha và niềm say mê tự hào với thiên nhiên của quê hương xứ sở của người nghệ sĩ tài hoa này Từ đó, tạo nên những trang văn mang giá trị nghệ thuật lâu bền qua mọi dòng chảy của thời đại

ĐÁNH GIÁ NỘI DUNG VÀ NGHỆ THUẬT CỦA NGƯỜI LÁI ĐÒ:

Với một người dành cả đời để đi tìm, tôn vinh “cái đẹp, cái thật” như

Nguyễn Tuân, hình tượng người lái đò sông Đà đầy tài hoa nghệ sĩ chính là biểu tượng xuất sắc cho cái đẹp mà ông hướng tới Bằng các biện pháp so sánh, nhân hóa, liên tưởng độc đáo kết hợp vận dụng tri thức của nhiều ngành văn hóa, nghệ thuật, tất cả đã góp phần miêu tả cuộc chiến hào hùng và khẳng định vẻ đẹp tâm hồn của nhân vật người lái đò nơi sông Đà hùng vĩ Vẻ đẹp của ông lái đò là tiêu biểu cho người dân lao động nơi mảnh đất Tây Bắc Tác giả nâng hình tượng ông

đò Lai Châu lên một bậc cao mới khẳng định tài nghệ hơn người cùng đôi tay lái ra hoa của ông, cũng như tô đậm nét hơn mỹ danh “thứ vàng mười đã qua thử lửa”

mà ông trân quý dành riêng cho những con người đang ngày đêm cần mẫn góp sức vào công cuộc xây dựng đất nước này

ĐÁNH GIÁ NỘI DUNG VÀ NGHỆ THUẬT CỦA HÌNH TƯỢNG:

Với một người dành cả đời để đi tìm, tôn vinh “cái đẹp, cái thật” như

Nguyễn Tuân, sông Đà chính là biểu tượng xuất sắc cho cái đẹp mà ông hướng tới Qua ngòi bút tài hoa và uyên bác của mình, ông đã khắc họa lại hình ảnh một con sông không hề vô tri vô giác mà có những cá tính đặc sắc, đậm chất “con người”

Đó là tính cách hung bạo, dữ dội, đầy bí hiểm, âm mưu của một thứ “kẻ thù số một”; lại vừa là hiền hoà, gần gũi, thơ mộng hệt như một “cố nhân” thân thiết Bằng các biện pháp so sánh, nhân hóa, liên tưởng độc đáo kết hợp vận dụng tri thức của nhiều ngành văn hóa, nghệ thuật, Nguyễn Tuân đã khéo léo trung hòa hai nét tính cách hoàn toàn tương phản đó để tạo nên một dòng sông Đà hoàn chỉnh về

cả ngoại hình lẫn tâm hồn Qua đó không chỉ thể hiện được sự tài năng độc nhất vô song của mình, mà còn cho thấy tình yêu thiên nhiên tha thiết, tình yêu quê hương, con người vô cùng sâu đậm thủy chung của Nguyễn Tuân

KẾT BÀI:

Trải tấm lòng trên từng trang văn, với trái tim mải miết kiếm tìm vẻ đẹp của quê hương xứ sở, Nguyễn Tuân đã khắc chạm vào tâm khảm người đọc, người nghe cảnh đẹp khó phai của non sông đất nước; truyền tải bức thông điệp sâu sắc cho người đời hôm nay, hãy thưởng lãm và trân quý từng nét đẹp của thiên nhiên

Tổ quốc, hãy bảo vệ những “thứ vàng mười” đẹp đẽ ở Tây Bắc bằng tất cả tấm lòng trân trọng, để Đà giang mãi là một phần tuyệt đẹp của đất nước bên những dòng trôi sóng sánh của năm tháng:

“Khắp triền sông vang tiếng trẻ con cười

Đất nước đàn bầu Đất nước ban mai.”

(Lưu Quang Vũ)