Luận án Tiến sĩ Dinh dưỡng: Hiệu quả bổ sung đa vi chất đến tình trạng dinh dưỡng, thị lực và thể lực của nữ vị thành niên 15-17 tuổi miền núi Thanh Hóa

Luận án Tiến sĩ Dinh dưỡng Hiệu quả bổ sung đa vi chất đến tình trạng dinh dưỡng, thị lực và thể lực của nữ vị thành niên 15-17 tuổi miền núi Thanh Hóa trình bày các nội dung chính sau: Mô tả tình trạng dinh dưỡng, thị lực và thể lực của nữ vị thành niên 15 – 17 tuổi miền núi Thanh Hóa; Đánh giá hiệu quả bổ sung đa vi chất hàng tuần đến cải thiện nhân trắc, thị lực và thể lực của nữ vị thành niên 15 – 17 tuổi miền núi Thanh Hóa sau 9 tháng can thiệp.

L I CAM ĐOANỜ

Tôi là L u Kim L  H ng, nghiên c u sinh khóa 12, Vi n Dinh dư ệ ằ ứ ệ ưỡng

Qu c gia, chuyên ngành dinh dố ưỡng, xin cam đoan:

1. Đây là lu n án do b n thân tôi tham gia tri n khai can ậ ả ể thi p, thu th p sệ ậ ố 

li u, phân tích k t qu  và vi t báo cáo dệ ế ả ế ướ ự ưới s  h ng d n c aẫ ủ  PGS.TS. Nguy nễ  Xuân Hi p – B nh vi n M t trung ệ ệ ệ ắ ương và PGS.TS. Tr n Thúy Nga – Vi n Dinhầ ệ  

dưỡng Qu c gia.ố

2. S  li u vàố ệ  k t qu  nêu trong lu n án hoàn toàn chính xác, trung th c,ế ả ậ ự  khách quan và m t ph n đã độ ầ ược tác gi  lu n án công b  trong m t s  t p chíả ậ ố ộ ố ạ  khoa h c. ọ

Hà N i, ngày    tháng     năm ộ

   Tác gi  lu n án ả ậ

L u Kim L  H ngư ệ ằ

L I C M  NỜ Ả Ơ

Tôi xin trân tr ng c m  n GS.TS Lê Danh Tuyên, Vi n trọ ả ơ ệ ưởng Vi n Dinhệ  

dưỡng Qu c gia, ngố ười Th y đã có nhi u công s c và tâm huy t phát tri n ngànhầ ề ứ ế ể  Dinh dưỡng Vi t Nam, ngệ ười đã t o cho tôi ni m say mê và khát v ng đóng gópạ ề ọ  công s c nh  bé c a mình đ i v i ngành Dinh dứ ỏ ủ ố ớ ưỡng. 

Tôi vô cùng bi t  n và g i l i c m  n sâu s c đ n PGS.TS. Nguy n Xuânế ơ ử ờ ả ơ ắ ế ễ  

Hi p cùng PGS.TS. Tr n Thúy Nga là nh ng Th y, Cô đã t n tình ch  b o, hệ ầ ữ ầ ậ ỉ ả ướ  ng

d n, đ ng viên khích l , dành nhi u th i gian trao đ i và giúp đ  tôi th c hi nẫ ộ ệ ề ờ ổ ỡ ự ệ  

lu n án này.ậ

Tôi g i l i c m  n sâu s c đ n PGS.TS. Nguy n Đ  Huy, Giám đ c Trungử ờ ả ơ ắ ế ễ ỗ ố  tâm Đào t o Dinh dạ ưỡng và Th c ph m, ngự ẩ ười th y vô cùng tâm huy t v i sầ ế ớ ự nghi p đào t o cán b  cho ngành Dinh dệ ạ ộ ưỡng. Tôi xin chân thành c m  n t p thả ơ ậ ể các Th y Cô, cán b  nhân viên Trung tâm Đào t o Dinh dầ ộ ạ ưỡng và Th c ph m,ự ẩ  Khoa Vi ch t Dinh dấ ưỡng và các Khoa ­ Phòng liên quan c a Vi n Dinh dủ ệ ưỡng đã 

h t s c giúp đ , t o đi u ki n cho tôi trong su t quá trình h c t p. ế ứ ỡ ạ ề ệ ố ọ ậ

Tôi xin chân thành c m  n Trung tâm Y t  huy n Ng c L c, Lang Chánh,ả ơ ế ệ ọ ặ  

trường THPT Ng c L c, trọ ặ ường THPT Lang Chánh t nh Thanh Hóa đã t o đi uỉ ạ ề  

ki n giúp tôi hoàn thành ệ công trình nghiên c u này. ứ

Tôi xin chân thành c m  n Ban Giám hi u và các đ ng nghi p Trả ơ ệ ồ ệ ường Cao 

đ ng Y t  Phú Yên đã t o đi u ki n thu n l i cho tôi h c t p và hoàn thành lu nẳ ế ạ ề ệ ậ ợ ọ ậ ậ  án

Tôi xin c m  n t t c  ngả ơ ấ ả ười thân, b n bè đã luôn dành cho tôi s  quan tâm,ạ ự  chia s  đ ng viên tôi trong su t quá trình h c t p và hoàn thành lu n án này.ẻ ộ ố ọ ậ ậ

Và cu i cùng tôi vô cùng bi t  n đ i gia đình c a tôi đ c bi t là ba tôi,ố ế ơ ạ ủ ặ ệ  

người đã luôn đ ng viên, cho tôi ni m tin, s  quy t tâm và ngh  l c đ  giúp tôiộ ề ự ế ị ự ể  

DANH M C B NGỤ Ả

DANH M C HÌNHỤ

DANH M C CH  VI T T TỤ Ữ Ế Ắ

AI Adequate Intake (l ượ ng h p th  đ y đ ) ấ ụ ầ ủ

BMI Body Mass Index (ch  s  kh i c  th ) ỉ ố ố ơ ể

VCDD Vi ch t dinh d ấ ưỡ ng

WHO World Health Organization (T  ch c Y t  Th  gi i) ổ ứ ế ế ớ

YNSKCĐ  Ý nghĩa s c kh e c ng đ ng ứ ỏ ộ ồ

8

Đ T V N ĐẶ Ấ Ề

Tu i v  thành niên là m t giai đo n quan tr ng d  g p nh ng y u t  tácổ ị ộ ạ ọ ễ ặ ữ ế ố  

đ ng đ n các v n đ  s c kh e trong đó có y u t  dinh dộ ế ấ ề ứ ỏ ế ố ưỡng do nhu c u đ  đápầ ể  

ng s  tăng tr ng và phát tri n c a c  th  giai đo n này. Trong nh ng v n đ

c a dinh dủ ưỡng thì tình tr ng thi u h t đa vi ch t dinh dạ ế ụ ấ ưỡng vì nhi u lý do v nề ẫ  đang còn ph  bi n trên toàn th  gi i. Tình tr ng thi u h t này thổ ế ế ớ ạ ế ụ ường x y ra tả ừ khi còn nh  và kéo dài đ n lúc trỏ ế ưởng thành n u không đế ược can thi p và s   nhệ ẽ ả  

hưởng tiêu c c đ n s  phát tri n v  th  ch t và nh n th c. Nh ng thi u h t nàyự ế ự ể ề ể ấ ậ ứ ữ ế ụ  

có th  gây ra nh ng h u qu  lâu dài nh  suy gi m phát tri n hành vi và não b ,ể ữ ậ ả ư ả ể ộ  

ch m trậ ưởng thành gi i tính, m t c  h i tăng trớ ấ ơ ộ ưởng chi u cao cu i cùng vàề ố  loãng xương   thanh thi u niên. Ngay c  khi thi u h t vi ch t dinh dở ế ả ế ụ ấ ưỡng t  nhừ ẹ 

đ n trung bình cũng có th  d n đ n suy gi m phát tri n trí tu  và tâm lý, tăngế ể ẫ ế ả ể ệ  

trưởng th  ch t kém, làm tăng t  l  m c các b nh nhi m khu n   tr  v  thànhể ấ ỷ ệ ắ ệ ễ ẩ ở ẻ ị  niên, làm gi m năng su t làm vi c, gia tăng các b nh m n tính không lây   tu iả ấ ệ ệ ạ ở ổ  

trưởng thành. Vì v y, nghiên c u tình tr ng vi ch t dinh dậ ứ ạ ấ ưỡng trong th i k  vờ ỳ ị thành niên đã tr  thành m t lĩnh v c quan tr ng c n đở ộ ự ọ ầ ược quan tâm [1, 2]

 giai đo n này, s  tăng tr ng cũng nh  phát tri n c  b p m t cách

dưỡng cũng nh  thi u máu   n  v  thành niên [4]. ư ế ở ữ ị

Thi u vi ch t dinh dế ấ ưỡng và suy dinh dưỡng th p còi là nguyên nhân chínhấ  

d n đ n chi u cao th p   thanh niên nẫ ế ề ấ ở ước ta. Thi u vi ch t dinh dế ấ ưỡng còn  nhả  

hưởng x u đ n s c kh e, t i s  phát tri n th  l c, t m vóc, trí tu , c n tr  sấ ế ứ ỏ ớ ự ể ể ự ầ ệ ả ở ự 

tăng trưởng và phát tri n toàn di n c a tr  em và kh  năng sinh s n cũng nhể ệ ủ ẻ ả ả ư năng su t lao đ ng khi trấ ộ ưởng thành [5].

Theo m t s  nghiên c u cho th y t  l  thi u máu thi u s t   n  v  thànhộ ố ứ ấ ỷ ệ ế ế ắ ở ữ ị  niên m t s  nộ ố ước đang phát tri n v n còn cao:  n Đ  45%, Indonesia 26%, Brazilể ẫ Ấ ộ  20%, Jamaica 25% và t  l  này th p h n   m t s  nỷ ệ ấ ơ ở ộ ố ước phát tri n:   M  16%, ể ở ỹ ở 

Th y Sĩ 14,5%,   các nụ ở ước châu Âu khác nh  Tây Ban Nha, Th y Đi n và Anh làư ụ ể  kho ng 4,0% [3]. Ngoài thi u máu thi u s t, t  l  thi u các vi ch t khác   n  vả ế ế ắ ỷ ệ ế ấ ở ữ ị thành niên nh  k m, iod, vitamin A, D, Bư ẽ 1, B9 cũng khá ph  bi n. Thi u vitamin Aổ ế ế  

nh h ng tiêu c c đ n các quá trình quan tr ng c a c  th  con ng i trong su t

ng i v i t  l  suy dinh dạ ớ ỷ ệ ưỡng và thi u vi ch t luôn cao h n nhi u so v i   nôngế ấ ơ ề ớ ở  thôn và thành th  ị

Nhi u nghiên c u trong và ngoài nề ứ ước cho th y hi u qu  b  sung vi ch tấ ệ ả ổ ấ  dinh dưỡng không ch  c i thi n tình tr ng dinh dỉ ả ệ ạ ưỡng cũng nh  tình tr ng thi uư ạ ế  

vi ch t, c i thi n tình tr ng thi u máu thi u s t khi b  sung s t đ n l  ho c k tấ ả ệ ạ ế ế ắ ổ ắ ơ ẻ ặ ế  

h p v i các vi ch t khác làm tăng n ng đ  hemoglobin trong máu ho c c i thi nợ ớ ấ ồ ộ ặ ả ệ  các ch  s  sinh hóa trong huy t thanh v  vi ch t đỉ ố ế ề ấ ược b  sung, mà còn c i thi nổ ả ệ  

tình tr ng nh n th c, gia tăng phát tri n v  th  l c c a tr  em và tr  v  thànhạ ậ ứ ể ề ể ự ủ ẻ ẻ ị  niên.

B  sung s t/acid folic gián đo n đổ ắ ạ ược khuy n cáo nh  là m t can thi p yế ư ộ ệ  

t  c ng đ ng cho ph  n  tu i sinh đ    nh ng vùng có t  l  thi u máu cao v iế ộ ồ ụ ữ ổ ẻ ở ữ ỷ ệ ế ớ  

m c đích c i thi n n ng đ  hemoglobin, c i thi n tình tr ng s t và gi m nguy cụ ả ệ ồ ộ ả ệ ạ ắ ả ơ thi u máu [9]. Vi c b  sung s t   tr  c i thi n s  phát tri n th n kinh, th  l c vàế ệ ổ ắ ở ẻ ả ệ ự ể ầ ể ự  

b  sung s t d  phòng cũng có tác d ng tích c c đ i v i s  phát tri n c a v nổ ắ ự ụ ự ố ớ ự ể ủ ậ  

đ ng [10].ộ

Thi u vi ch t dinh dế ấ ưỡng thường không x y ra riêng l , do v y ngoài bả ẻ ậ ổ sung s t đ  phòng ch ng thi u máu thi u s t, b  sung k t h p đa vi ch t dinhắ ể ố ế ế ắ ổ ế ợ ấ  

dưỡng   v  thành niên giúp c i thi n tình tr ng vi ch t dinh dở ị ả ệ ạ ấ ưỡng, tăng cườ  ng

kh  năng v n đ ng th  l c và s c b n th  l c. Đ i v i s  tăng trả ậ ộ ể ự ứ ề ể ự ố ớ ự ưởng, ch cứ  năng nh n th c, v n đ ng và b nh t t, dậ ứ ậ ộ ệ ậ ường nh  vi c cung c p đ  kh u ph nư ệ ấ ủ ẩ ầ  

vi ch t dinh dấ ưỡng đ c bi t cho nh ng nhóm tr  d  b  t n thặ ệ ữ ẻ ễ ị ổ ương và thi u h tế ụ  

nh t có th  t o ra s  khác bi t [2, 11]. ấ ể ạ ự ệ

Các nghiên c u v  tình tr ng dinh dứ ề ạ ưỡng và can thi p dinh dệ ưỡng trên đ iố  

tượng n  v  thành niên r t đa d ng v  đ  tu i. Càng thêm nhi u nghiên c u vữ ị ấ ạ ề ộ ổ ề ứ ề tình tr ng dinh dạ ưỡng cũng nh  can thi p dinh dư ệ ưỡng đ c hi u cho đ i tặ ệ ố ượng nữ 

v  thành niên đ  cung c p thêm b ng ch ng khoa h c giúp càng đ a ra các gi iị ể ấ ằ ứ ọ ư ả  pháp h u hi u trong phòng ch ng suy dinh dữ ệ ố ưỡng, béo phì cũng nh  thi u vi ch tư ế ấ  dinh dưỡng   n  v  thành niên trên th  gi i, đ c bi t là các nở ữ ị ế ớ ặ ệ ước có thu nh pậ  trung bình và thu nh p th p [12].ậ ấ

Chính vì v y, nhóm nghiên c u ti n hành đ  tài: ậ ứ ế ề “Hi u qu  b  sung đa vi ệ ả ổ  

ch t đ n tình tr ng dinh d ấ ế ạ ưỡ ng, th  l c và th  l c c a n  v  thành niên 15 ­ 17 ị ự ể ự ủ ữ ị  

tu i mi n núi Thanh Hóa ổ ề ” nh m đánh giá hi u qu  can thi p b  sung đa vi ch tằ ệ ả ệ ổ ấ  trên đ i tố ượng n  v  thành niên và đ a ra nh ng khuy n ngh  can thi p b  sung đaữ ị ư ữ ế ị ệ ổ  

vi ch t đ  phòng, ch ng tình tr ng thi u máu, thi u vi ch t dinh dấ ể ố ạ ế ế ấ ưỡng   đ iở ố  

tượng n  v  thành niên.ữ ị

M C TIÊU C A Đ  TÀIỤ Ủ Ề

1. Mô t  tình tr ng dinh dả ạ ưỡng, th  l c và th  l c c a n  v  thành niên 15 – 17ị ự ể ự ủ ữ ị  

tu i mi n núi Thanh Hóa.ổ ề

2. Đánh giá hi u qu  b  sung đa vi ch t hàng tu n đ n c i thi n nhân tr c,ệ ả ổ ấ ầ ế ả ệ ắ  

th  l c và th  l c c a n  v  thành niên 15 – 17 tu i mi n núi Thanh Hóa sauị ự ể ự ủ ữ ị ổ ề  

9 tháng can thi p.ệ

3. Đánh giá hi u qu  b  sung đa vi ch t hàng tu n đ n c i thi n n ng đệ ả ổ ấ ầ ế ả ệ ồ ộ hemoglobin và vi ch t c a n  v  thành niên 15 – 17 tu i mi n núi Thanhấ ủ ữ ị ổ ề  Hóa sau 9 tháng can thi p.ệ

th ng nh t (1998) x p vào nhóm tu i v  thành niên và đố ấ ế ổ ị ược phân đ nh thành 3 giaiị  

đo n (ho c 3 nhóm): V  thành niên s m: t  10 ­ 14 tu i; V  thành niên trung bình:ạ ặ ị ớ ừ ổ ị  

t  15 ­ 17 tu i; V  thành niên mu n: t  18 ­ 19 tu i. Đây là giai đo n phát tri nừ ổ ị ộ ừ ổ ạ ể  nhanh chóng v  th  ch t, nh n th c và tâm lý xã h i c a con ngề ể ấ ậ ứ ộ ủ ười và là th iờ  

đi m quan tr ng đ  đ t n n móng cho m t s c kh e t t. Có 1,2 t  v  thành niênể ọ ể ặ ề ộ ứ ỏ ố ỷ ị  trên toàn th  gi i ­ nhóm dân s  l n nh t t  ế ớ ố ớ ấ ừ trước đ n nay chi m 1/6 dân s  toànế ế ố  

c u.ầ

Theo th ng kê c a T ng c c dân s , tr  em đ  tu i 10 ­ 19 c a Vi t Namố ủ ổ ụ ố ẻ ộ ổ ủ ệ  

x p x  17 tri u (chi m kho ng 17,0% trong dân s  98.200.000 ngấ ỉ ệ ế ả ố ười năm 2021). 

Nh  v y, tính trung bình hi n Vi t Nam có kho ng 6 tri u tr  t  15 ­ 17 tu i.ư ậ ệ ệ ả ệ ẻ ừ ổ

Ch  riêng v  tăng trỉ ề ưởng, tu i v  thành niên là m t giai đo n tăng trổ ị ộ ạ ưở  ngnhanh: kh i lố ượng xương tăng lên 45% và chi u cao tăng lên   giai đo n nàyề ở ạ  chi m 15 ­ 25% t ng chi u cao khi trế ổ ề ưởng thành. Đ c bi t,   giai đo n đ u, t ngặ ệ ở ạ ầ ổ  

kh i lố ượng xương được tích lũy có th  lên đ n 37%. Do v y,   l a tu i này nhuể ế ậ ở ứ ổ  

c u dinh dầ ưỡng là l n nh t. Và cũng theo WHO “Đ u t  vào s c kh e v  thànhớ ấ ầ ư ứ ỏ ị  niên đ m b o l i nhu n g p ba l n đó là: i) s c kh e c a trong th i k  thanhả ả ợ ậ ấ ầ ứ ỏ ủ ờ ỳ  thi u niên; ii) s c kh e trong th i k  trế ứ ỏ ờ ỳ ưởng thành sau này (b ng cách ngăn ng aằ ừ  các y u t  nguy c  đ i v i các b nh m n tính không lây) iii) s c kh e c a th  hế ố ơ ố ớ ệ ạ ứ ỏ ủ ế ệ 

tương lai (b ng cách đ m b o nh ng đ a tr  kh e m nh đằ ả ả ữ ứ ẻ ỏ ạ ược sinh ra t  nh ngừ ữ  

người ph  n  kh e m nh) [13].ụ ữ ỏ ạ

l c xa và th  l c g n. Bình thự ị ự ầ ường th  l c xa và g n luôn tị ự ầ ương đương, m t sộ ố tình tr ng  nh hạ ả ưởng đ n đi u ti t c a m t nh  lão th , vi n th  không đế ề ế ủ ắ ư ị ễ ị ượ  c

ch nh kính, ho c b nh đ c th  thu  tinh trung tâm có th  gây gi m đ n th  l cỉ ặ ệ ụ ể ỷ ể ả ế ị ự  

g n trong khi th  l c xa không b   nh hầ ị ự ị ả ưởng

Đ  tộ ương ph n đả ượ ạc t o ra b i s  khác bi t v  đ  sáng, lở ự ệ ề ộ ượng ánh sáng 

ph n x  t  hai b  m t li n k  nhau. Đ  tả ạ ừ ề ặ ề ề ộ ương ph n có m t ý nghĩa đ c bi tả ộ ặ ệ  quan tr ng đ i v i th  giác. Đó là m t ch c năng sinh lý c a b  máy th  giác cóọ ố ớ ị ộ ứ ủ ộ ị  

th  làm bi n đ i và  nh hể ế ổ ả ưởng nhi u đ n kh  năng phân bi t kích thích trong quáề ế ả ệ  trình nh n th c hình  nh. Đ  tậ ứ ả ộ ương ph n có kh  năng làm cho  nh quang h cả ả ả ọ  trên võng m c m  tr  thành  nh rõ nét. Đ  tạ ờ ở ả ộ ương ph n t i đa c a hình  nh là tả ố ủ ả ỷ 

l  tệ ương ph n, là t  s  gi a đ  sáng c a màu s c sáng v i màu t i nh t. ả ỷ ố ữ ộ ủ ắ ớ ố ấ

Th  l c tị ự ương ph n là thả ước đo kh  năng phân bi t đả ệ ược v t trên n n c aậ ề ủ  

nó. Được tính là ngh ch đ o c a ngị ả ủ ưỡng tương ph n. Vì v y, m t ngả ậ ộ ười có 

ngưỡng tương ph n th p thì th  l c tả ấ ị ự ương ph n cao và ngả ượ ạc l i. Th  l c tị ự ươ  ng

ph n phát sinh trên c  s  chênh l ch đ  chi u sáng. Vùng võng m c đả ơ ở ệ ộ ế ạ ược chi uế  sáng m nh có  nh hạ ả ưởng tích c c lên vùng đự ược chi u ánh sáng y u h n ho c cóế ế ơ ặ  

th  ngể ượ ạc l i vùng được chi u sáng y u lên vùng đế ế ược chi u sáng m nh h n.ế ạ ơ  

S  chênh l ch v  đ  sáng trên võng m c x y ra cùng m t lúc trên th  trự ệ ề ộ ạ ả ộ ị ường g iọ  

là đ ng tồ ương ph n ho c x y ra cái này sau cái khác g i là ti p tả ặ ả ọ ế ương ph n. ả

S c giác là m t ch c năng th  giác cho phép m t ngắ ộ ứ ị ộ ười nh n th c đậ ứ ược các 

bước sóng ánh sáng khác nhau c a quang ph  nhìn th y, là kh  năng c a m tủ ổ ấ ả ủ ắ  phân bi t đệ ược màu s c đắ ượ ạc t o ra b i s  tở ự ương tác c a hàng t  t  bào th nủ ỷ ế ầ  kinh trên v  não, nó đỏ ượ ạc t o ra b i tác đ ng c a các bở ộ ủ ước sóng ánh sáng lên võng m c, đạ ược mã hóa r i truy n lên v  não phân tích, tái c u trúc v  màu s cồ ề ỏ ấ ề ắ  qua nhi u thông tin sinh lý. R i lo n s c giác hay lo n s c giác, thề ố ạ ắ ạ ắ ường g i là mùọ  màu, là m t b nh v  m t làm cho ngộ ệ ề ắ ười ta không phân bi t đệ ược m t s  màuộ ố  

s c. M t bình thắ ắ ường nh n bi t đậ ế ược b y màu s c c  b n (hay ba c  ch  màuả ắ ơ ả ơ ế  

c  b n). R i lo n s c giác có th  chia làm hai m c đ  là khuy t s c (không phânơ ả ố ạ ắ ể ứ ộ ế ắ  

bi t đệ ược gi a m t s  màu) và mù màu (hoàn toàn không phân bi t đữ ộ ố ệ ược gi a cácữ  màu). Khuy t s c có th  có lo i không phân bi t đế ắ ể ạ ệ ược gi a màu l c và màu đữ ụ ỏ 

và lo i không phân bi t đạ ệ ược gi a màu xanh da tr i và màu vàng [14].ữ ờ

1.1.3 Th  l c ể ự

T  ch t th  l c c a con ngố ấ ể ự ủ ười là t ng hòa các ch t lổ ấ ượng c a c  th  bi uủ ơ ể ể  

hi n trong đi u ki n c  th  c a cu c s ng, lao đ ng, h c t p và ho t đ ngệ ề ệ ụ ể ủ ộ ố ộ ọ ậ ạ ộ  TDTT. Kh  năng v n đ ng là bi u hi n bên ngoài c a t  ch t th  l c, TDTT làả ậ ộ ể ệ ủ ố ấ ể ự  

phương ti n (qua các bài t p) đ  nâng cao kh  năng v n đ ng góp ph n c i t oệ ậ ể ả ậ ộ ầ ả ạ  

th  ch t con ngể ấ ười. Các nhân t  v  tr ng thái ch c năng c a h  th n kinh, ch tố ề ạ ứ ủ ệ ầ ấ  

lượng c a các c  quan v n đ ng và ch c năng c a các c  quan đ m b o năngủ ơ ậ ộ ứ ủ ơ ả ả  

lượng cho c  th  có  nh hơ ể ả ưởng r t l n đ n t  ch t th  l c. Ho t đ ng th  l cấ ớ ế ố ấ ể ự ạ ộ ể ự  

có th  phát tri n các m t khác nhau c a năng l c ho t đ ng th  l c. Các m tể ể ặ ủ ự ạ ộ ể ự ặ  khác nhau đó c a kh  năng ho t đ ng th  l c đủ ả ạ ộ ể ự ược g i là t  ch t v n đ ng. Sọ ố ấ ậ ộ ự thay đ i các t  ch t th  l c trên c  s  c a s  phát tri n hình thái, ch c năng. Nóổ ố ấ ể ự ơ ở ủ ự ể ứ  thay đ i theo l a tu i, gi i tính, có tính làn sóng và tính giai đo n. S  phát tri nổ ứ ổ ớ ạ ự ể  

các t  ch t th  l c trong quá trình trố ấ ể ự ưởng thành di n ra không đ ng b , m i tễ ồ ộ ỗ ố 

ch t phát tri n theo nh p đ  riêng và vào t ng th i k  khác nhau. Các t  ch t thấ ể ị ộ ừ ờ ỳ ố ấ ể 

l c bao g m: s c m nh, s c nhanh, s c b n, m m d o, khéo léo [15].ự ồ ứ ạ ứ ứ ề ề ẻ

S c m nh là kh  năng kh c ph c l c đ i kháng bên ngoài ho c đ  khángứ ạ ả ắ ụ ự ố ặ ề  

l i nó b ng n  l c c a c  b p. Trong b t k  ho t đ ng nào c a con ngạ ằ ỗ ự ủ ơ ắ ấ ỳ ạ ộ ủ ười, đ uề  

có s  tham gia ho t đ ng c a c  b p. C  b p có th  sinh ra l c trong các trự ạ ộ ủ ơ ắ ơ ắ ể ự ườ  ng

h p nh : không thay đ i chi u dài c a c  (ch  đ  tĩnh), gi m đ  dài c  (ch  đợ ư ổ ề ủ ơ ế ộ ả ộ ơ ế ộ 

kh c ph c), tăng đ  dài c  (ch  đ  nhắ ụ ộ ơ ế ộ ượng b ). Trong ch  đ  ho t đ ng nhộ ế ộ ạ ộ ư 

v y, c  b p có th  sinh ra l c c  h c, các tr  s  khác nhau, cho nên có th  coi chậ ơ ắ ể ự ơ ọ ị ố ể ế 

đ  ho t đ ng c a có là c  s  phân bi t các lo i s c m nh. Trong ho t đ ng v nộ ạ ộ ủ ơ ở ệ ạ ứ ạ ạ ộ ậ  

đ ng nói chung và ho t đ ng th  thao nói riêng, s c m nh luôn có m i quan hộ ạ ộ ể ứ ạ ố ệ 

v i các t  ch t th  l c khác, nh t là s c nhanh và s c b n. S c b n là năng l cớ ố ấ ể ự ấ ứ ứ ề ứ ề ự  

ho t đ ng c a con ngạ ộ ủ ười th c hi n v i cự ệ ớ ường đ  cho trộ ước, hay là năng l c duyự  trì kh  năng v n đ ng trong th i gian dài nh t mà c  th  có th  ch u đ ng đả ậ ộ ờ ấ ơ ể ể ị ự ượ  c

S c b n đ m b o cho ngứ ề ả ả ườ ậi t p luy n đ t đệ ạ ược m t cộ ường đ  nh t (t c đ ,ộ ấ ố ộ  dùng l c, nh p đ  thi đ u…) trong th i gian v n đ ng kéo dài. S c b n còn đ mự ị ộ ấ ờ ậ ộ ứ ề ả  

b o ch t lả ấ ượng đ ng tác cao và gi i quy t hoàn h o các hành vi đ ng tác ph cộ ả ế ả ộ ứ  

t p và vạ ượt qua kh i lố ượng v n đ ng l n trong t p luy n chuyên môn nh t đ nhậ ộ ớ ậ ệ ấ ị  [15­17]

1.2 Vai trò c a vi ch t dinh dủ ấ ưỡng 

1.2.1 Vai trò c a vi ch t dinh d ủ ấ ưỡ ng đ i v i thi u máu và s  phát tri n c ố ớ ế ự ể ơ  

th  c a n  v  thành niên ể ủ ữ ị

Vi ch t dinh dấ ưỡng (VCDD) bao g m các vitamin và ch t khoáng, m c dùồ ấ ặ  

c  th  ch  c n v i s  lơ ể ỉ ầ ớ ố ượng nh , nh ng r t c n thi t cho s  trao đ i ch t, sỏ ư ấ ầ ế ự ổ ấ ự tăng trưởng th  ch t và phát tri n th  l c, n u thi u h t s  gây nên nh ng tácể ấ ể ể ự ế ế ụ ẽ ữ  

đ ng l n v i s c kh e. Có ít nh t 30 VCDD c n thi t cho c  th  mà không độ ớ ớ ứ ỏ ấ ầ ế ơ ể ượ  c

s n xu t trong c  th , ph i đả ấ ơ ể ả ược cung c p t  ch  đ  ăn hàng ngày, các vitaminấ ừ ế ộ  (A, B, C, D, E, K) và các ch t khoáng (canxi, s t, k m, i t, đ ng, mangan, magiê,ấ ắ ẽ ố ồ  selen,…) [18, 19]. VCDD có nhi u vai trò và ch c năng trong c u trúc mô, hề ứ ấ ệ 

th ng enzyme, cân b ng n i môi, ch c năng t  bào và d n truy n th n kinh.ố ằ ộ ứ ế ẫ ề ầ  Ngoài ra, chúng còn tham gia các ho t đ ng ch c năng nh  hô h p, chuy n hóa,ạ ộ ứ ư ấ ể  bài ti t c a t  bào, h  th ng mi n d ch và ho t đ ng c a nhi u c  quan trong cế ủ ế ệ ố ễ ị ạ ộ ủ ề ơ ơ 

th , giúp ph c h i các t  bào, các mô t n thể ụ ồ ế ổ ương và là thành ph n ch  y u đầ ủ ế ể 

t o ra các hoóc­môn, ch t n i ti t [18, 19].ạ ấ ộ ế

S t   là   thành   ph n   thi t   y u   c a   hemoglobin,   myoglobin,   enzyme,ắ ầ ế ế ủ  cytochrome và c n thi t cho vi c v n chuy n oxy và hô h p t  bào. 65% s tầ ế ệ ậ ể ấ ế ắ  trong c  th  là trong Hb, 4% trong myoglobin, 0,1% g n v i transferrin trongơ ể ắ ớ  huy t tế ương,   15 đ n 30% d  tr  trong h  th ng liên võng n i mô và các t  bàoở ế ự ữ ệ ố ộ ế  nhu mô c a gan dủ ướ ại d ng ferritin. S t cùng v i protein t o thành huy t s c t , làắ ớ ạ ế ắ ố  

y u t  v n chuy n Oxy và COế ố ậ ể 2. S t cũng tham gia vào bi t hóa h ng c u t  tắ ệ ồ ầ ừ ế bào non trong t y xủ ương. Khi h ng c u ch t, s t  đồ ầ ế ắ ược thu gi    ferritin vàữ ở  hemosiderin   gan và lách đở ược chuy n đ n t y xể ế ủ ương đ  t o h ng c u m i [20,ể ạ ồ ầ ớ  21]. 

S t đóng vai trò quan tr ng v i ch c năng c a h  th n kinh, t ng h p ch tắ ọ ớ ứ ủ ệ ầ ổ ợ ấ  

d n truy n th n kinh, chuy n hóa và h  th ng mi n d ch và còn có  tác d ng b oẫ ề ầ ể ệ ố ễ ị ụ ả  

v  xệ ương. S  thi u h t s t trong đ  tu i đi h c và v  thành niên có th  d n gi mự ế ụ ắ ộ ổ ọ ị ể ẫ ả  

lượng ch t s t d  tr  trong não gây ra tác đ ng không t t cho các t  bào th nấ ắ ự ữ ộ ố ế ầ  kinh. Chính vì th  thi u máu thi u s t khi n tr  em tr  nên kém nhanh nh n,ế ế ế ắ ế ẻ ở ẹ  

ch m phát tri n tinh th n v n đ ng, ch m nh n th c, gi m trí nh , kém t p trungậ ể ầ ậ ộ ậ ậ ứ ả ớ ậ  

và h u qu  d n đ n gi m sút v  ch c năng nh n th c, v  kh  năng h c t p vàậ ả ẫ ế ả ề ứ ậ ứ ề ả ọ ậ  

v  s  phát tri n th  l c. Ngoài ra thi u máu còn làm cho tr  ch m phát tri n thề ự ể ể ự ế ẻ ậ ể ể 

ch t, gi m kh  năng mi n d ch, d  m c các b nh nhi m khu n và sau này đ nấ ả ả ễ ị ễ ắ ệ ễ ẩ ế  

khi trưởng thành, kh  năng làm vi c b  h n ch  d n đ n năng su t lao đ ng cũngả ệ ị ạ ế ẫ ế ấ ộ  

gi m sút và tình tr ng gi m sút kh  năng lao đ ng có th  x y ra ngay c  khi cả ạ ả ả ộ ể ả ả ơ 

th  thi u s t nh ng ch a có bi u hi n thi u máu [22­24].  ể ế ắ ư ư ể ệ ế

M t s  nghiên c u trên đ ng v t và con ngộ ố ứ ộ ậ ười đã ch ng minh rõ ràng  nhứ ả  

hưởng c a thi u s t đ i v i s  phát tri n, nh n th c, hành vi và sinh lý th nủ ế ắ ố ớ ự ể ậ ứ ầ  kinh.  nh hẢ ưởng c a thi u s t đã đủ ế ắ ược th  hi n: trên s  trao đ i ch t c a não,ể ệ ự ổ ấ ủ  

ch c năng d n truy n th n kinh và hình thành myelin. Vi c b  sung s t   tr  c iứ ẫ ề ầ ệ ổ ắ ở ẻ ả  thi n s  phát tri n th n kinh, th  l c và b  sung s t d  phòng   tr  đệ ự ể ầ ể ự ổ ắ ự ở ẻ ược nuôi 

dưỡng t t cũng có tác d ng tích c c đ i v i s  phát tri n c a v n đ ng [10]. ố ụ ự ố ớ ự ể ủ ậ ộ

K m đóng vai trò quan tr ng đ i v i ch c năng tăng trẽ ọ ố ớ ứ ưởng, mi n d ch,ễ ị  sinh s n. Là thành ph n c a r t nhi u các lo i enzym c n thi t cho quá trìnhả ầ ủ ấ ề ạ ầ ế  chuy n hóa protein và glucid giúp c  th  chuy n hóa năng lể ơ ể ể ượng và hình thành các t  ch c. K m giúp tăng t ng h p protein, phân chia t  bào, thúc đ y s  tăngổ ứ ẽ ổ ợ ế ẩ ự  

trưởng, tăng c m giác ngon mi ng. Giúp phát tri n và duy trì ho t đ ng c a hả ệ ể ạ ộ ủ ệ 

th ng mi n d ch, c n thi t cho vi c b o v  c  th  trố ễ ị ầ ế ệ ả ệ ơ ể ước b nh t t, làm v tệ ậ ế  

thương mau lành. Tr  em thi u k m thẻ ế ẽ ường bi ng ăn, th p còi, ch m l n và dế ấ ậ ớ ễ 

m c các b nh nhi m khu n [20, 21]. ắ ệ ễ ẩ

K m huy t thanh th p là m t y u t  nguy c  đ c l p đ i v i b nh thi uẽ ế ấ ộ ế ố ơ ộ ậ ố ớ ệ ế  máu   tu i h c đở ổ ọ ường, c n xem xét thi u h t nhi u vi ch t dinh dầ ế ụ ề ấ ưỡng ngoài s tắ  khi gi i thích thi u máu nh  k m, selen, vitamin D [25]. K m r t quan tr ng ả ế ư ẽ ẽ ấ ọ ở 

tu i v  thành niên vì vai trò c a nó đ i v i s  tăng trổ ị ủ ố ớ ự ưởng và trưởng thành trong 

ch c năng sinh d c. N  v  thành niên có th  d  b  thi u k m h n vì nhu c u sinhứ ụ ữ ị ể ễ ị ế ẽ ơ ầ  

lý đ i v i lố ớ ượng k m đ t đ nh trong th i k  tăng trẽ ạ ỉ ờ ỳ ưởng d y thì. N u thi u k m,ậ ế ế ẽ  

m t lo t các r i lo n x y ra, bao g m suy gi m tăng trộ ạ ố ạ ả ồ ả ưởng, khi m khuy t trongế ế  

h  th ng mi n d ch, viêm da, tiêu ch y, ch m trệ ố ễ ị ả ậ ưởng thành xương và sinh d c,ụ  suy gi m v  giác [26].ả ị

Đ ng c n thi t cho s  tăng trồ ầ ế ự ưởng đ y đ , tính toàn v n c a tim m ch, đầ ủ ẹ ủ ạ ộ đàn h i c a ph i, quá trình tân m ch, ch c năng th n kinh và chuy n hóa s t.ồ ủ ổ ạ ứ ầ ể ắ  

Đ ng là m t thành ph n c a ceruloplasmin trong huy t tồ ộ ầ ủ ế ương, là ch t ki m soátấ ể  

n ng đ  m t s  hormone trong máu và c n thi t cho s  t o thành t  bào h ngồ ộ ộ ố ầ ế ự ạ ế ồ  

c u. H u qu  sinh lý do thi u đ ng bao g m khi m khuy t   mô liên k t d nầ ậ ả ế ồ ồ ế ế ở ế ẫ  

đ n các v n đ  v  m ch máu và xế ấ ề ề ạ ương, r i lo n ch c năng h  th n kinh trungố ạ ứ ệ ầ  

ng, r i lo n ch c năng mi n d ch. Có s  liên quan ch t ch  gi a đ ng v i s t

trong thi u máu dinh dế ưỡng [20, 21, 27]

Selen có m t s  vai trò quan tr ng trong c  th  Vai trò l n nh t là ch ngộ ố ọ ơ ể ớ ấ ố  oxy hóa trong c  th , ch ng l i các g c t  do. Selen cũng r t quan tr ng đ  ki mơ ể ố ạ ố ự ấ ọ ể ể  soát ch c năng tuy n giáp và liên quan vi c gi m các r i lo n mi n d ch. Selenứ ế ệ ả ố ạ ễ ị  làm tăng lượng b ch c u trong máu và giúp ch ng l i nhi m khu n và b nh t tạ ầ ố ạ ễ ẩ ệ ậ  [21]. Ngoài ra selen cũng có vai trò trong phòng ch ng thi u máu.ố ế

Vitamin A có nhi u vai trò trong c  th  bao g m th  l c, bi t hóa t  bào,ề ơ ể ồ ị ự ệ ế  

ch c năng mi n d ch, sinh s n, s  hình thành và phát tri n c a c  quan và xứ ễ ị ả ự ể ủ ơ ương, 

gi  cho da và các niêm m c đữ ạ ược kh e m nh, không b  nhi m khu n. Vitamin Aỏ ạ ị ễ ẩ  trong c  th  t n t i dơ ể ồ ạ ưới 3 d ng chính: retinol, retinal và acid retinoic. Retinol vàạ  retinal c n thi t cho ch c năng th  giác, sinh s n, phát tri n, phân bào, sao chépầ ế ứ ị ả ể  gen và ch c năng mi n d ch. Acid retinoic c n thi t cho quá trình phát tri n, phânứ ễ ị ầ ế ể  bào và ch c năng mi n d ch, t ng h p các protein c a c  th , trứ ễ ị ổ ợ ủ ơ ể ưởng thành c a tủ ế bào, h ng c u. Vitamin A tham gia làm tăng n ng đ  Hb trong máu cùng v iồ ầ ồ ộ ớ  vitamin C, E, và B9, B12 [28]. 

Thi u vitamin A là nguyên nhân gây ra s  gi m sút v  th  l c, b nh khôế ự ả ề ị ự ệ  

m t, nguyên nhân chính gây ra mù lòa, đ ng th i làm ch m phát tri n th  l c,ắ ồ ờ ậ ể ể ự  

gi m mi n d ch c a c  th  và tăng nguy c  t  vong [29]. Khi có thi u vitamin Aả ễ ị ủ ơ ể ơ ử ế  

thì nh ng quá trình quan tr ng nh  phát tri n t  bào, th  l c, tăng trữ ọ ư ể ế ị ự ưởng và trao 

đ i ch t không đổ ấ ược di n ra bình thễ ường và không được h  tr  đ y đ  [6].ỗ ợ ầ ủ

Thi u vitamin A làm cho s  chuy n hoá s t b  r i lo n, có th   nh hế ự ể ắ ị ố ạ ể ả ưở  ng

đ n gi m hàm lế ả ượng hemoglobin. Người ta th y b  sung vitamin A đ n thu nấ ổ ơ ầ  

ho c k t h p v i k m, s t… làm gi m t  l  thi u máu t i c ng đ ng. Vitamin Aặ ế ợ ớ ẽ ắ ả ỷ ệ ế ạ ộ ồ  

có th  t o đi u ki n thu n l i cho vi c h p th  và chuy n hóa s t đ  ngăn ng aể ạ ề ệ ậ ợ ệ ấ ụ ể ắ ể ừ  thi u máu và đóng m t vai trò quan tr ng trong các ph n  ng mi n d ch c a niêmế ộ ọ ả ứ ễ ị ủ  

m c, đi u ch nh ch c năng c a các t  bào T đi u hòa [30].ạ ề ỉ ứ ủ ế ề

Vitamin B1, B2, B3, B8 là thành ph n c a các enzym oxydase đóng vai tròầ ủ  trao đ i ch t quan tr ng trong nhi u ph n  ng liên quan đ n carbohydrate, axitổ ấ ọ ề ả ứ ế  amin và lipid, đ ng th i chuy n đ i axit folic và vitamin B6 thành d ng coenzymeồ ờ ể ổ ạ  

ho t đ ng, có tác đ ng đ n vi c h p thu, t n tr  và s  d ng s t trong c  th  Sạ ộ ộ ế ệ ấ ồ ữ ử ụ ắ ơ ể ự thi u h t các vitamin này d n đ n m t lo t các b t thế ụ ẫ ế ộ ạ ấ ường lâm sàng: r i lo nố ạ  

th n kinh và tim m ch, chuy n hóa năng lầ ạ ể ượng, tiêu hóa, tăng sinh t  bào, thi uế ế  máu, gây t n thổ ương   da, niêm m c, c  quan th  giác, m t m i, gi m kh  năngở ạ ơ ị ệ ỏ ả ả  làm vi c [28, 31­33].ệ

Vitamin B6 ho t đ ng nh  m t đ ng y u t  trong m t s  ph n  ng traoạ ộ ư ộ ồ ế ố ộ ố ả ứ  

đ i ch t liên quan đ n chuy n hóa carbohydrate, protein và lipid. Ngoài ra, thamổ ấ ế ể  gia t ng h p hem c a h ng c u, ho t đ ng c a các hormon steroid, góp ph n duyổ ợ ủ ồ ầ ạ ộ ủ ầ  trì lượng đường trong máu  n đ nh, b o v  tim m ch, tăng cổ ị ả ệ ạ ường h  mi n d chệ ễ ị  

và duy trì ch c năng não. Thi u vitamin Bứ ế 6 gây ra r i lo n v  chuy n hóa protein:ố ạ ề ể  

ch m phát tri n, r i lo n th n kinh, co gi t, thi u máu, gi m t o kháng th , t nậ ể ố ạ ầ ậ ế ả ạ ể ổ  

cùng v i s t và vitamin Bớ ắ 12. Khi thi u folate  d n đ n các b t thế ẫ ế ấ ường lâm sàng từ thi u máu nguyên bào kh ng l  đ n ch m phát tri n, các giai đo n t ng h p c aế ổ ồ ế ậ ể ạ ổ ợ ủ  

s  phân chia t  bào b  kéo dài, s  trự ế ị ự ưởng thành c a t  bào phôi b  đình tr  và cácủ ế ị ệ  khuy t t t b m sinh ( ng th n kinh). Thi u folate trong thai k  cũng liên quanế ậ ẩ ố ầ ế ỳ  

đ n vi c sinh con nh  cân, sinh non và thai nhi ch m phát tri n [28, 31].ế ệ ẹ ậ ể

Vitamin B12 và acid folic có vai trò đ c bi t quan tr ng trong s  t ng h pặ ệ ọ ự ổ ợ  

h ng c u, c  hai đ u r t c n cho s  t ng h p thymidin triphosphat, m t trongồ ầ ả ề ấ ầ ự ổ ợ ộ  

nh ng thành ph n quan tr ng c a DNA. Thi u vitamin Bữ ầ ọ ủ ế 12 ho c acid folic s  làmặ ẽ  

gi m DNA d n đ n t  bào không phân chia và không chín đả ẫ ế ế ược. Các nguyên h ngồ  

c u trong t y xầ ủ ương không nh ng không tăng sinh nhanh mà còn có kích thữ ướ  c

l n h n bình thớ ơ ường g i là các nguyên bào kh ng l  Các h ng c u trọ ổ ồ ồ ầ ưởng thành 

có hình b u d c không đ u đ n và màng h ng c u m ng h n bình thầ ụ ề ặ ồ ầ ỏ ơ ường nên có 

th i gian t n t i ch  b ng 1/3 đ i s ng t  bào bình thờ ồ ạ ỉ ằ ờ ố ế ường [28, 31, 34]

Vitamin C có vai trò nh  m t ch t ch ng oxy hóa, duy trì c u trúc mô vàư ộ ấ ố ấ  tăng cường h  th ng mi n d ch. Là đ ng y u t  cho các enzym đi u hòa và sinhệ ố ễ ị ồ ế ố ề  

t ng h p gen. Vitamin C góp ph n b o v  mi n d ch b ng cách h  tr  các ch cổ ợ ầ ả ệ ễ ị ằ ỗ ợ ứ  năng t  bào khác nhau c a c  h  th ng mi n d ch b m sinh và thích  ng [35, 36].ế ủ ả ệ ố ễ ị ẩ ứ  Vitamin C có th  đi u ch nh s  h p thu, chuy n hóa s t c a t  bào b ng cáchể ề ỉ ự ấ ể ắ ủ ế ằ  kích thích t ng h p ferritin,  c ch  s  phân h y ferritin c a lysosome và gi mổ ợ ứ ế ự ủ ủ ả  

lượng s t trong t  bào [37].ắ ế

Vitamin D tham gia vào vi c thúc đ y h p thu canxi, s t, magiê, phosphateệ ẩ ấ ắ  

và k m. Vitamin D đi u ch nh cân b ng n i môi canxi­ph t pho và ki m soát sẽ ề ỉ ằ ộ ố ể ự trao đ i ch t c a xổ ấ ủ ương. Vitamin D có th  đi u ch nh h  th ng mi n d ch b mể ề ỉ ệ ố ễ ị ẩ  sinh, cũng làm tăng kh  năng th c bào trên các t  bào mi n d ch, tham gia vào m tả ự ế ễ ị ộ  

lo t các ho t đ ng đi u hòa mi n d ch, bao g m duy trì tính toàn v n c a hàngạ ạ ộ ề ễ ị ồ ẹ ủ  rào mi n d ch, s n xu t các peptit kháng khu n, s  h  tr  c a b ch c u đ nễ ị ả ấ ẩ ự ỗ ợ ủ ạ ầ ơ  

nhân, đ i th c bào và t  bào đuôi gai, thúc đ y s n xu t cytokine ch ng viêm [28,ạ ự ế ẩ ả ấ ố  38]. Tình tr ng vitamin D  nh hạ ả ưởng đáng k  đ n s c kh e c a h  xể ế ứ ỏ ủ ệ ương trong quá trình tăng trưởng   tu i v  thành niên. Thi u vitamin D d  d n đ n còi xở ổ ị ế ễ ẫ ế ươ  ng

và b nh xệ ương kh p, làm m m ho c làm y u xớ ề ặ ế ương [38]. Vitamin D có m t vaiộ  trò quan tr ng trong sinh s n c a ph  n ; các th  th  vitamin D đọ ả ủ ụ ữ ụ ể ược th  hi nể ệ  trong mô bu ng tr ng, n i m c t  cung, t  bào bi u mô  ng d n tr ng và nhauồ ứ ộ ạ ử ế ể ố ẫ ứ  thai. Vitamin D còn làm gi m s n xu t prostaglandin [39].ả ả ấ

Vitamin E là m t ch t ch ng oxy hóa hòa tan trong ch t béo chính có tácộ ấ ố ấ  

d ng quét các g c peroxyl và ch m d t quá trình oxy hóa các axit béo không bãoụ ố ấ ứ  hòa đa, b o v  các phân t  và mô ch ng l i tác đ ng có h i c a các g c t  do,ả ệ ử ố ạ ộ ạ ủ ố ự  góp ph n  n đ nh c a màng sinh h c [40, 41]. Thi u vitamin E gây ra r i lo n vầ ổ ị ủ ọ ế ố ạ ề 

th n kinh, thi u máu do tan máu, b nh võng m c, b t thầ ế ệ ạ ấ ường ch c năng ti u c uứ ể ầ  

và lympho. Ngoài ra, Vitamin E có vai trò trong mi n d ch, do tham gia vào đi uễ ị ề  hòa prostaglandin, ki m soát quá trình đông máu c a ti u c u. Vitamin E tham giaể ủ ể ầ  vào b o v  vitamin A kh i b  oxy hóa [28]. Vitamin E có th  đả ệ ỏ ị ể ượ ử ục s  d ng trong 

đi u tr  nh  m t tác nhân t o h ng c u ti m năng đ  làm gi m quá trình tánề ị ư ộ ạ ồ ầ ề ể ả  huy t h ng c u s m b ng cách làm gi m s  m ng manh c a h ng c u. B ngế ồ ầ ớ ằ ả ự ỏ ủ ồ ầ ằ  cách này, nó c i thi n n ng đ  hemoglobin và hematocrit trong máu sau khi bả ệ ồ ộ ổ sung   m t s  đ i tở ộ ố ố ượng thi u máu [42].ế

Vitamin K ho t đ ng nh  m t coenzyme trong quá trình t ng h p d ngạ ộ ư ộ ổ ợ ạ  

ho t đ ng sinh h c c a m t s  protein liên quan đ n đông máu và chuy n hóaạ ộ ọ ủ ộ ố ế ể  

xương. Vitamin K còn h  tr  s  trao đ i ch t c a xỗ ợ ự ổ ấ ủ ương và trao đ i ch t c aổ ấ ủ  canxi trong h  th ng m ch máu. N u c  th  b  thi u h t vitamin K, máu sệ ố ạ ế ơ ể ị ế ụ ẽ không th  đông để ược, đ a đ n xu t huy t [20].ư ế ấ ế

1.2.2 Vai trò c a vi ch t dinh d ủ ấ ưỡ ng đ i v i th  l c ố ớ ị ự

Trong nh ng năm qua cũng đã có nhi u công trình nghiên c u trên kh p cữ ề ứ ắ ả 

nước, cho th y r ng t  l  m c t t khúc x    h c sinh đang gia tăng không ng ng,ấ ằ ỷ ệ ắ ậ ạ ở ọ ừ  

t  l  m c t t khúc x  c a h c sinh tăng d n theo l a tu i, c p h c, th p nh t làỷ ệ ắ ậ ạ ủ ọ ầ ứ ổ ấ ọ ấ ấ  

 Ti u h c, sau đó là Trung h c C  s  và cao nh t là   Trung h c Ph  thông [43,

44]

Nhi u nguyên nhân d n đ n m c t t khúc x  nh : b m sinh, y u t  môiề ẫ ế ắ ậ ạ ư ẩ ế ố  

trường ánh sáng không đ , bàn gh  kích thủ ế ước không phù h p, cợ ường đ  làmộ  

vi c c a m t,… cũng nh  y u t  dinh dệ ủ ắ ư ế ố ưỡng không đ y đ  cũng góp ph n làmầ ủ ầ  gia tăng t  l  t t khúc x    h c sinh. Các lo i vitamin, ch t khoáng, ch t ch ngỷ ệ ậ ạ ở ọ ạ ấ ấ ố  oxy hóa và các ch t dinh dấ ưỡng quan tr ng khác đã đọ ược ch ng minh là c n thi tứ ầ ế  cho th  l c t t và có th  b o v  đôi m t kh i các tình tr ng và b nh t t gây m tị ự ố ể ả ệ ắ ỏ ạ ệ ậ ấ  

th  l c.ị ự

Vitamin A đóng m t vai trò quan tr ng trong ch c năng c a m t, t o ra cácộ ọ ứ ủ ắ ạ  

s c t    võng m c c a m t, b o v  ch ng l i b nh mù lòa, b nh quáng gà vàắ ố ở ạ ủ ắ ả ệ ố ạ ệ ệ  khô m t. Vitamin A còn c n thi t cho s  b o v  toàn v n c a bi u mô giác m c,ắ ầ ế ự ả ệ ẹ ủ ể ạ  

h  tr  ch c năng c a giác m c. Thi u vitamin A có th  d n đ n suy gi m thỗ ợ ứ ủ ạ ế ể ẫ ế ả ị giác, m t s  gi m đ   m (bôi tr n m t) d n đ n gây m i m t, khô m t, t n h iắ ẽ ả ộ ẩ ơ ắ ẫ ế ỏ ắ ắ ổ ạ  cho các thành ph n v  b c nhãn c u, m t tính trong su t c a giác m c, các thànhầ ỏ ọ ầ ấ ố ủ ạ  

ph n bi u mô không th  tái t o l i đầ ể ể ạ ạ ược. Bi u hi n n ng c a thi u vitamin A làể ệ ặ ủ ế  

người. Thi u vitamin B gây ra tri u ch ng m  m t, m i m t, ch y nế ệ ứ ờ ắ ỏ ắ ả ước m t vàắ  

co gi t c  m t.ậ ơ ắ

Vitamin C b o v  m t kh i tác h i c a các tia c c tím, giúp các t  bàoả ệ ắ ỏ ạ ủ ự ế  

ch ng l i quá trình ôxy hóa, có th  ki m soát tình tr ng viêm trong m t. Vitaminố ạ ể ể ạ ắ  

C được ch ng minh có th  ngăn ng a và trì hoãn s  phát tri n c a b nh đ c th yứ ể ừ ự ể ủ ệ ụ ủ  tinh th , h n ch  xu t huy t k t m c và ch y máu trong nhãn c u. ể ạ ế ấ ế ế ạ ả ầ

Vitamin E là m t ch t ch ng ôxy hóa, giúp ch ng l i các g c t  do gây t nộ ấ ố ố ạ ố ự ổ  

thương các mô trong c  th  Các g c t  do này có th  làm h ng các protein trongơ ể ố ự ể ỏ  

m t gây ra m t s  b nh nh  đ c th y tinh th , thoái hóa đi m vàng  Vitamin Eắ ộ ố ệ ư ụ ủ ể ể  giúp b o v  m t kh i tác nhân gây h i bên ngoài, thúc đ y tu n hoàn máu và hả ệ ắ ỏ ạ ẩ ầ ỗ 

tr  c i thi n tình tr ng gi m th  l c.ợ ả ệ ạ ả ị ự

K m là m t ch t khoáng giúp duy trì s c kh e c a võng m c, th y tinhẽ ộ ấ ứ ỏ ủ ạ ủ  

th , màng t  bào và c u trúc protein c a m t. M t có hàm lể ế ấ ủ ắ ắ ượng k m r t cao,ẽ ấ  hàm lượng k m này t p trung đ c bi t   bi u mô s c t  võng m c và võng m c.ẽ ậ ặ ệ ở ể ắ ố ạ ạ  

K m cho phép vitamin A đi t  gan đ n võng m c đ  s n xu t melanin. Melanin làẽ ừ ế ạ ể ả ấ  

1.3 Tình tr ng dinh dạ ưỡng c a n  v  thành niênủ ữ ị

1.3.1 Tình tr ng dinh d ạ ưỡ ng c a n  v  thành niên trên th  gi i ủ ữ ị ế ớ

Tu i v  thành niên là m t giai đo n tăng trổ ị ộ ạ ưởng và phát tri n, để ược đ cặ  

tr ng b i s  bi n đ i. Đó là m t giai đo n c a cu c đ i con ngư ở ự ế ổ ộ ạ ủ ộ ờ ườ ượi đ c đ cặ  

tr ng b i nh ng thay đ i v  sinh h c, tâm lý ­ tình c m và văn hóa xã h i.   nư ở ữ ổ ề ọ ả ộ Ở ữ 

v  thành niên, đây là giai đo n chuy n ti p gi a th i th   u và th i k  ph  n ị ạ ể ế ữ ờ ơ ấ ờ ỳ ụ ữ  

G n đây, cùng v i t  l  suy dinh dầ ớ ỷ ệ ưỡng và th p còi gi m thì t  l  béo phì ngàyấ ả ỷ ệ  càng tăng, hi n nay nhi u nệ ề ước có m c thu nh p th p và trung bình đang ch uứ ậ ấ ị  gánh n ng kép v  r i lo n dinh dặ ề ố ạ ưỡng, v n đ  th a cân, béo phì đang n i lênấ ề ừ ổ  cùng v i t  l  th p còi cao hi n có và thi u vi ch t dinh dớ ỷ ệ ấ ệ ế ấ ưỡng khác [12, 50]. 

Suy dinh dưỡng   tu i v  thành niên là v n đ  có ý nghĩa s c kh e c ngở ổ ị ấ ề ứ ỏ ộ  

đ ng   các nồ ở ước Đông Nam Á và Châu Phi. Ước tính   Châu Phi có 22% tr  h cở ẻ ọ  

đường th p còi và g y còm 36%; Đông Nam Á có 29% th p còi và 34% g y còmấ ầ ấ ầ  [51]. 

M t nghiên c u c t ngang d a vào c ng đ ng độ ứ ắ ự ộ ồ ược th c hi n trên 300 nự ệ ữ 

v  thành niên t  15–19 tu i s ng t i các khu   chu t c a th  tr n Dibrugarh,ị ừ ổ ố ạ ổ ộ ủ ị ấ  Assam,  n Đ  trong th i gian t  tháng 6 năm 2014 đ n tháng 5 năm 2015. T  lẤ ộ ờ ừ ế ỷ ệ 

g y và th p còi nói chung l n lầ ấ ầ ượt là 39,4% và 33%. Tình tr ng suy dinh dạ ưỡ  ng

th  th p còi gi m rõ r t khi đ  tu i tăng lên và th  tr ng g y nói chung gi m rõể ấ ả ệ ộ ổ ể ạ ầ ả  

r t khi có đi u ki n kinh t  ­ xã h i cao h n, trình đ  h c v n cao h n [50]. ệ ề ệ ế ộ ơ ộ ọ ấ ơ Ở 

m t s  vùng nông thôn c a Nigeria t  l  tr  em tu i h c độ ố ủ ỷ ệ ẻ ổ ọ ường b  suy dinhị  

dưỡng là 36%, t  l  thi u cân là 44,0%, 37,0% tr  em là th p còi, g y còm làỷ ệ ế ẻ ấ ầ  19,3% [52]

Tr  em và thanh thi u niên <18 tu i t  kh o sát s c kh e và dân s  h cẻ ế ổ ừ ả ứ ỏ ố ọ  Colombia, s  chênh l ch v  kinh t  xã h i t o ra gánh n ng kép, nh ng tr  s ngự ệ ề ế ộ ạ ặ ữ ẻ ố  trong các h  gia đình nghèo nh t có nguy c  b  th p còi cao g p năm l n, trongộ ấ ơ ị ấ ấ ầ  khi nh ng ngữ ười thu c h  giàu nh t có nguy c  th a cân cao g p 1,3­2,8 l n [53].ộ ộ ấ ơ ừ ấ ầ  

Tr  em và thanh thi u niên b n đ a c a Amazon Peru m t đánh giá c tẻ ế ả ị ủ ộ ắ  ngang   tr  em và thanh thi u niên t  0 ­ 17 tu i, t  l  thi u máu là 51,0%, th pở ẻ ế ừ ổ ỷ ệ ế ấ  còi 50% và thi u cân 20,0%. Trong đó thi u máu ph  bi n h n   nhóm tu i 0 đ nế ế ổ ế ơ ở ổ ế  

5 tu i và th p còi   nhóm 12 đ n 17 tu i [54].ổ ấ ở ế ổ

M t nghiên c u   th  đô Kampala c a Uganda trên n  v  thành niên t  10–ộ ứ ở ủ ủ ữ ị ừ

19 tu i. D a trên đánh giá v  chi u cao, cân n ng, thành ph n c  th  và ch  đổ ự ề ề ặ ầ ơ ể ế ộ 

ăn u ng đố ược đánh giá b ng m t b ng câu h i v  t n su t th c ăn, tính toánằ ộ ả ỏ ề ầ ấ ứ  

đi m đa d ng c a ch  đ  ăn u ng, h i kh u ph n 24 gi  Cho th y n  v  thànhể ạ ủ ế ộ ố ỏ ẩ ầ ờ ấ ữ ị  niên b  suy dinh dị ưỡng th  th p còi (18,6%), th a cân ho c béo phì (18,6%) và cóể ấ ừ ặ  nguy c  không h p th  đ  các VCDD, đ c bi t là vitamin A, Bơ ấ ụ ủ ặ ệ 12, C, D, E, canxi và các axit béo thi t y u [55].ế ế

Nghiên c u v  tình tr ng dinh dứ ề ạ ưỡng c a tr  em và thanh thi u niên   31ủ ẻ ế ở  

t nh c a Trung Qu c t  7­18 tu i t  2005 đ n 2014 cho th y t  l  suy dinh dỉ ủ ố ừ ổ ừ ế ấ ỷ ệ ưỡ  ng

đã gi m, nh ng t ng t  l  suy dinh dả ư ổ ỷ ệ ưỡng v n còn cao. T  năm 1995 đ n nămẫ ừ ế  

2014, t  l  tr  th p còi trung bình   tr  em và thanh thi u niên Trung Qu c gi mỷ ệ ẻ ấ ở ẻ ế ố ả  

t  8,1% xu ng còn 2,4%, và t  l  g y còm gi m t  7,5% xu ng 4,1%. T  l  th aừ ố ỷ ệ ầ ả ừ ố ỷ ệ ừ  cân và béo phì trung bình tăng t  5,3% lên 20,5%. T  l  suy dinh dừ ỷ ệ ưỡng   tr  emở ẻ  

và thanh thi u niên dân t c thi u s  Hán trong đ  tu i 7­18 năm 2014 là 10,0%ế ộ ể ố ộ ổ  [56]. 

M t nghiên c u khác đ i v i dân t c Wa   Vân Nam, Trung Qu c cho th yộ ứ ố ớ ộ ở ố ấ  

t  l  liên quan đ n ch m phát tri n   tr  gái 7­18 tu i vào năm 2005, 2010 vàỷ ệ ế ậ ể ở ẻ ổ  

2014 l n lầ ượt là 42,03%, 47,41% và 33,06%, v i t  l  g y còm tớ ỷ ệ ầ ương  ng làứ  0,91%, 0,68% và 0,83%. T  l  suy dinh dỷ ệ ưỡng l n lầ ượt là 46,13%, 49,77% và 35,56% [57]. T  l  th p còi và g y còm c a tr  em và thanh thi u niên Tây T ngỷ ệ ấ ầ ủ ẻ ế ạ  (7­18 tu i) cho th y xu hổ ấ ướng gi m d n theo th i gian (1995­2010), t  l  th p còiả ầ ờ ỷ ệ ấ  

c a c  bé trai và bé gái trong giai đo n d y thì s m cao h n đáng k  so v i tu iủ ả ạ ậ ớ ơ ể ớ ổ  

d y thì mu n. Bé trai và bé gái năm 1995 l n lậ ộ ầ ượt là 36,1% và 23,1%, gi m xu ngả ố  còn 18,7% và 18,5% vào năm 2010. T  l  th p còi c a tr  gái 7­11 tu i là 53,1%ỷ ệ ấ ủ ẻ ổ  

và tr  gái t  12­18 tu i là 46,9% [58].ẻ ừ ổ

Nghiên c u c t ngang v  tình tr ng dinh dứ ắ ề ạ ưỡng c a tr  em và thanh thi uủ ẻ ế  niên t  m t th  tr n   vùng bán s n đ a Đông B c Brazil cho th y t  l  suy dinhừ ộ ị ấ ở ơ ị ắ ấ ỷ ệ  

dưỡng cao nh t   nhóm h c sinh > 15 tu i (20,7%), ti p theo là nhóm t  10 đ nấ ở ọ ổ ế ừ ế  

15 tu i (11,1%). V  ch  s  chi u cao/tu i,   thanh thi u niên t  15­19 tu i có t  lổ ề ỉ ố ề ổ ở ế ừ ổ ỷ ệ SDD th  th p còi cao (20,7%), t  l  th a cân/béo phì là 34,5% [59]. Nghiên c uể ấ ỷ ệ ừ ứ  năm 2017 tr  t  6­17 tu i vùng nông thôn c a Ai C p, t  l  th p còi, nh  cân vàẻ ừ ổ ủ ậ ỷ ệ ấ ẹ  

g y còm l n lầ ầ ượt là 34,2%, 3,4% và 0,9% [60]. Kh o sát   Ethiopia năm 2016,ả ở  

g m 2.733 thanh thi u niên t  15­19 tu i đồ ế ừ ổ ược phân tích. T  l  SDD th  th p còiỷ ệ ể ấ  

là 410 (15%); bao g m 353 (12,9%) trung bình và 57 (2,2%) trồ ường h p th p còiợ ấ  

n ng [61]. Tình tr ng nh  cân ph  bi n   thanh thi u niên     R p Xê Út, 12.463ặ ạ ẹ ổ ế ở ế ở Ả ậ  thanh thi u niên tham gia kh o sát thì 18% nam gi i và 12,4% n  gi i thi u cân,ế ả ớ ữ ớ ế  chi m 14,9% t ng s  v  thành niên [62].ế ổ ố ị

Bên c nh suy dinh dạ ưỡng thì béo phì cũng đang ph  bi n   tr  em và thanhổ ế ở ẻ  thi u niên, v i nh ng  nh hế ớ ữ ả ưởng l n đ n s c kh e trong tớ ế ứ ỏ ương lai do kém ho tạ  

đ ng cùng v i lộ ớ ượng năng lượng d  th a đã góp ph n làm tăng t  l  béo phì. Sư ừ ầ ỷ ệ ố 

lượng tr  em và thanh thi u niên th a cân đã tăng lên đáng k  trong hai th p kẻ ế ừ ể ậ ỷ qua trên toàn th  gi i.   Brazil, khi so sánh d  li u gi a năm 1975 và năm 2010 ế ớ Ở ữ ệ ữ ở nhóm tu i t  10 đ n 19 tu i, cân n ng d  th a tăng t  3,7% đ n 21,7%   tr  emổ ừ ế ổ ặ ư ừ ừ ế ở ẻ  trai và 7,6% đ n 19%   tr  em gái. Theo d  li u c a Vi n Đ a lý và th ng kêế ở ẻ ữ ệ ủ ệ ị ố  Brazil, 34,8% tr  em trai và 32% tr  em gái b  th a cân và 16,6% tr  em trai vàẻ ẻ ị ừ ẻ  11,8% tr  em gái b  béo phì vào năm 2010. Nam v  thành niên b  th a cân béo phìẻ ị ị ị ừ  nhi u h n (28,4%) n  v  thành niên (17,1%). Nghiên c u c t ngang tình tr ng dinhề ơ ữ ị ứ ắ ạ  

dưỡng c a thanh thi u niên Brazil năm 2015 cho th y t  l  th a cân cao (32,3%)ủ ế ấ ỷ ệ ừ  

và béo phì là 12,9% [63].  

1.3.2 Tình tr ng dinh d ạ ưỡ ng c a n  v  thành niên   Vi t Nam ủ ữ ị ở ệ

K t qu  t  m t s  nghiên c u trên nhóm đ i tế ả ừ ộ ố ứ ố ượng n  v  thành niên đã choữ ị  

th y th c tr ng dinh dấ ự ạ ưỡng và s c kh e đáng lo ng i, đ c bi t là n  v  thành niênứ ỏ ạ ặ ệ ữ ị  nông thôn, mi n núi. Nghiên c u c a tác gi  Tr n Th  L a đánh giá tình tr ngề ứ ủ ả ầ ị ụ ạ  dinh dưỡng và xác đ nh tu i d y thì   tr  gái v  thành niên t i hai vùng thành phị ổ ậ ở ẻ ị ạ ố 

và nông thôn t i Hà N i và B c Ninh cho th y cân n ng và chi u cao trung bìnhạ ộ ắ ấ ặ ề  

c a c a h c sinh thành ph  (Hà N i) cao h n có ý nghĩa th ng kê so v i h c sinhủ ủ ọ ố ộ ơ ố ớ ọ  cùng tu i, cùng gi i   nông thôn (B c Ninh). T  l  h c sinh g y còm   thành phổ ớ ở ắ ỷ ệ ọ ầ ở ố 

là 5,9%,   nông thôn là 15,4%. T  l  th p còi   thành ph  là 14,2%,   nông thôn làở ỷ ệ ấ ở ố ở  39%, t  l  th a cân   thành ph  là 5,1%,   nông thôn là 0,1% [64].ỷ ệ ừ ở ố ở

Nghiên c u c t ngang ti n hành trên h c sinh t  11­17 tu i t i Thái Nguyênứ ắ ế ọ ừ ổ ạ  vào tháng 12/2007 đ  đánh giá tình tr ng dinh dể ạ ưỡng cho th y t  l  SDD th p còiấ ỷ ệ ấ  

 n  gi i t  15­17 còn cao. C  th  là t  l  SDD th p còi c a n  v  thành niên 15,

16, 17 tu i tổ ương  ng là 26,0%, 29,7% và 25,8%. T  l  zscore < ­2SD c a n  vứ ỷ ệ ủ ữ ị thành niên 15, 16, 17 tu i tổ ương  ng là 9,6%, 5,7% và 3,3% [65]. ứ

Nghiên c u c a Lê Nguy n B o Khanh và Nguy n Công Kh n v  đ cứ ủ ễ ả ễ ẩ ề ặ  

đi m kh u ph n, tình tr ng dinh dể ẩ ầ ạ ưỡng và s  phát tri n gi i tính c a 1202 nự ể ớ ủ ữ 

h c sinh v  thành niên 11­18 tu i t i Duy Tiên, Hà Nam năm 2004 có 21,1% g yọ ị ổ ạ ầ  còm, 33,7% th p còi, t  l  th a cân không đáng k  (0,4%). Nghiên c u cũng choấ ỷ ệ ừ ể ứ  

th y m c tiêu th  th c ph m c a đ i tấ ứ ụ ự ẩ ủ ố ượng nghiên c u không đáp  ng đ  nhuứ ứ ủ  

c u khuy n cáo c a Vi n Dinh dầ ế ủ ệ ưỡng c  v  s  lả ề ố ượng l n ch t lẫ ấ ượng kh u ph nẩ ầ  

ăn. Tu i b t đ u có kinh trung bình c a các đ i tổ ắ ầ ủ ố ượng nghiên c u là 14,4 ± 1,04.ứ  

S  tăng trự ưởng th  l c kém và ch m phát tri n các đ c đi m gi i tính ph n  nhể ự ậ ể ặ ể ớ ả ả  

h u qu  c a ch  đ  dinh dậ ả ủ ế ộ ưỡng không đáp  ng đứ ược nhu c u tăng trầ ưởng và phát tri n c a l a tu i này [66].ể ủ ứ ổ

Theo k t qu  đế ả ược công b  t i H i ngh  khoa h c toàn qu c H i y t  côngố ạ ộ ị ọ ố ộ ế  

c ng Vi t Nam l n th  VII t i Trộ ệ ầ ứ ạ ường ĐH Y t  công c ng ngày 27/4/2011 c aế ộ ủ  

Tr n Th  Minh H nh nghiên c u v i s  tham gia c a h n 1.400 h c sinh đầ ị ạ ứ ớ ự ủ ơ ọ ượ  c

ch n ng u nhiên t i 15 trọ ẫ ạ ường THPT t i Thành ph  H  Chí Minh trong 5 nămạ ố ồ  (2004­2009), t  l  SDD c a h c sinh gi m g n m t n a (t  19,5% xu ng cònỷ ệ ủ ọ ả ầ ộ ử ừ ố  10,7%) nh ng t  l  th a cân/béo phì l i tăng g p đôi (11,7%). Chi u cao c a nư ỷ ệ ừ ạ ấ ề ủ ữ sinh không có khác bi t đáng k  sau 5 năm. So v i h c sinh ngo i thành, vùngệ ể ớ ọ ạ  ven, chi u cao và cân n ng trung bình c a h c sinh n i thành cao h n 3­4cm,ề ặ ủ ọ ộ ơ  

n ng h n 8,5­10kg, t  l  SDD th p còi và th  g y cũng th p h n t  1,65­2,5 l nặ ơ ỷ ệ ấ ể ầ ấ ơ ừ ầ  

nh ng t  l  th a cân l i cao h n g p 2­5 l n [67].ư ỷ ệ ừ ạ ơ ấ ầ

Hai nghiên c u g n đây nh t trên đ i tứ ầ ấ ố ượng h c sinh THPT cũng cho th yọ ấ  

m c năng lứ ượng trung bình là 1879,3 kcal ch a đáp  ng đư ứ ược NCKN cho l a tu iứ ổ  này (2300­2800 kcal); m i ch  đ t 71,9% NCKN v  năng lớ ỉ ạ ề ượng. Kh u ph n lipidẩ ầ  

là 45,1g và glucid là 259,8g m i đáp  ng 70,5% và 71,6% so v i NCKN. K t quớ ứ ớ ế ả này cũng khá tương đ ng khi so sánh v i k t qu  c a nghiên c u “Tình tr ngồ ớ ế ả ủ ứ ạ  dinh dưỡng, kh u ph n, đ c đi m b a sáng và ho t đ ng th  l c c a đ i tẩ ầ ặ ể ữ ạ ộ ể ự ủ ố ượ  ng6­45 tu i t i 10 phổ ạ ường thành ph  Hà N i và Tp. H  Chí Minh” năm 2018. K tố ộ ồ ế  

qu  nghiên c u này cũng cho th y h c sinh 15 ­ 17 tu i có m c năng lả ứ ấ ọ ổ ứ ượng kh uẩ  

ph n m i ch  đ t 76,8% NCKN.ầ ớ ỉ ạ

Nghiên c u mô t  tình tr ng kh u ph n c a n  v  thành niên (10­19 tu i)ứ ả ạ ẩ ầ ủ ữ ị ổ  cho th y r ng còn thi u v  s  lấ ằ ế ề ố ượng, không đáp  ng đ  nhu c u khuy n ngh  vứ ủ ầ ế ị ề năng lượng và các ch t sinh năng lấ ượng, vitamin (folate, A, D), khoáng ch t (canấ  

xi, s t, k m) và m t cân đ i v  c  c u năng lắ ẽ ấ ố ề ơ ấ ượng cũng nh  t  l  các ch t dinhư ỷ ệ ấ  

dưỡng. T  l  protein đ ng v t/ protein t ng s  và t  l  Ca/P trong kh u ph n c aỷ ệ ộ ậ ổ ố ỷ ệ ẩ ầ ủ  

n  v  thành niên ch  đ t kho ng 2/3 NCKN. Kh u ph n folate r t th p, đ t 48­ữ ị ỉ ạ ả ẩ ầ ấ ấ ạ

69% NCKN. Lượng vitamin nhóm B cũng ch a đ t NCKN (đ t t  58­78%). Kh uư ạ ạ ừ ẩ  

ph n ch t khoáng ch  đ t t  31­56% NCKN [68].ầ ấ ỉ ạ ừ

Các đ c đi m nhân tr c c  b n c a h c sinh tu i 16 – 18 m t s  trặ ể ắ ơ ả ủ ọ ổ ộ ố ườ  ngTHPT t i Hà N i bao g m ch  s  Pignet và BMI có s  khác bi t theo 4 vùng sinhạ ộ ồ ỉ ố ự ệ  thái c a Hà N i, trong đó vùng n i thành cũ t t nh t ti p đ n là n i thành m i sauủ ộ ộ ố ấ ế ế ộ ớ  

đó đ n vùng ngo i thành và th p nh t là vùng nông thôn [69].ế ạ ấ ấ

Nh  v y, các nghiên c u t i Vi t Nam cũng nh  trên th  gi i cho th yư ậ ứ ạ ệ ư ế ớ ấ  

r ng tình tr ng suy dinh dằ ạ ưỡng th p còi   l a tu i v  thành niên v n còn cao doấ ở ứ ổ ị ẫ  

b a ăn hàng ngày ch a đa d ng, đ y đ , không cung c p đ  năng lữ ư ạ ầ ủ ấ ủ ượng, do trẻ còn ăn b  b a, do thi u ki n th c và th c hành dinh dỏ ữ ế ế ứ ự ưỡng, cũng nh  do đi uư ề  

ki n kinh t  t ng gia đình, t ng vùng mà  nh hệ ế ừ ừ ả ưởng ch t lấ ượng b a ăn và tìnhữ  

tr ng dinh dạ ưỡng

1.4 Tình hình thi u máu, thi u vi ch t dinh dế ế ấ ưỡng c a n  v  thành niên ủ ữ ị

1.4.1 Tình hình thi u máu, thi u vi ch t dinh d ế ế ấ ưỡ ng c a n  v  thành niên ủ ữ ị   trên th  gi i ế ớ

Trên th  gi i, trong s  20 qu c gia có t  l  th p còi, thi u máu thi u viế ớ ố ố ỷ ệ ấ ế ế  

ch t dinh dấ ưỡng cao nh t, 18 qu c gia   châu Phi c n Sahara và hai qu c gia làấ ố ở ậ ố  

n Đ  và Afghanistan   châu Á. T  l  này th p h n   Nam Á và Đông Nam Á

hi n thi u s t   tr  em trong đ  tu i đi h c không tệ ế ắ ở ẻ ộ ổ ọ ương  ng v i m c đ  thi uứ ớ ứ ộ ế  

các vi ch t dinh dấ ưỡng nói chung. Ví d , C ng hòa Dân ch  Congo và Liberia, cụ ộ ủ ả hai đ u có m c thi u các vi ch t dinh dề ứ ế ấ ưỡng cao đáng báo đ ng nh ng l i có tộ ư ạ ỷ 

l  hi n thi u s t th p l n lệ ệ ế ắ ấ ầ ượt là 1,5% và 3,5%. Ngoài ra,   Latvia, Liên Bangở  Nga, Estonia và Malaysia, t t c  đ u có bi u hi n thi u các vi ch t dinh dấ ả ề ể ệ ế ấ ưỡng ở 

m c đ  nh , t  l  hi n thi u s t cao l n lứ ộ ẹ ỷ ệ ệ ế ắ ầ ượt là 76,8%, 58,6%, 67,0% và 48,2% [70]

  Ngày nay trên th  gi i, thi u máu thi u s t v n còn là m t v n đ  cóế ớ ế ế ắ ẫ ộ ấ ề  YNSKCĐ [71]. Trong đ  tu i v  thành niên, nhu c u v  s t tăng lên t  m c 0,7 ­ộ ổ ị ầ ề ắ ừ ứ  0,9 mg Fe/ngày   ti n v  thành niên lên đ n 2,2 mg Fe/ngày   c  nam và n  vở ề ị ế ở ả ữ ị thành niên. Nhu c u s t tăng lên này là do s  phát tri n c a tu i d y thì cao nh t,ầ ắ ự ể ủ ổ ậ ấ  

đ c tr ng b i s  tăng t ng lặ ư ở ự ổ ượng máu, tăng kh i c  c a c  th  và b t đ u cóố ơ ủ ơ ể ắ ầ  kinh nguy t   n  v  thành niên [72]. Nhu c u s t   n  gi i ti p t c duy trì   m cệ ở ữ ị ầ ắ ở ữ ớ ế ụ ở ứ  cao sau khi có kinh do m t máu kinh nguy t, vi c này làm tăng nhu c u s t trungấ ệ ệ ầ ắ  bình kho ng 20 mg s t m i tháng và nó cũng có th  cao t i 58 mg/tháng tùy t ngả ắ ỗ ể ớ ừ  

người [73]

    Ở các nước đang phát tri n, nhi m ký sinh trùng và các b nh truy n nhi mể ễ ệ ề ễ  khá ph  bi n, đi u này làm tăng nhu c u s t trong c  th  ngổ ế ề ầ ắ ơ ể ười [74]. Ch t lấ ượ  ngkém c a ch  đ  ăn u ng trong th i th   u và th i đi m b t đ u có kinh nguy tủ ế ộ ố ờ ơ ấ ờ ể ắ ầ ệ  

s m, có th  d n đ n c n ki t d  tr  s t [75, 76]. M t s  lớ ể ẫ ế ạ ệ ự ữ ắ ộ ố ượng đáng k  thanhể  thi u niên, đ c bi t là n  gi i, có lế ặ ệ ữ ớ ượng s t ăn vào ch  t  10 ­ 11 mg/ngày, lắ ỉ ừ ượ  ng

s t này ch  chi m kho ng 1 mg s t h p thu vào c  th  [72]. Tình tr ng này cònắ ỉ ế ả ắ ấ ơ ể ạ  

ph c t p h n khi thanh thi u niên ti p xúc v i nhi m khu n thứ ạ ơ ế ế ớ ễ ẩ ường xuyên, kh iố  

lượng công vi c n ng ho c tăng ho t đ ng th  ch t và mang thai s m   n  gi iệ ặ ặ ạ ộ ể ấ ớ ở ữ ớ  [77]. Nh  v y, s  thi u h t s t xu t hi n khi lư ậ ự ế ụ ắ ấ ệ ượng s t ăn vào không th a mãnắ ỏ  nhu c u, do ăn u ng không đ , nhi u thanh thi u niên s  d ng ch  đ  ăn u ngầ ố ủ ề ế ử ụ ế ộ ố  

đ n đi u và không cân b ng, do h p thu kém ho c m t sinh lý liên quan đ n xu tơ ệ ằ ấ ặ ấ ế ấ  huy t, t n thế ổ ương ho c b nh [23]. ặ ệ

Nguyên nhân ph  bi n nh t c a thi u máu là thi u s t; nh ng cũng có thổ ế ấ ủ ế ế ắ ư ể 

do s  thi u h t folate, vitamin Bự ế ụ 12 và protein. Do tác đ ng c a dinh dộ ủ ưỡng y uế  kém đ n đ n tình tr ng thi u máu r t ph  bi n và là m t v n đ  nghiêm tr ng ẫ ế ạ ế ấ ổ ế ộ ấ ề ọ ở 

tu i h c đổ ọ ường   các nở ước vùng h  Sahara Châu Phi, đ c bi t tr  em <8 tu i vàạ ặ ệ ẻ ổ  thanh thi u niên >15 tu i trong giai đo n tăng trế ổ ạ ưởng có nhu c u sinh lý l n nh tầ ớ ấ  

đ i v i s t và nguy c  thi u máu thi u s t cao nh t. Đ c bi t nghiêm tr ng đ iố ớ ắ ơ ế ế ắ ấ ặ ệ ọ ố  

v i n  v  thành niên, th  hi n rõ nét   các khu v c Tây Phi, Trung phi và Nam Á,ớ ữ ị ể ệ ở ự  

r t nhi u em s ng   các khu v c có t  l  thi u máu và thi u h t dinh dấ ề ố ở ự ỉ ệ ế ế ụ ưỡng cao 

l p gia đình và có thai   đ  tu i v  thành niên, do đó có nhi u h n kh  năng tậ ở ộ ổ ị ề ơ ả ử vong ho c b  bi n ch ng trong thai k  ho c khi sinh. S  ph  bi n c a ch ngặ ị ế ứ ỳ ặ ự ổ ế ủ ứ  thi u máu n  thành niên (15­19) tu i t i m t s  qu c gia có t  l  cao. T  l  thi uế ữ ổ ạ ộ ố ố ỉ ệ ỷ ệ ế  máu   các vùng nông thôn Nigeria là 38,6% [52, 78].ở

T  l  thi u s t thay đ i r t nhi u tùy thu c vào các y u t  nh  tu i, gi iỷ ệ ế ắ ổ ấ ề ộ ế ố ư ổ ớ  tính, tình tr ng sinh lý, b nh lý, môi trạ ệ ường, th i gian và các đi u ki n kinh t  xãờ ề ệ ế  

h i   các vùng đ a lý khác nhau. Trong s  này h u h t là tr  em   l a tu i ti nộ ở ị ố ầ ế ẻ ở ứ ổ ề  

h c đọ ường, ph  n  mang thai   các nụ ữ ở ước nghèo, các nước đang phát tri n và ítể  

nh t t  30% đ n 40 % ph  n  và tr  em   các nấ ừ ế ụ ữ ẻ ở ước công nghi p phát tri n bệ ể ị thi u s t [79].ế ắ

T n su t thi u máu thi u s t thầ ấ ế ế ắ ường x y ra   đ i tả ở ố ượng tr  em gái   l aẻ ở ứ  

tu i d y thì cũng nh  giai đo n thanh thi u niên, l a tu i b t đ u có hi n tổ ậ ư ạ ế ứ ổ ắ ầ ệ ượ  nghành kinh cũng c n ph i đầ ả ược b  sung ch t s t đ  bù cho tình tr ng m t s t sinhổ ấ ắ ể ạ ấ ắ  

lý. N u nhu c u s t tính theo tr ng lế ầ ắ ọ ượng c  th  không đơ ể ược đ m b o đ  phùả ả ể  

h p v i giai đo n phát tri n này thì tr  gái cũng d  thi u máu thi u s t [79­81]. ợ ớ ạ ể ẻ ễ ế ế ắ

T  l  thi u máu thi u s t chi m t  l  cao nh t là   các nỷ ệ ế ế ắ ế ỉ ệ ấ ở ước đang phát tri n nh  Nepal 68,8%, Pakistan 65%,  n Đ  53%, Sri Lanka 52,3%, Kadakhstanể ư Ấ ộ  50,1%, Indonesia 45%, Trung Qu c 37,9%, Marocco 35%, Philippin 31,8%, riêngố  Hàn Qu c t  l  thi u máu thi u s t th p h n ch  chi m 15% [24]. T  l  thi uố ỉ ệ ế ế ắ ấ ơ ỉ ế ỷ ệ ế  máu là 43,7% và thi u máu thi u s t   tr  em trong đ  tu i đi h c   Tây Namế ế ắ ở ẻ ộ ổ ọ ở  Ethiopia là 37,4% [82].

M t đánh giá có h  th ng đã độ ệ ố ược th c hi n đ  đánh giá tình tr ng vàự ệ ể ạ  

lượng s t, vitamin A, i t, folate và k m   ph  n  trong đ  tu i sinh s n (≥15­49ắ ố ẽ ở ụ ữ ộ ổ ả  

tu i)   Ethiopia, Kenya, Nigeria và Nam Phi t  năm 2005 đ n năm 2015 cho th yổ ở ừ ế ấ  

t  l  thi u máu dao đ ng t  18­51%, thi u s t 9­18% và thi u máu do thi u s t làỷ ệ ế ộ ừ ế ắ ế ế ắ  10%, t  l  thi u h t vitamin A, i t, k m và folate dao đ ng t  4­22%, 22­55%,ỷ ệ ế ụ ố ẽ ộ ừ  34% và 46% [83]

Năm 2014, theo báo cáo kh o sát s c kh e và nhân kh u h c Ai C p thìả ứ ỏ ẩ ọ ậ  tình tr ng thi u máu thi u s t tr  em gái t  5 – 19 tu i t  l  thi u máu 21%, trongạ ế ế ắ ẻ ừ ổ ỉ ệ ế  nhóm tr  em gái t  l  thi u máu cao nh t   đ  tu i 12­14 tu i chi m 25% và t  lẻ ỉ ệ ế ấ ở ộ ổ ổ ế ỉ ệ 

m c thi u máu th p nh t   đ  tu i 10 – 11 tu i là 14% [84]. Cũng t i Ai C p,ắ ế ấ ấ ở ộ ổ ổ ạ ậ  theo Mousa S và c ng s  đi u tra t  l  thi u s t và thi u máu thi u s t   912 nộ ự ề ỉ ệ ế ắ ế ế ắ ở ữ thanh thi u niên t i 5 làng vùng cao s  li u công b  năm 2016 cho th y t  lế ạ ố ệ ố ấ ỉ ệ 39,9% thi u máu, 30,2% thi u máu thi u s t và 11,4% thi u s t nh ng không cóế ế ế ắ ế ắ ư  thi u máu [85].ế

T i Kenitra ­ vùng Tây b c Ma r c, theo Achouri I. và c ng s  (năm 2015)ạ ắ ố ộ ự  

v i s  li u đi u tra trên h c sinh tu i t  6 – 15 tu i cho bi t t  l  thi u máuớ ố ệ ề ọ ổ ừ ổ ế ỉ ệ ế  chi m 16,2% và y u t  trình đ  h c v n c a ngế ế ố ộ ọ ấ ủ ười m  là liên quan có ý nghĩaẹ  

th ng kê v i thi u máu thi u s t [86].ố ớ ế ế ắ

Thi u máu thi u s t v n là m t trong nh ng v n đ  dinh dế ế ắ ẫ ộ ữ ấ ề ưỡng ph  bi nổ ế  

nh t   Iran, đ c bi t là   ph  n  và tr  em gái. N  v  thành niên thi u máu thi uấ ở ặ ệ ở ụ ữ ẻ ữ ị ế ế  

s t 14­18%, thi u d  tr  s t 31% [87]. M c dù B  Y t  và giáo d c y t  c a Iranắ ế ự ữ ắ ặ ộ ế ụ ế ủ  

đã n  l c trong vi c th c hi n b  sung s t mi n phí cho tr  s  sinh và tr  em gái,ỗ ự ệ ự ệ ổ ắ ễ ẻ ơ ẻ  qua kh o sát năm 2016 cho th y t  l  thi u máu thi u s t v n còn đáng k  T  lả ấ ỷ ệ ế ế ắ ẫ ể ỷ ệ thi u máu thi u s t chung tu i dế ế ắ ổ ưới 18 tu i đổ ượ ước  c tính là 13,9% và t  l  m cỷ ệ ắ  thi u máu chung là 26,9%. T  l  m c thi u máu thi u s t   n  dế ỷ ệ ắ ế ế ắ ở ữ ưới 18 tu i làổ  8,5% [88]

 Bangladesh, t  l  thi u máu   n  v  thành niên (14 – 18 tu i) r t cao,

ki t, 25% b  thi u axit folic, 89% thi u vitamin Bệ ị ế ế 2 và 7% b  thi u vitamin Bị ế 12 [90]

Thi u máu là m t v n đ  s c kh e c ng đ ng nghiêm tr ng    n Đ  M tế ộ ấ ề ứ ỏ ộ ồ ọ ở Ấ ộ ộ  nghiên c u năm 2020 nh m m c đích đánh giá t  l  thi u máu   tr  em, thanhứ ằ ụ ỷ ệ ế ở ẻ  thi u niên    n Đ  và phân lo i các lo i thi u máu trên c  s  thi u h t VCDDế ở Ấ ộ ạ ạ ế ơ ở ế ụ  cho th y có nhi u nguyên nhân thi u máu và đ i v i tu i v  thành niên thì có 861ấ ề ế ố ớ ổ ị  (31,4%) trong s  2740 thanh thi u niên b  thi u máu do các nguyên nhân khác, 703ố ế ị ế  (25,6%) b  thi u máu do thi u folate ho c vitamin Bị ế ế ặ 12, 584 (21,3%) b  thi u máuị ế  

do thi u s t, 498 (18,2%) thi u máu lế ắ ế ưỡng hình và 94 (3,4%) b  thi u máu do viêmị ế  [91]

Tình tr ng và kh u ph n VCDD kém là m t v n đ  s c kh e c ng đ ng ạ ẩ ầ ộ ấ ề ứ ỏ ộ ồ ở 

n  v  thành niên Mozambique. M t nghiên c u c t ngang trên n  v  thành niên tữ ị ộ ứ ắ ữ ị ừ 

14 đ n 19 tu i (n = 551)   Trung Mozambique châu Phi năm 2010, các ch  s  vế ổ ở ỉ ố ề tình tr ng vi ch t dinh dạ ấ ưỡng: T  l  thi u máu   nh ng bé gái không mang thai làỷ ệ ế ở ữ  42,4%, ferritin huy t thanh th p là 27,4%, k m huy t thanh th p là 32,7%, retinolế ấ ẽ ế ấ  huy t tế ương th p là 14,7% và folate huy t thanh th p là 4,1%. Đi u này làm d yấ ế ấ ề ấ  

lên lo ng i đ c bi t vì tình tr ng làm m    tu i v  thành niên là ph  bi n trongạ ặ ệ ạ ẹ ở ổ ị ổ ế  khu v c [92].ự

Thi u VCDD t  lâu đã tr  thành m t v n đ  chăm sóc s c kh e l n ế ừ ở ộ ấ ề ứ ỏ ớ ở Trung Đông. Các qu c gia có t  l  tình tr ng tr  em và bà m  b  suy dinh dố ỷ ệ ạ ẻ ẹ ị ưỡ  ng

tr m tr ng và tình tr ng thi u VCDD ph  bi n bao g m Afghanistan, Libya,ầ ọ ạ ế ổ ế ồ  Somalia, Sudan và Syria. Các VCDD thường b  thi u h t là i­ t, s t và k m cũngị ế ụ ố ắ ẽ  

nh  vitamin A, vitamin D và folate. T  l  thi u máu   Trung Đông đư ỷ ệ ế ở ược báo cáo 

 t t c  các nhóm tu i tr  nam gi i, v i t  l  cao nh t đ c ghi nh n   tr  em,

thanh thi u niên và ph  n  Ai C p, lên t i 47%.     R p Xê Út, t  l  thi u máuế ụ ữ ậ ớ Ở Ả ậ ỷ ệ ế   thanh niên t  15–21 tu i dao đ ng t  16% đ n 34% v i Hb <12 g/dL. T  l

thi u vitamin D cao nh t   tr  em và thanh thi u niên   các nế ấ ở ẻ ế ở ước Lebanon, UAE 

và   R p Xê Út, v i ph m vi t  45%­62% [93].Ả ậ ớ ạ ừ

Có t  l  thi u ch t khoáng cao   n  v  thành niên Mexico. T  l  thi u máuỷ ệ ế ấ ở ữ ị ỷ ệ ế  chung là 11,8%, thi u s t là 18,2%, đ ng huy t thanh th p là 14,4%, thi u k m làế ắ ồ ế ấ ế ẽ  28,4%, thi u magiê là 40% [94].ế

V i s  khác bi t l n   4 qu c gia châu Phi, d  li u c a nghiên c u đánhớ ự ệ ớ ở ố ữ ệ ủ ứ  giá tình tr ng ch t s t, vitamin A, k m, i t   tr  em và thanh thi u niên (0­19ạ ấ ắ ẽ ố ở ẻ ế  

tu i)   Ethiopia, Kenya, Nigeria và Nam Phi ch  ra r ng thi u máu, thi u vitaminổ ở ỉ ằ ế ế  

A, k m và i t là nh ng v n đ  có YNSKCĐ. T  l  thi u máu dao đ ng t  25%ẽ ố ữ ấ ề ỷ ệ ế ộ ừ  

đ n 53%, thi u s t t  12% đ n 29%, thi u vitamin A t  14% đ n 42%, thi u k mế ế ắ ừ ế ế ừ ế ế ẽ  

t  32% đ n 63% và thi u i t t  15% đ n 86%   tr  em t  0 đ n 19 tu i t  4ừ ế ế ố ừ ế ở ẻ ừ ế ổ ừ  

qu c gia [95]. ố

Trên toàn c u, ầ ước tính có 17,3% dân s  không h p th  đ  k m, trong đóố ấ ụ ủ ẽ  con s  ố ước tính cao nh t   Châu Phi (23,9%) và Châu Á (19,4%). Ph  n  mangấ ở ụ ữ  thai và tr  nh  là nh ng nhóm có nguy c  thi u k m cao nh t. Hi n nay, WHO vàẻ ỏ ữ ơ ế ẽ ấ ệ  UNICEF khuy n ngh  cung c p thu c b  sung k m trong 10­14 ngày cùng v iế ị ấ ố ổ ẽ ớ  

đi u tr  bù nề ị ước b ng đằ ường u ng cho b nh tiêu ch y c p; tuy nhiên, hi n khôngố ệ ả ấ ệ  

có khuy n ngh  b  sung thế ị ổ ường quy nào đ  phòng ng a thi u k m [27].ể ừ ế ẽ

Nguy c  thi u k m tơ ế ẽ ương đ i cao và t p trung ch  y u   các nố ậ ủ ế ở ước đang phát tri n. T  l  thi u k m cao nh t   khu v c nh  Nam Á, ti p theo là B c Phiể ỷ ệ ế ẽ ấ ở ự ư ế ắ  

và Trung Đông. Đông Nam Á (trong đó có Vi t Nam) là khu v c có nguy c  thi uệ ự ơ ế  

k m cao đ ng th  ba trên toàn th  gi i. Theo báo cáo c a WHO năm 2004, t  lẽ ứ ứ ế ớ ủ ỷ ệ thi u k m toàn c u là 31%, thi u k m liên quan đ n 176 nghìn ca t  vong do tiêuế ẽ ầ ế ẽ ế ử  

ch y, 406 nghìn ca t  vong do viêm đả ử ường hô h p và 207 nghìn ca t  vong do s tấ ử ố  rét [96]

Nghiên c u đánh giá kh u ph n VCDD   thanh thi u niên Úc đ  xác đ nhứ ẩ ầ ở ế ể ị  xem li u vi c s  d ng b  sung có t i  u hóa lệ ệ ử ụ ổ ố ư ượng h p th  hay không thông quaấ ụ  

ch  đ  ăn u ng đế ộ ố ược đánh giá b ng cách s  d ng b ng câu h i t n su t TTTP ằ ử ụ ả ỏ ầ ấ ở 

tu i 17 (n = 991). K t qu : lổ ế ả ượng canxi, magiê, folate, vitamin D và E cung c p tấ ừ 

th c ph m là th p. M c dù th c ph m b  sung làm tăng đáng k  lự ẩ ấ ặ ự ẩ ổ ể ượng VCDD 

h p th    ngấ ụ ở ười dùng th c ph m b  sung, h n m t n a s  ngự ẩ ổ ơ ộ ử ố ười dùng th cự  

ph m b  sung không đáp  ng đẩ ổ ứ ược nhu c u trung bình ầ ước tính (EAR) ho cặ  

lượng h p th  đ y đ  (AI) đ i v i m t s  VCDD chính. Nh  v y, t  l  h p thấ ụ ầ ủ ố ớ ộ ố ư ậ ỷ ệ ấ ụ 

m t s  VCDD chính trong thanh thi u niên th p, ngay c    nh ng ngộ ố ế ấ ả ở ữ ườ ử ụ  i s  d ng

th c ph m b  sung. Nh ng ngự ẩ ổ ữ ườ ối đ i m t v i nguy c  thi u VCDD cao nh tặ ớ ơ ế ấ  

thường ít s  d ng ch t b  sung h n [97].ử ụ ấ ổ ơ

1.4.2 Tình hình thi u máu, thi u vi ch t dinh d ế ế ấ ưỡ ng c a n  v  thành niên  ủ ữ ị ở  

Vi t Nam ệ

Nhìn chung tình hình thi u máu, thi u máu thi u s t, thi u k m và các viế ế ế ắ ế ẽ  

ch t khác t i Vi t Nam v n còn là m t v n đ  có ý nghĩa s c kh e c ng đ ngấ ạ ệ ẫ ộ ấ ề ứ ỏ ộ ồ  quan tr ng hàng đ u hi n nay. Theo s  li u th ng kê Đi u tra qu c gia v  Viọ ầ ệ ố ệ ố ề ố ề  

ch t dinh dấ ưỡng năm 2014, 2015 c a Vi n Dinh dủ ệ ưỡng cho th y t  l  thi u máuấ ỷ ệ ế  

 ph  n  tu i sinh đ  theo khu v c thành th  là 20,8%, nông thôn là 26,3% và

mi n núi là 27,9%. T  l  thi u k m   ph  n  tu i sinh đ  theo khu v c thành thề ỷ ệ ế ẽ ở ụ ữ ổ ẻ ự ị 

là 54,5%, nông thôn là 60,3% và mi n núi là 73,4%. T  l  thi u vitamin A ti nề ỷ ệ ế ề  lâm sàng   tr  em theo khu v c thành th  là 8,2%, nông thôn là 13,1% và mi n núiở ẻ ự ị ề  

là 16,1% [98]

Thi u máu thế ường g p nhi u nh t   ph  n  có thai, ph  n  tu i sinh đặ ề ấ ở ụ ữ ụ ữ ổ ẻ 

và tr  em. Cu c đi u tra toàn qu c năm 2015 cho th y t  l  thi u máu ph  bi n ẻ ộ ề ố ấ ỷ ệ ế ổ ế ở 

t t c  các vùng trong c  nấ ả ả ước, t  l  thi u máu cao   c  ph  n  không có thaiỷ ệ ế ở ả ụ ữ  (25,5%), ph  n  có thai (32,8%) và tr  em (27,8%) [99].ụ ữ ẻ

Nghiên c u c a Nguy n Quang Dũng năm 2015 trên ph  n  tu i sinh đ  tứ ủ ễ ụ ữ ổ ẻ ừ 

15 – 49 tu i ngổ ười H’Mông – t nh Cao B ng, thi u máu chi m t  l  cao, t  lỉ ằ ế ế ỷ ệ ỷ ệ thi u máu thi u s t   nhóm tr  tu i có xu hế ế ắ ở ẻ ổ ướng cao h n so v i nhóm tu i l nơ ớ ổ ớ  

h n. T  l  thi u máu là 31,9% và có xu hơ ỷ ệ ế ướng gi m d n theo nhóm tu i. T  lả ầ ổ ỷ ệ thi u s t cao nh t   nhóm 15 ­ 24,99 tu i là 21,2%, nhóm 25 ­ 34,99 tu i là 14,8%ế ắ ấ ở ổ ổ  

và nhóm 35 ­ 49 tu i là 4,3%. T  l  thi u máu thi u s t chung là 13,9%, trong đóổ ỷ ệ ế ế ắ  cao nh t   nhóm 15 ­ 24,99 tu i: 17,9%. T  l  thi u máu nh ng không thi u s t làấ ở ổ ỷ ệ ế ư ế ắ  18,8%  [100]

Tác gi  cũng nghiên c u tả ứ ương t  trên ph  n  tu i sinh đ  ngự ụ ữ ổ ẻ ười Dao – 

t nh Cao B ng, cho th y t  l  thi u máu là 31,3% và có xu hỉ ằ ấ ỷ ệ ế ướng gi m d n theoả ầ  nhóm tu i. T  l  thi u s t   nhóm 15­24 tu i là 9,4%, nhóm 25­34 tu i là 5,9% vàổ ỷ ệ ế ắ ở ổ ổ  nhóm 35­49 tu i là 8,3%. T  l  thi u máu thi u s t chung là 4,2%; trong đó caoổ ỷ ệ ế ế ắ  

nh t   nhóm 15­24 tu i: 6,3%. T  l  thi u máu nh ng không thi u s t là 27,1%.ấ ở ổ ỷ ệ ế ư ế ắ  Trên ph  n  tu i sinh đ  ngụ ữ ổ ẻ ười Dao, thi u máu chi m t  l  cao. Thi u s t ch  làế ế ỷ ệ ế ắ ỉ  

m t trong s  nguyên nhân gây thi u máu, c n tìm hi u nguyên nhân dinh dộ ố ế ầ ể ưỡ  ngkhác gây thi u máu [101].ế

Nghiên c u trên 1526 ph  n  trong đ  tu i sinh đ    19 t nh c a Vi t Namứ ụ ữ ộ ổ ẻ ở ỉ ủ ệ  năm 2010 cho th y t  l  thi u k m   ph  n  trong đ  tu i sinh đ  là 67,2%, nămấ ỷ ệ ế ẽ ở ụ ữ ộ ổ ẻ  

2014 t  l  chung là 63,6% trong đó (vùng thành th  là 54,5%, nông thôn là 60,3% vàỷ ệ ị  

mi n núi là 73,4%), bên c nh thi u s t và k m nhi u ph  n  có tình tr ng folateề ạ ế ắ ẽ ề ụ ữ ạ  

th p (25,1%) và vitamin A (13,6%) và thi u vitamin Bấ ế 12 là 11,7% [99, 102]

Vi t Nam là m t nệ ộ ước nhi t đ i, nh ng t  l  thi u vitamin D khá cao soệ ớ ư ỷ ệ ế  

v i các nớ ước trong Khu v c. T ng đi u tra vi ch t năm 2010 cho th y tình tr ngự ổ ề ấ ấ ạ  thi u vitamin D còn r t ph  bi n, t  l  thi u và không đ / th p vitamin D  tế ấ ổ ế ỷ ệ ế ủ ấ ươ  ng

ng là 17% và 40%   ph  n  trong đ  tu i sinh đ  và là 21% và 37%   tr  em

dưới 5 tu i. Bên c nh đó đi u tra cũng cho th y m c tiêu th  vitamin D và canxiổ ạ ề ấ ứ ụ  

c a ph  n  và tr  em Vi t Nam dủ ụ ữ ẻ ệ ưới 43% nhu c u khuy n ngh  [103].ầ ế ị

Nh  v y, nhi u nghiên c u trên th  gi i cũng nh    Vi t Nam cho th yư ậ ề ứ ế ớ ư ở ệ ấ  

r ng, n  v  thành niên   các nằ ữ ị ở ướ ỷ ệc t  l  thi u h t các vi ch t dinh dế ụ ấ ưỡng phổ 

bi n còn cao, t  l  và m c đ  thi u h t r t khác nhau   các nế ỷ ệ ứ ộ ế ụ ấ ở ước, các vùng, các 

l a tu i khác nhau. Các vi ch t thi u ph  bi n nh  thi u máu thi u s t, thi uứ ổ ấ ế ổ ế ư ế ế ắ ế  

k m, iot cũng nh  m t s  vitamin nh  A, D, vitamin nhóm B  làm  nh hẽ ư ộ ố ư ả ưở  ng

đ n tình tr ng dinh dế ạ ưỡng, s  phát tri n th  l c và trí l c c a n  v  thành niên.ự ể ể ự ự ủ ữ ị1.5 Các nghiên c u can thi p đánh giá hi u qu  b  sung đa vi ch t đ n c iứ ệ ệ ả ổ ấ ế ả  thi n tình tr ng dinh dệ ạ ưỡng, thi u máu, thi u vi ch t dinh dế ế ấ ưỡng, th  l c vàị ự  

th  l c c a n  v  thành niênể ự ủ ữ ị

1.5.1 Các nghiên c u can thi p đánh giá hi u qu  b  sung đa vi ch t trên th ứ ệ ệ ả ổ ấ ế  

gi i ớ

Vi ch t dinh dấ ưỡng có vai trò trung tâm trong quá trình chuy n hóa và trongể  

vi c duy trì ch c năng mô. Tuy nhiên, ch  đ  ăn hàng ngày c a chúng ta kèm theoệ ứ ế ộ ủ  

m t s  b nh lý d n đ n thi u h t vi ch t nghiêm tr ng và làm quá trình trao đ iộ ố ệ ẫ ế ế ụ ấ ọ ổ  

ch t b  suy gi m. Do đó b  sung m t lấ ị ả ổ ộ ượng v a đ  các vi ch t cho c  th  là c nừ ủ ấ ơ ể ầ  

thi t, hi u qu  lâm sàng rõ ràng nh t đ i v i nh ng ngế ệ ả ấ ố ớ ữ ười đang b  gi m vi ch tị ả ấ  nghiêm tr ng và có nguy c  bi n ch ng [104].ọ ơ ế ứ

Ngày nay có nhi u nghiên c u trong và ngoài nề ứ ước v  vi c b  sung viên đaề ệ ổ  

vi ch t thay vì u ng các vi ch t đ n l  cho nhi u đ i tấ ố ấ ơ ẻ ề ố ượng khác nhau. Đ i tố ượ  ng

mà T  ch c Y t  Th  gi i khuy n ngh  áp d ng là ph  n  có thai, ph  n  tu iổ ứ ế ế ớ ế ị ụ ụ ữ ụ ữ ổ  sinh đ  và v  thành niên, tr  em, ngẻ ị ẻ ười m i  m d y… Đã có nhi u nghiên c uớ ố ậ ề ứ  đánh giá hi u qu  can thi p cho th y hi u qu  c a vi c c i thi n tình tr ng thi uệ ả ệ ấ ệ ả ủ ệ ả ệ ạ ế  máu thi u s t khi b  sung s t đ n l  ho c k t h p v i các vi ch t khác làm tăngế ắ ổ ắ ơ ẻ ặ ế ợ ớ ấ  

n ng đ  hemoglobin trong máu ho c c i thi n các ch  s  sinh hóa vi ch t đồ ộ ặ ả ệ ỉ ố ấ ược bổ sung trong huy t thanh. ế

Nh ng vi ch t hay đữ ấ ược b  sung hi n nay nh  s t, k m, vitamin A. Vi cổ ệ ư ắ ẽ ệ  tăng cường đa vi ch t, đ c bi t là k m và s t giúp tăng trấ ặ ệ ẽ ắ ưởng và gi m nguy cả ơ 

t  vong do các b nh nhi m khu n ph  bi n nh  tiêu ch y c p, nhi m khu n hôử ệ ễ ẩ ổ ế ư ả ấ ễ ẩ  

M t nghiên c u th  nghi m ng u nhiên, có đ i ch ng gi  dộ ứ ử ệ ẫ ố ứ ả ược, mù đôi, 

v  tác d ng c a b  sung đa vi ch t dinh dề ụ ủ ổ ấ ưỡng và tr  đa giun sán sau 8 tháng đ nị ế  

n ng đ  hemoglobin (s  d ng trồ ộ ử ụ ường h c nh  m t h  th ng cung c p d ch v  yọ ư ộ ệ ố ấ ị ụ  

t ) trên 977 tr  em t  9 đ n 18 tu i t  19 trế ẻ ừ ế ổ ừ ường h c   Qu n Bondo, mi n tâyọ ở ậ ề  Kenya.  H c sinh thu c nhóm can thi p đọ ộ ệ ược u ng viên đa vi ch t v i 13 vi ch tố ấ ớ ấ  dinh dưỡng  5 ngày  trong  tu n  su t  năm  h c  k t h p v i  s  giun  sán  b ngầ ố ọ ế ợ ớ ổ ằ  albendazole (600 mg) và praziquantel (40 mg/kg). Nhóm ch ng u ng viên giứ ố ả 

dược. K t qu : b  sung đa vi ch t dinh dế ả ổ ấ ưỡng và đi u tr  giun sán làm tăng n ngề ị ồ  

đ  Hb m t cách đ c l p (p = 0,33)   nhóm h c sinh có can thi p. Các tác đ ngộ ộ ộ ậ ở ọ ệ ộ  cũng không ph  thu c vào Hb ban đ u và tình tr ng dinh dụ ộ ầ ạ ưỡng chung. Hi u quệ ả 

đi u tr  là làm gi m m t đ  nhi m S. mansoni và giun móc, trong đó Hb tăngề ị ả ậ ộ ễ  

tương  ng là 0,4 và 0,2 g/l [109].ứ

Nghiên c u th  nghi m lâm sàng mù, có đ i ch ng, v i 200 n  v  thànhứ ử ệ ố ứ ớ ữ ị  niên được ch n b ng phọ ằ ương pháp l y m u ng u nhiên phân t ng. Đ u tiên, cácấ ẫ ẫ ầ ầ  nghiên c u trong phòng thí nghi m đã đứ ệ ược th c hi n đ  phát hi n các gi i h nự ệ ể ệ ớ ạ  tiêu th  s t. Ti p theo, 200 h c sinh đụ ắ ế ọ ược chia ng u nhiên và đ ng đ u vào cácẫ ồ ề  nhóm can thi p (đi u tr  b ng 50 mg sulfat s t hai l n m t tu n trong 16 tu n) vàệ ề ị ằ ắ ầ ộ ầ ầ  nhóm ch ng. K t qu : đi m chú ý trung bình c a nhóm b nh và nhóm ch ng l nứ ế ả ể ủ ệ ứ ầ  

lượt là 104,8 ± 7,0 và 52,7 ± 9,6 (p <0,001). N ng đ  hemoglobin trung bình c aồ ộ ủ  hai nhóm l n lầ ượt là 12,5 ± 0,9 và 11,2 ± 1,0 (p <0,001). So v i nhóm ch ng, đi mớ ứ ể  chú ý và n ng đ  Hb c a nhóm b nh đồ ộ ủ ệ ược c i thi n tả ệ ương  ng kho ng 90% vàứ ả  10%. U ng b  sung s t có th  c i thi n kh  năng t p trung và các ch  s  huy tố ổ ắ ể ả ệ ả ậ ỉ ố ế  

h c c a n  v  thành niên [110].ọ ủ ữ ị

Nghiên c u đứ ược thi t k  nh  m t th  nghi m b  sung ng u nhiên d aế ế ư ộ ử ệ ổ ẫ ự  vào c ng đ ng. Nhóm can thi p nh n độ ồ ệ ậ ược 150 mg sulfat s t m t l n m i tu nắ ộ ầ ỗ ầ  trong 16 tu n, trong khi nhóm ch ng không nh n đầ ứ ậ ược gì. Các ch  s  cân n ng,ỉ ố ặ  chi u cao, huy t h c đề ế ọ ược đo và so sánh gi a hai nhóm trữ ước và sau can thi p.ệ  Không có s  khác bi t đáng k  gi a các bi n pháp ban đ u c a hai nhóm trự ệ ể ữ ệ ầ ủ ướ  ckhi can thi p. Sau 16 tu n can thi p, giá tr  trung bình c a hemoglobin và ferritinệ ầ ệ ị ủ  huy t thanh c i thi n đáng k  trong can thi p so v i nhóm ch ng. Nghiên c uế ả ệ ể ệ ớ ứ ứ  trên cho th y r ng vi c b  sung 150 mg sulfat s t m i tu n m t l n trong 16 tu nấ ằ ệ ổ ắ ỗ ầ ộ ầ ầ  

đã c i thi n đáng k  tình tr ng s t   n  v  thành niên và đi u tr  hi u qu  thi uả ệ ể ạ ắ ở ữ ị ề ị ệ ả ế